ጂኦሎጂካዊ ግዜ ምናባዊ: ግራንድ ካንየን & ዓባይ ባሪየር ሪፍ

«ሰማያት ንዓኻ እየን፣ ምድሪ እውን ንዓኻ እያ፤ ዓለምን ምልኣታን፣ ንስኻ መሰረትካ» ግራንድ ካንየን

ንብርብርታት ግራንድ ካንየን ምምርማር ጂኦሎጂካዊ ግዜ ምናባዊ ምዃኑ የርኢ:

ተዓዘብቲ ግራንድ ካንየን ብዛዕባ ሚልዮናት ዓመታት ዝሓዘ ጂኦሎጂካዊ ትርጓሜ ይሰምዑ። እቲ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ኣግማዲ ቅርጺ፣ እቲ ታፔትስ ሳንድስቶን፣ ቅድሚ 550 ሚልዮን ዓመታት ከም እተነብረ፣ እቲ ንጠርዚ ዝፈጥር ካይባብ ላይምስቶን ድማ 25 ሚልዮን ዓመታት ዕድመ ከም ዘለዎ ይንገረና። ነዚ ትርጓሜ ዝሓዞ ዓብዪ ግዜ ምምሳል ኣጸጋሚ እዩ።

ብፍላይ፣ እቲ ናይ ግራንድ ካንየን ብርብርታት ልዕሊ 400 ኪሎሜትራት (250 ማይል) ናብ ምብራቓዊ ክፋል ኣሪዞና ይዝርጋሕ። ኣብኡ፣ ብውሕዱ 1,600 ሜትሮ (ሓደ ማይል) ብቁመት ዝተሓተ እዩ። እቲ ናይ ግራንድ ካንየን ከባቢ ምልዓል ቅድሚ 70 ሚልዮን ዓመታት ከም ዝተፈጸመ ይግመት – እቲ ደለል ድሕሪ ምቕማጡ ብሚልዮናት ዝቑጸር ዓመታት። ብሚልዮናት ዝቑጸር ዓመታት እቲ ደለል ናብ ድልዱል ከውሒ ንምቕያር እኹል ግዜ ከም ዝነበረ ይሕሰብ። ይኹን እምበር፣ እቲ መርትዖ እቲ ደለል ክድህኽ ከሎ ልስሉስን ዘይተደልደለን ከም ዝነበረ የርኢ። ከምቲ መሰረት ዝተሰበረ፣ እቲ ምሉእ ንብርብር ክድህኽ ከሎ ጸቢቡ።

እቲ ሓመድ እቲ ንብረት ድልዱልን ከውሒ ዝመስልን ከም ዝነበረ ዘርኢ መርትዖ የብሉን፣ ምኽንያቱ ሓደ እኳ ካብቲ ሓመድ ኣይተናውሐን። እቲ ንሓመድ ዝደልደለ ማዕድን እውን ኣይተሰበረን ኣይተመሓየሸን።

ኣብ ክንድኡ፣ እቲ መርትዖ እቲ ምሉእ 1,200 ሜትሮ (4,000 ጫማ) ዝኾነ ውፍረት ናይቲ ብርብር ክልዓል ከሎ ገና «ፕላስቲክ» ከም ዝነበረ የርኢ። ብኻልእ ኣዘራርባ፣ እቲ ብሚልዮናት ዝቑጸር ዓመታት ናይ ጂኦሎጂካዊ ግዜ ምናባዊ እዩ።

እዚ «ፕላስቲክ» ምቕያር ናይ ግራንድ ካንየን ብርብርታት ነቲ ናይ ኖህ ዘመን ኣዕናዊ ዓለማዊ ማይ ኣይሂ ሓቂ ብድራማዊ መገዲ የርኢ። ናይ ኣውስትራሊያ ዓባይ ባሪየር ሪፍ

ኮራል ሪፍ እቲ ፖሊፕስ ኣስከሬኖም ክሰርሑ ከለዉ ዝፍጠር ብዝሒ ላይምስቶን እዩ። እዞም ሪፍስ ንምፍጣር ክንደይ ግዜ ከም ዝወስዱ ግምት እዩ።

ውፍር ዝበሉ ኮራል ሪፍስ ምህላዎም ምድሪ ብሚልዮናት ዓመታት ዕድመ ከም ዘለዋ የርኢ ተባሂሉ ይእመን፣ እዚ ድማ ብምኽንያት እቲ ናይ ኮራል ዕብየት ቀስ ዝበለ እዩ ዝብል ግምት እዩ።

ይኹን እምበር፣ ኣብ 1992 ኣብ ባሕሪ ፊሊፒንስ ኣብ ሓንቲ ዘመናዊት ጫማ (ኣብቲ ግዜ እቲ ካብ ኣርባዕተ ዓመት ንታሕቲ ዝነበረት) ተጣቢቑ ዝዓበየ ዓብዪ ኮራል ምምርማር፣ እዚ ከምኡ ከም ዘይኮነ ካብ ብዙሓት መርኣያታት ሓደ እዩ።

ባሕራዊ ባዮሎጂስቶች ኮራል ከም ናይ ኣእዋም ዝዓብዩ ቀለበታት ከም ዝሓዘ ረኺቦም። ሓደ መጽናዕቲ ብኣውስትራሊያዊ ኢንስቲትዩት ማሪን ሳይንስ ኣብ መንጎ ፍጥነት ዕብየት ኮራልን ወቅታዊ ፍሉይ ማይ ወይ ማይ ኣይሂ ካብ ቀረባ መሬትን ምትእስሳር ከም ዝረኸበ ኣፍሊጡ።

ካብ ብርቱዕ ዝተተሓሓዘ ታሪኻዊ ጸብጻባት ናይ ወሓዚ ሩባን ማይ ኣይሂን፣ እቶም ተመራመርቲ እቲ ዝተጠቕሰ ኮራል ኮሎኒ 1.8 ሜትሮ (6 ጫማ) ንምዕባይ 118 ዓመታት ጥራይ ከም ዝወሰደሉ ወሲኖም።

እዚ ድማ ነቲ ንዕድመ ኩሎም እቶም ንዓባይ ባሪየር ሪፍ ኣውስትራሊያ ዝፈጥሩ ሪፍስ ንምውሳን ሓድሽ ኣገባብ ሃቦም። በዚ ኣገባብ እዚ መሰረት፣ እቶም ደጋዊ ባሪየር ሪፍስ (እቶም ካብ ገምገም ባሕሪ ኣውስትራሊያ ዝረሓቑን ኣብ ዝዓመቑ ማያት ዘለዉን)፣ እቶም ኣስታት 55 ሜትሮ (180 ጫማ) ውፍረት ዘለዎም፣ ካብ 3,700 ዓመታት ንታሕቲ ዕድመ ከም ዝህልዎም – ከምቲ ዝእመን ዝነበረ ብሚልዮናት ዝቑጸር ዓመታት ዘይኮነስ።