ቅዱስ መጽሓፍ ቅዱስ ብመንፈስ ዝተዋህበን ዘይጋገን
“ኣብ መጀመርታ ኣምላኽ ሰማይን ምድርን ፈጠረ” (ዘፍጥረት 1፡1 KJV)። እቲ ናይ መጽሓፍ ቅዱስ ቀዳማይ ፍቕዲ ናይ መንፈስ ቅዱስ ሓቂ የረጋግጽ። ካብ ኣምላኽ ወጻኢ ሓደ እኳ ነቲ ናይ መጀመርታ ፍጥረት ንምምስካር ስለ ዘይነበረ፡ ኣምላኽ በይኑ እዩ ነቲ ሓቂ ንሰብ ኪገልጽ ዝኽእል። ከምኡ’ውን፡ እቲ መርኣያ ፈጣሪ ንዝኾነ ሓቀኛ ተዓዛቢ ንጹር እኳ እንተኾነ፡ ኣምላኽ በይኑ እዩ ነቲ ቅደም ተኸተል ፍጥረት ቅድሚ ምምጻእ ኣዳም ኣብ መበል ሽዱሽተ መዓልቲ ኪገልጽ ዝኽእል። ስለዚ፡ ካብ ዘጸ ክሳብ ዘዳግም፡ ከም “እግዚኣብሄር ንሙሴ ተዛረቦ” ዝኣመሰሉ ቓላት ብብዝሒ ምምጽኦም ዘገርም ኣይኮነን።
እንደገና፡ ንብል፡ እቲ ኣንባቢ መጽሓፍ ቅዱስ ኣብ ቀዳማይ ገጽ ብሓቂ መንፈስ ቅዱስ ይፈታተኖ። እዚ ድማ እቲ ቅዱስ ጽሑፋት ብሓቂ ቃል ኣምላኽ ምዃኑ ማለት እዩ፡ ምኽንያቱ ኩሉ ቓል ብኣፍ ኣምላኽ ሓሊፉ እዩ። ከምኡ’ውን፡ ኣምላኽ ኪሕሱ ስለ ዘይከኣል፡ ቃል ኣምላኽ ክሳብ መወዳእታ ሓንቲ ነጥብን ሓንቲ ሰረዝን ዘይጋገን ምዃኑ ክንኣምን ኣሎና። ይኹን እምበር፡ ነዚ ንምርግጋጽ፡ ኣምላኽ ነቲ ዘይጋገይ ትኽክለኛነት ብምቁጽጻር ኣእምሮን ኣእዳውን እቶም ሰብኣውያን ደረስቲ ከም ዝሓለዎ ክንፈልጥ ኣሎና።
ቃል ብቓሉ ዝተዋህበ መንፈስ
እዚ ስርዓት እዚ ብሓፈሻ “ቃል ብቓሉ ዝተዋህበ መንፈስ” ተባሂሉ ይጽዋዕ፡ ማለት ኣምላኽ ሓሳባት ጥራይ ኣይገለጸን፡ ግን ብገዛእ ቓላቱ ኣቕረቦም። እዚ መስርሕ እዚ ንሰብኣዊ ብከላ የርሕቕ፡ ምኽንያቱ “ኩሉ ቓል ኣምላኽ ንጹህ እዩ” (ምሳሌ 30፡5)፡ ከምኡ’ውን “ቓላት እግዚኣብሄር ንጹህ ቓላት እዩ፡ ከም ብሓዊ ዝተፈተነ ብሩር፡ ሸውዓተ ግዜ ዝነጽሐ” (መዝሙር 12፡6)። እዚ ማለት ኩሉ ቓል ቅድሚ እቲ ብርዒ ነቲ ገጽ ምትንካፉ ብዘይወሰን መስርሕ መለኮታዊ ምርመራ “ሸውዓተ ግዜ” ሓሊፉ እዩ።
ይኹን እምበር፡ ኣብ መንጎ እቶም ሰብኣውያን ደረስትን እቶም ድሕሪኡ ንገለጻታቶም ዝገለበጡ ጸሓፍትን ክንፈልጥ ኣሎና። እቶም ድሕረኛታት ብመንፈስ ዝተዋህቡ እኳ እንተ ዘይነበሩ፡ ስሕተታቶም ግን ኩሎም “ቓላት” ኣምላኽ ስለ ዝተሓለዉ ተካኢኦም ኣሎ። እዚ ማለት ሓደ ቅዳሕ ኩሉ እቲ ናይ መጀመርታ ትኽክለኛነት እንተ ዘይሓዘ እኳ፡ ኩሎም እቶም ዘለዉ ስልጣናት ሓቢሮም ኩሉ ቓል ናይቲ ናይ መጀመርታ ጽሑፍ ይሓዙ። ብመለኮታዊ ምድላው ድማ፡ እቶም ፍልልያት ንዘይሃይማኖታዊ ትርጉማት ዝምልከቱ እዮም። ብኻልእ ኣዘራርባ፡ እዞም ናይ ቅዳሕ ፍልልያት ንዝኾነ ንምድሓን ዘድሊ ሓቂ ኣየበላሸዉን። ብዝያዳ ድማ፡ እቲ ብልሽውና ናይ ቅዱስ ጽሑፋት ካብ ብፍቓድ ዝተገብረ ግጉይ ትርጉማት እዩ ዝመጸ፡ ኣብኡ እቲ ናይ መጀመርታ ትርጉም ንሓደ ዝተፈትወ ሓሳብ ወይ ንዘይተኣደነ ስሕተት ንምምጥጣን ተበላሽዩ እዩ።
ምሉእ ብቕዓት ናይ መጽሓፍ ቅዱስ
ቃል ብቓሉ ዝተዋህበ መንፈስ ካብ ከም “ኩሉ ቅዱስ ጽሑፍ ብመንፈስ ኣምላኽ ዝተዋህበ እዩ” (2 ጢሞቴዎስ 3፡16)፡ ከምኡ’ውን “ትንቢት ብፍቓድ ሰብ ኣይመጸን፡ ግን ቅዱሳን ሰባት ኣምላኽ ብመንፈስ ቅዱስ ተደሪኾም ተዛረቡ” (2 ጴጥሮስ 1፡21) ዝኣመሰሉ ጽሑፋት ይረጋገጽ። ንምሉእ ብቕዓት ናይ መጽሓፍ ቅዱስ ኣይንሕደጎ፡ ምኽንያቱ ጳውሎስ “ሰብ ኣምላኽ ፍጹም ኪኸውን፡ ንኹሉ ጽቡቕ ግብሪ ምሉእ ብምሉኡ ዝተዳለወ” ይብል (2 ጢሞቴዎስ 3፡17)። ጳውሎስ ንኣይሁድ ምድሓን ኪሰብኽ ከሎ፡ እቲ ሃዋርያ “ካብቲ ነብያትን ሙሴን ኪመጽእ እዩ ዝበልዎ ካልእ ነገር ኣይብልን እየ” በለ (ግብሪ ሃዋርያት 26፡22)። ኣብ መዓልቲ ጰንጠቆስጠ ኣስታት ሰለስተ ሽሕ ሰባት ብምእማን ተስፋ ነብዪ ዮኤል ድሒኖም፡ ድሕሪኡ ድማ እቲ ኢትዮጵያዊ ብምእማን እቲ ኢሳይያስ 53 ብዛዕባ ገንሸል ኣምላኽ ዝበሎ ድሒኑ።
ብኣምላኽ ዝተነፍሰ
ብመሰረት ትርጉም፡ 2 ጢሞቴዎስ 3፡16 ከምቲ ዝብሎ እዩ፡ “ኩሉ ቅዱስ ጽሑፍ” ብኣምላኽ ዝተነፍሰ እዩ። ንምምጻእ ጐይታ ንደቀ መዛሙርቱ “ኣብኦም ነፈሰ” (ዮሃንስ 20፡22) ንዝብል ንዝክር። ከምኡ ድማ የሱስ ኣብ ግዜ ፈተናኡ “ካብ ኣፍ ኣምላኽ ዝወጽእ ኩሉ ቓል” ኪዛረብ ከኣለ (ማቴዎስ 4፡4)። እዚ ማለት፡ ቃል ኣምላኽ ዝተነፍሰ (ዝወጸ) እዩ እምበር ዝተነፍሰ (ዝኣተወ) ኣይኮነን፡ ግን እዚ ቴክኒካዊ ነገር እዚ ንህያው ዘይጋገይነት ናይ ኣምላኽ ቓላት ኣየፍርስን። ከምኡ’ውን፡ ቃል ኣምላኽ ህያው ምዃኑን ህይወት ከም ዝህብን፡ ኣብ ክንዲኡ ግን ትንፋስ ሰብ ሞት ምዃኑ ሓቂ እዩ። ቃል ጐይታ ንነፍሲ ኦክስጅን እዩ፡ ነቶም ከም ካብ ህያው ኣምላኽ ዝተቐበልዎም ድማ ዘለኣለማዊ ህይወት ይህብ።
ዓለማዊ ጥቕስታት
እቲ ካብ ኣፍ ኣምላኽ ዝወጽእ ቃል ኣምላኽ እዩ። ከምኡ’ውን፡ እቲ ካብ ኣፍ ኣምላኽ ዝወጽእ ጥራይ እዩ ማሕተም ሓቂ ዘለዎ። እዚ ማለት፡ ጳውሎስ ካብ ሓደ ኣረማዊ ገጣሚ ኣብ ደብረ ማርስ ቅድሚ ምጥቃሱ፡ “ንሕና እውን ዘርኡ ኢና” (ግብሪ ሃዋርያት 17፡28)፡ እዚ ቓል እዚ ሓደ ኣገዳሲ ምልከታ ጥራይ ነበረ። ግን ብመንፈስ ዝተዋህበ ደገፍ ምስ ረኸበ፡ ሕጂ መንፈሳዊ ሓቂ እዩ። እዚ ድማ መጽሓፍ ቅዱስ ዓለማዊ ጽሑፋት ብጥንቃቐ ኺጠቅስ ከሎ ኺነዓቕ የብሉን ማለት እዩ። ኣምላኽ ንዘይኣመንቲ እውን እንተኾነ፡ ከምቲ ዝተደገፈ ምሳሌ ዝብሎ፡ “እቲ ዝረአ ዘሎ ግዝያዊ እዩ፡ እቲ ዘይረአ ዘሎ ግን ዘለኣለማዊ እዩ” (2 ቈረንቶስ 4፡18)፡ ክብሪ ኺህብ ፍቓደኛ እዩ። ከምኡ’ውን፡ ቃል ኣምላኽ ዘይጋገይ ትኽክለኛነት ኣለዎ፡ ከምቲ እቲ ስሱዕ ጌሃዚ ንነብዪ ኤልሳዕ፡ “ባርያኻ ናበይ እኳ ኣይከደን” (2 ነገስት 5፡25) ኢሉ ምስ ሓሰወ እውን።
ሰብኣዊ ብርዕታት ኣብ መለኮታዊ ኢድ
ዘይጋገይነት ንምሕላው፡ ሰባት ኣብ ኢድ ኣምላኽ ከም ብርዕታት ኮኑ። ይኹን እምበር፡ ኣምላኽ ንባህርያት ደረስቱ ኣየጥፍኦምን፡ ግን ብኣገባቦም ጸሓፈ፡ ከምኡ’ውን ንዝተፈላለዩ ውህበታቶም ተጠቕመ። ሓደ ቀሊል ምሳሌ፡ ሓደ ሰብኣዊ ደራሲ ጽቡቕ ብርዒ እንተ ተጠቒሙ ጽቡቕ ፊደላት የፍሪ። እቲ ጽሕፈት ናይቲ ደራሲ ነቲ ደራሲ ኺለሊ እዩ፡ ግን ከምኡ’ውን ባህሪ ናይቲ ብርዒ ብዘይጥርጥር ኪፍለጥ እዩ። ስለዚ፡ እቲ ናይ ዮሃንስ ጽቡቕ ኣዒንቲ ንዝርዝር ነገራት ኣብቲ ወንጌል ብንጹር ይረአ። ንግዜያት፡ ንርሕቀታት፡ ንስማትን ንቑጽርታትን ትኽክለኛ እዩ። እቲ ቃል ብቓሉ ዝገለጾ ናይ ጐይታ ቅድሚ ቀራንዮ ዝነበረ ኣገልግሎት “ከምዚ ዝበለ ሰብ ኣይተዛረበን” ዝብል ስርዓት የረጋግጽ (ዮሃንስ 7፡46)። ብተመሳሳሊ፡ እቲ ናይ ጳውሎስ ዝበለጸ ምኽንያት ንኣንበብቱ ኼደንቕ እዩ፡ ከምቲ ቅዱስ ጽሑፋት ዝብሎ ብምግላጽ፡ ድሕሪኡ ድማ ስለምንታይ ከም ዝብሎ ይገልጽ። ግን ዮሃንስ ይኹን ጳውሎስ፡ እቲ ዘይረአ ደራሲ ብጽሕፈት ናይቲ ዘለኣለማዊ መንፈስ ይፍለጥ።
ቀኖና ቅዱስ ጽሑፋትን ሓይሊ ንምድሓንን
ልዕልና ቃል ኣምላኽ ካብቶም ኣፖክሪፋዊ ተወዳደርቱ ፈሊዩዎ እዩ። ሰባት ብ“ብጥበብ ዝተሰርሑ ጽንጽዋያት” (2 ጴጥሮስ 1፡16) ሓሳባቶም ኪፍጽሙ ይኽእሉ እዮም፡ ግን እቲ ካብ ኩሎም ካልኦት መጻሕፍቲ ዝበልጽ መጽሓፍ መጽሓፍ ቅዱስ እዩ። ብሓቂ መጽሓፍ ቅዱስ ንዓለም ዝፈርድ መጽሓፍ እዩ። ግን እቲ ንሓጢኣት ዝወቅስ እቲ ንዝተነሳሕሉ ሓጢኣተኛታት ዘጽድቕ እዩ። መጽሓፍ ቅዱስ ቃል ኣምላኽ ስለ ዝኾነ፡ ጐይታ ብእኡ ገይሩ ንዝጠፍኡ ነፍሳት ኪወቅስን ኪቕይርን ይኽእል እዩ።
ኣውግስጢኖስ ኣብ መበል ራብዓይ ክፍለ ዘመን፡ ሉተር ድማ ኣብ መበል ዓሰርተ ሽዱሽተ ክፍለ ዘመን፡ ቀንዲ ኣብነታት እዮም። እዞም ዝተጨነቑ ሰባት ብሓደ መለኮታዊ ቓል ጥራይ ንኣምላኽ ኣመኑ። ብምድላው፡ ኣብ ክልቲኡ ኩነታት፡ ካብ ሮሜ ዝተወስደ ጽሑፍ እዩ ነቲ ወሳኒ ጸጋ ዝፈጠረ። ኣውግስጢኖስ “ንጐይታና የሱስ ክርስቶስ ልበሱ፡ ንስጋ ድማ ንምፍጻም ትምኒቱ ኣይተዳሉ” (ሮሜ 13፡14) ምስ ኣንበበ፡ ካብ ሓጢኣቱ ኺንስሕን ንፍቕርቱ ኺሓድግን ከም ዘለዎ ፈለጠ። ሉተር “ጻድቕ ብእምነት ኪነብር እዩ” (ሮሜ 1፡17) ምስ ኣንበበ፡ ብስርዓታት፡ ብሃይማኖታዊ ስርዓታትን ብጽቡቕ ግብርን ምድሓን ከም ዘየለ ተገንዘበ። ኣብ ክልቲኡ ኩነታት ኣብቲ ኣምላኽ ዝብሎ ዝነበረ ቀሊል እምነት ነበረ። እቲ ሓድሽ እምነት ናይዞም ክልተ ሰባት ኣብ ምልክታት ካብ ሰማይ ወይ ኣብ ብሩህ ክርክር ዝተሰረተ ኣይነበረን፤ ብቓል ኣምላኽ ገይሮም ድምጺ ኣምላኽ ኣብ ነፍሶም ሰሚዖም ብእምነት መለሱ።
ዘይመውትን ህይወት ዝህብን ቃል
መንፈስ ቅዱስ ነቲ መጽሓፍ ቅዱስ ስለ ዝጸሓፎ፡ ብቓሉ ኪዛረብ ይኽእል እዩ፡ እቲ ቓል ድማ ንዘለኣለም ይነብርን ይጸንዕን። ስለዚ፡ እቲ ብኣምላኽ ዝተነፍሰ ቓል ከምቲ ኣብ መጀመርታ “እግዚኣብሄር ኣምላኽ ንሰብ ካብ ሓመድ ምድሪ ገበሮ፡ ኣብ ኣፍንጫኡ ድማ ትንፋስ ህይወት ነፈሰ፡ ሰብ ድማ ህያው ነፍሲ ኮነ” (ዘፍጥረት 2፡7)፡ ኪትንፍስን ህይወት ኪህብን ይቕጽል ኣሎ ኪብል ንኽእል ኢና። እዚ ማለት እቲ ተፈጥሮኣዊ ሰብ ኣብ ክርስቶስ ሓድሽ ፍጥረት ኪኸውን ይኽእል እዩ (2 ቈረንቶስ 5፡17፤ ገላትያ 6፡15)። ብተወሳኺ፡ እቲ ቅዱስ ጽሑፋት ትንሳኤን ሓድሽ ልደትን ብሓይሊ ህያው ቃል ይምህር። ስለዚ ጳውሎስ ጸሓፈ፡ “ንስኻትኩም ብሓጢኣትኩምን ብዘይግዝረት ስጋኹምን ምዉታት ዝነበርኩም፡ ምስኡ ህያዋን ገበረኩም፡ ኩሉ በደልኩም ድማ ይቕረ በለልኩም” (ቈሎሴ 2፡13)። ብተመሳሳሊ፡ ጴጥሮስ ብዛዕባ ክርስትያናት ጸሓፈ፡ እቶም “እንደገና ዝተወልዱ፡ ካብ ዘይሓልፍ ዘርኢ ዘይኮነስ፡ ካብ ዘይሓልፍ፡ ብቓል ኣምላኽ፡ እቲ ህያው ዝኾነን ንዘለኣለም ዝጸንዕን” (1 ጴጥሮስ 1፡23)። መጽሓፍ ቅዱስ ስለዚ ህያው ተኣምር እዩ፡ ንዘለኣለም ድማ ኪጸንዕ እዩ። ብዘይ እምነት ብተኣምራት ከቶ ክንድሕን ከም ዘይንኽእል ድማ ይረጋገጽ። እቶም ንቓል ኣምላኽ ብምኽንያታዊ ዝገልጹ ተጠራጠርቲ ኣብ ጽላሎት ሞት ይነብሩ ኣለዉ።
ማዕርነት ናይ ክልቲኡ ኪዳናት
መጽሓፍ ቅዱስ ሓደ እዩ ከምቲ ኣምላኽ ሓደ ዝኾነ፡ ብኽፋል ድማ ኪቕበል ኣይከኣልን። እዚ ማለት እቶም ክልተ ኪዳናት ሓደ ቅዱስ መጽሓፍ ቅዱስ ይሓዙ፡ ክሳብ መወዳእታ ሓንቲ ነጥብን ሓንቲ ሰረዝን ብማዕረ ብመንፈስ ዝተዋህቡ፡ ካብቲ ሓሳዊ ኪኸውን ዘይክእል ሓደ ኣምላኽ። “የሱስ ናይ ዝሓሸ ኪዳን መብጽዓ ገበረ” (እብራውያን 7፡22) ወይ “ንሱ መካከላይ ናይ ዝሓሸ ኪዳን እዩ፡ እቲ ኣብ ዝሓሹ ተስፋታት ዝተሰረተ” (እብራውያን 8፡6) ዝብል ጥርጥር የለን። ስለዚ፡ ሓድሽ ኪዳን ብፊደል “ዝሓሸ” ኣይኮነን፡ ግን ኣብቲ ዝሓዞ “እምብዛ ዓብይን ክቡርን ተስፋታት” እዩ (2 ጴጥሮስ 1፡4)። ማዕርነት ጽሑፍ ካብ ዘፍጥረት ክሳብ ራእይ ኣይፈላለን፡ ግን “ሕጊ ገለ እኳ ፍጹም ኣይገበረን፡ ግን ምምጻእ ዝሓሸ ተስፋ ገበረ፡ ብእኡ ድማ ናብ ኣምላኽ ንቐርብ” (እብራውያን 7፡19)።
ምምጻእ ክርስቶስን መስዋእታዊ ስራሑ ኣብ መስቀልን መስዋእቲ እንስሳታት ኣየድልን ገበሮ። ግን ኣብዚ ኣብ ክንዲኡ፡ ብሉይ ኪዳን ንውሱንነት ሕጊ ከም ዝፈልጥን ስለዚ ብዛዕባ ዝሓሸ መስዋእቲ ከም ዝተዛረበን ሓቂ ክንሓድግ ኣይንኽእልን። “ስለዚ፡ ናብ ዓለም ምስ መጸ፡ ‘መስዋእትን ምቕራብን ኣይደለኻን፡ ግን ስጋ ኣዳልየለይ’” (እብራውያን 10፡5፤ መዝሙር 40፡6) ይብል። እዚ ኣብቲ ናይ ክልቲኡ ኪዳናት ሓባራዊ ንብረት ዝምልከት እዩ፡ ንፍጻሜታት ብዝርዝር ንኣሽሓት ዓመታት ቅድሚ ምፍጻሞም ምግላጽ።
ትኽክለኛነት ትርጉም
እዚ ናይ ሓድሽ ኪዳን ጥቕሲ ካብ ብሉይ ኪዳን፡ ኣምላኽ ቓሉ ብትርጉም ከም ዝቕበል ዘዘኻኽር እዩ። እቶም ሰለስተ ናይ መጽሓፍ ቅዱስ ናይ መጀመርታ ቋንቋታት እብራይስጢ፡ ኣራማይስጢን ግሪኽን እዮም። ቅድሚ ሓድሽ ኪዳን፡ 70 ኣይሁዳውያን ምሁራት ንብሉይ ኪዳን ናብ ግሪኽ ተርጐምዎ። እዚ ትርጉም እዚ፡ ብLXX ዝፍለጥ፡ ኣብ መንጎ እቶም ድሕሪ ባቢሎን ዝተበተኑ ኣይሁድ ብሰፊሑ ይጥቀስ ነበረ። መንፈስ ቅዱስ ንሓድሽ ኪዳን ብግሪኽ ምስ ሃበና፡ ካብ ብሉይ ኪዳን ኪጠቅስ ከሎ ነቲ ጽሑፍ ናይ LXX ተጠቕመ። ብዚ መገዲ እዚ፡ ኣምላኽ ነቲ ትኽክለኛ ትርጉም ናይ መጽሓፍ ቅዱስ ናብ ብዙሓት ቋንቋታት ዓለም ኣረጋጊጹ።
ንቓል ምእዛዝ
መጽሓፍ ቅዱስ ዘይጋገን ምዃኑ እንተ ተኣሚንና፡ ግን እንተ ዘይተኣዘዝናዮ ትርጉም የብሉን። ስለዚ፡ ከም “እቶም ብቓል ዝዕንቀፉ፡ ዘይእዙዛት ዝኾኑ” (1 ጴጥሮስ 2፡8) ኣይንኹን። ከምቲ ጐይታ ባዕሉ ዝብሎ፡ “እዝኒ ዘለዎ፡ መንፈስ ንኣብያተ ክርስቲያን እንታይ ከም ዝብል ይስማዕ” (ራእይ 2፡7)።
