ኣብ ኣሰር ቲቶስ
እቶም ዝበለጹ ክልተ ፍሉጣት ደቀ መዛሙርቲ ሃዋርያ ጳውሎስ ቲቶስን ጢሞቴዎስን እዮም። ነፍሲ ወከፎም ብእኡ “ኣብ እምነት ናይ ሓቂ ወደይ” ተባሂሎም ተጸዊዖም (1 ጢሞቴዎስ 1:2 NIV፤ ቲቶስ 1:4)። ክልቲኦም መንእሰያት ብግሪኻዊ ኣመጻጽኣ ዝነበሮም እዮም (ገላትያ 2:3፤ ግብሪ ሃዋርያት 16:3)፡ ነፍሲ ወከፎም ድማ ብጳውሎስ “ብጻይ ሰራሕተኛይ” ተባሂሎም ይቑጸሩ ነበሩ (2 ቈረንቶስ 8:23፤ ሮሜ 16:21)። ኣብ ቦታኦም እንተ ዝኸውን እንታይ ከም ዝመስል ይሓስብ ነይረ፡ ምስቲ ብወንጌል ዝተጸምደ ሃዋርያ ምጉዓዝ፡ ንሱ ምስ ጸላእቲ ህዝቢ ክገልጽን ክከራኸርን ምርኣይ፡ ምስኡ ብዛዕባ ሽግራት ቤተ ክርስቲያን ምምይያጥ፡ ንሱ ክጽሊ ምስማዕ፡ ንሱ ብዛዕባ ወንጌላዊ ትልምታቱን ስትራተጂ ምህናጹን ክዛረብ ምስማዕ። ንስኻትኩም’ውን ንእዞም ክልተ መንእሰያት ሒደት ቅንኣት ኣይትስምዑንዶ?
ብዛዕባ ጢሞቴዎስ ዝያዳ ንፈልጥ፡ ምኽንያቱ ኣብ ቅዱስ ጽሑፍ ካብ ቲቶስ ክልተ ግዜ ዝበዝሐ ተጠቒሱ ኣሎ። ይኹን እምበር፡ እቲ ቲቶስ ዝተጠቕሰሉ ዓሰርተ ክልተ ግዜ ምስ ኣዋሃድናዮ፡ ንሓደ ኣምላኻዊን ተግባራዊን ደቀ መዛሙርቲ ዘተባብዕ ኣብነት ንረክብ። እዞም መወከሲታት ኣብ ሓሙሽተ ፍሉያት ኩነታት ወይ ፍጻመታት ኣብ ውሽጢ ኣስታት 13 ዓመታት ተጠርኒፎም ኣለዉ።
1. ቲቶስ ኣብ የሩሳሌም – ንእምነቱ እሙን
ቲቶስ ንመጀመርታ ግዜ እንተ ንብዛዕባኡ እንተ ኣንበብና፡ ምስ በርናባስን ጳውሎስን ናብ የሩሳሌም ይጓዓዝ ነበረ (ገላትያ 2:1-5)። ሓደ ከቢድ ሽግር ኣብ ኣእምሮኦም ስለ ዝነበረ፡ እዚ ጉዕዞ እዚ ብዙሕ ሕጉስ ኣይነበረን ይኸውን። እዞም ሰባት ንሓደ “ፍጹም ሓራ” ዝኾነ ክርስትና፡ ብዘይ ግዝረት፡ ብዘይ ቅኑዕ ኣኽብሮት ንሕግን ኣይሁዳውያን ልምድታትን ከም ዘተባብዑ ይኽሰሱ ነበሩ። ገለ ምሁራት ነዚ ጉዕዞ እዚ ምስቲ ኣብ የሩሳሌም ኣብ ኣስታት 49-50 ዓ.ም. ዝነበረ ጉባኤ የዛምድዎ (ግብሪ ሃዋርያት 15)።
ብዙሓት መንእሰያት ኣብ ክንዲ ኣብ ከቢድ ትምህርታዊ ኣኼባታት ምቕማጥ፡ ስኪ ምግባር ወይ ኩዕሾ እግሪ ምጽዋት ይመርጹ። ፈተና ንመጽናዕቲ መጽሓፍ ቅዱስን ንጉባኤታትን ንጡረታ ዝወጹ፡ ንምሁራት ወይ ንፍሉያት ምግዳፍ እዩ። ምናልባት ቲቶስ እቲ ዘሎ ጉዳያት ነዚ ዝንውሕ ጉዕዞን ነዚ ዝበዝሐ ሓይሊ ምጥፋእን ዘዋጽእ ድዩ ኢሉ ይሓስብ ነይሩ ይኸውን። ስለምንታይ ደኣ ብቐሊሉ ተገዛኢ መንፈስ ዘይርእን ንሕጋዊ ጸቕጢ ዘይትምስልን? ስለምንታይ ደኣ ገለ ኻብቲ “ኣብ ክርስቶስ ዘሎና ሓርነት” ንሰላምን ሓድነትን ዘይትገድፍ?
እቲ ንኣህዛብ ዝነበረ ልምድ ሃዋርያ ነቲ ናይ ከምዚ ዝኣመሰለ ስምምዕ ናይ ነዊሕ ግዜ ሓደጋ ይፈልጥ ነበረ። ጳውሎስ “ሓቂ ወንጌል ምሳኻትኩም ምእንቲ ኽትነብር፡ ንሓንቲ ሰዓት እኳ ኣይተገዛእናሎምን” ክብል ከሎ፡ ነቲ ጽኑዕ ድምጹ ክንሰምዖ ንኽእል ኢና (ገላትያ 2:5)። መንእሰይ ቲቶስ ምስ ጳውሎስን በርናባስን ደው በለ። ሽዱሽተ ዘመናት ይገብር፡ ክርስትያናት ኣብ ኤውሮጳ ንኣምላኽ ዝሃቦም እምነት ኣብ ክንዲ ዝኽሕዱ፡ ብህይወቶም ይነድዱ ነበሩ። ገና ንእኡ ክንሳቐየሉ ዝግባእ መጽሓፍ ቅዱሳዊ እምነታት ኣሎና ድዩ? ኣብዚ ናይ ሕጂ ዓለም ምቾትን ሃይማኖታዊ ምትሕግጋዝን፡ ስኪ ምግባር ወይ ኩዕሾ እግሪ ምጽዋት ዝቐለለ እዩ።
2. ቲቶስ ኣብ ቈረንቶስ – ፍቕሪ ኣብ ምግላጽ እሙን
ሓሙሽተ ዓመታት ጸኒሑ፡ ቲቶስ ምስ ክርስትያናዊት ማሕበር ኣብ ቈረንቶስ ተዛሚዱ ንረኽቦ። ኣብ ካልኣይ መልእኽቱ ናብ ቤተ ክርስቲያን ቈረንቶስ፡ ጳውሎስ ምስ ቲቶስ ዝነበሮ ኣኼባ ኣዘከረ፡ “ቲቶስ ብኹላትኩም ስለ ዝተሓደሰ መንፈሱ፡ ብፍላይ ብሓጎሱ ተሓጐስና” (2 ቈረንቶስ 7:13)። ቲቶስ ኣብ ቈረንቶስ ንክርስትያናዊ ግቡኡ ብሜካኒካዊ መገዲ ኣይገበረን፡ ንእዞም ኣሕዋት ዓቢ “ፍቕሪ” ይስምዖ ነበረ (2 ቈረንቶስ 7:15)። ቤተ ክርስቲያን ኣብ ቈረንቶስ ፍጹም ከም ዘይነበረት ኣይንረስዕ። ኣብ መንጎ ሕጋውያን (“ኣነ ንጴጥሮስ እኽተል”)፡ ንቕድሚት ዝኸዱ (“ኣነ ንጳውሎስ እኽተል”)፡ ምሁራት (“ኣነ ንኣጶሎስ እኽተል”)፡ ከምኡ’ውን ንኹሉ ዝበልጽዎ ዝሓስቡ (“ኣነ ንክርስቶስ እኽተል”) ውጥረት ነበረ። ኣብ ገለኦም ምንዝርና፡ ኣብ ብዙሓቶም ድማ ሓዘን ዝመልኦ ግድለሽነት ነበረ። ኣብ መንጎ እቶም ብጸጋ ዝተዓደሉ ስጋዊነትን ውድድርን ነበረ። ይኹን እምበር ቲቶስ ንኹሎም ይፈትዎም ነበረ። ንሳቶም ኣሕዋቱ ነበሩ።
ንህይወት ቤተ ክርስቲያን እንታይ ኢና እነምጽእ? ንኸቢድን ነቐፌታዊን ኣከባቢ ንሕግዝ ድዩ? ንሕና ንምሕጓስ ዝኸብዱ ቅዱሳን ዲና? ዝኾነ ክርስትያናዊ ኣኼባ ፈጺሙ ፍጹም ኣይኸውንን። ኣብያተ ክርስቲያናት ንዝበለጸ ክቕየሩ ኩሉ ግዜ ክደልዩ ኣለዎም። ቲቶስ ኣብቲ ኣብ ቈረንቶስ ዝነበረ ኣወንታዊ ለውጥታት—ብሕጉስ መገዲ—ሓጋዚ ከም ዝነበረ እርግጸኛ እየ። ብህይወት ክንጓዓዝ ከሎና፡ ባህ ዘብል ወይ ዘሕዝን ሽታ ንሓድግ ድዩ? ንኣሕዋትና ንምፍዋስን ንምቕባልን ዝኣክል ንፈትዎም ድዩ—ምስኦም ዘይንሰማማዕ እንተኾኑ’ውን? ናይ ሓቂ ሕብረት ኣብ መንጎ ህዝቢ ኣምላኽ ምስ ኣምላኽ ቀረባ ኣካይዳ ይጠልብ። ቲቶስ ንሓደ ዝደኸመን “ዝተጨነቐን” ሃዋርያ ምንጪ “ምጽንናዕ” ኾነ (2 ቈረንቶስ 7:5-6)። ንኣሕዋትና ብሓቂ እንተ ፈቲናዮም፡ እግዚኣብሔር ንሳቶም ከነተባብዖምን ከነጸናንዖምን ክጥቀመና ይኽእል እዩ።
3. ቲቶስ ኣብ ምንቅስቓስ – እሙን ኣመሓዳሪ
ኣብ 2 ቈረንቶስ 8፡ ቲቶስ ኣብ ገንዘባዊ ጉዳያት ተዋፊሩ ንረኽቦ። እቲ ፕሮጀክት ካብ ዝተፈላለዩ ኣኼባታት ህያባት ምእካብን ናብቶም ኣብ ይሁዳ ዝነበሩ ድኻታት ቅዱሳን ምውሳድን ነበረ። ሰብኣዊ ልቢ ናብ ምትላል ዝምባለ ከም ዘለዎ ብሓዘን ክንኣምን ኣሎና—ወይ ገንዘብ ብዘይግቡእ ምጥቃም፡ ምብኻን ወይ ንኻልኦት ንምቁጽጻር ምጥቃም። እቲ ልምድ ሃዋርያ ጳውሎስ ብዙሕ ካብዚ ርእዩ ይኸውን፡ ስለዚ ድማ “ቅኑዕ ዝኾነ ነገር ንምግባር ይጽዕር ነበረ፡ ኣብ ቅድሚ እግዚኣብሔር ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ቅድሚ ሰባት’ውን” (2 ቈረንቶስ 8:21)። ኣብዚ ፕሮጀክት እዚ ገለ እሙናት ሰራሕተኛታት የድልይዎ ነበረ። ብኣመሓዳሪ መገዲ ሓቀኛታትን እሙናትን ሰራሕተኛታት ሎሚ’ውን ብዙሕ የድልዩ። ኣብ ብዙሓት ቦታታት ሚስዮን ዓቢ ድሌት ኣሎ። ንስኻ እሙን ዲኻ? ናይ ዝሓለፈ ባህርይካ እምነት የሕድር ድዩ?
ዝኾነ ጋንታ ብዘይእሙናት ኣባላት ብጽቡቕ ኣይሰርሕን። ቲቶስን እቶም ንእዚ ስሱዕ ስራሕ እዚ ዝተመርጹ ካልኦትን ተግሳጽ ዝተገብረሎም፡ ግሉጻት ሰባት ነበሩ። ሓቀኛነቶምን እምነቶምን ብቐጻሊ ባህርይ ተረጋጊጹ ነበረ (2 ቈረንቶስ 8:22)። ኣብቲ እዋን እቲ እንተ ንነብር፡ እቶም ዝፈልጡና ንኸምዚ ዝኣመሰለ ስሱዕ ስራሕ ምምከሩና ድዩ? ካልኦት ኣብ ልዕሌና ክምርኮሱ ይኽእሉ ድዩ? ዝጀመርናዮ ንውድእ ድዩ? ህይወትና ንዕላማ ክርስቶስ ቁርጸኝነት ኣርእዩ ድዩ? ንነፍሲ ወከፍና ግዜ፡ ሓይሊ፡ ከምኡ’ውን ገለ ንብረት ኣማሕጺንዎ ኣሎ። ንገሊኦም ድማ ውሉዳት፡ ስራሕ፡ ከምኡ’ውን ኣገልግሎት ኣማሕጺንዎ ኣሎ። እሙናት ዲና ንረጋገጽ ዘሎና? ቃላት ጐይታና ሎሚ’ውን ሓቂ እዮም፡ “ብቑሩብ እሙን ዝኾነ፡ ብብዙሕ’ውን እሙን እዩ፡ ብቑሩብ ዘይሓቀኛ ዝኾነ ድማ፡ ብብዙሕ’ውን ዘይሓቀኛ እዩ” (ሉቃስ 16:10)።
4. ቲቶስ ኣብ ቀርጤስ – እሙን መሪሕነት
ቲቶስ ምስ ጳውሎስ ኣብ ደሴት ቀርጤስ ይሰርሕ ነበረ። ምእመናን ሕጂ ኣብ ብዙሓት ከተማታት እታ ደሴት ይሰበሰቡ ነበሩ። ብዙሕ ሓልዮት ክንሓስብ ንኽእል ኢና፡ ግናኸ ብዙሕ ጉድለታት’ውን ነበረ። ኣብ ኣስታት 62 ዓ.ም.፡ ጳውሎስ ነታ ደሴት ገደፋ፡ ግናኸ ቲቶስ ተረፈ። ድሕሪ ሓጺር ግዜ፡ “ኣብ ቀርጤስ ዝገደፍኩኻ ምኽንያት፡ እቲ ዘይተወድአ ምእንቲ ኸተዐርዮን ኣብ ነፍሲ ወከፍ ከተማ ሽማግለታት ምእንቲ ኸትሾምን እዩ” ኢሉ ጸሓፈ (ቲቶስ 1:5)። እዚ ቐሊል ዕማም ኣይነበረን። እቲ ኣብታ ደሴት ዝነበረ ኣጠቃላሊ ስነ-ምግባራዊ ኩነታት ዝበላሸወ ነበረ፡ “ቀርጤሳውያን ኩሉ ግዜ ሓሰውቲ፡ ክፉኣት ኣራዊት፡ ሃካያት ብልዑታት እዮም” (ቲቶስ 1:12)። ገሊኦም ነቲ መልእኽቲ ይጻረርዎ ነበሩ (ቲቶስ 1:9)። ኣብ መንጎ እቶም ብዙሓት ሓደስቲ ምእመናን፡ ምናልባት ገለ ዝያዳ ልምድ ዘለዎም ምእመናን ነበሩ። ቀርጤሳውያን ኣብ ጰንጠቆስጠ ነበሩ (ግብሪ ሃዋርያት 2:11)። በዚ ግዜ እዚ፡ እዞም ቅዱሳን ኣስታት 30 ዓመታት ልምዲ ክምክሑ ይኽእሉ ነበሩ፡ ንቲቶስ ድማ “ኩሉ ግዜ ከምዚ ኢና ንገብር” ኢሎም ክጻረርዎ ይኽእሉ ነበሩ። ኣብ መንጎ እቶም ቅዱሳን ኣብ ቀርጤስ “ብዘይካ ምዝራብ ካልእ ዘይብሎም”፡ “ኣታለልቲ”፡ ከምኡ’ውን ካብ “ጉጅለ ግዝረት” ዝመጹ ሕጋውያን ንረክብ (ቲቶስ 1:10)። “ምክርኻርን” “ምብኣስን” ዝፈትዉ (ቲቶስ 3:9)፡ ከምኡ’ውን “መፋለልቲ” ቅዱሳን’ውን ነበሩ (ቲቶስ 3:10)። እቲ ፍቕራዊን እሙንን ኣገልግሎት ቲቶስ ኣብ ቈረንቶስ ንእዚ መንእሰይ እዚ ንቲቶስ ኣብ ቀርጤስ ንዝነበረ ፈተና ንምድላው ብኣምላኽ ከም ዝተጠቕመሉ እርግጸኛ እየ።
ምናልባት ሕጂ ኣብ ከቢድ ኩነታት ትርከብ ትኸውን። ከቢድ ኩነታት ንዘለኣለም ኣይጸንሕን። ንኣገልገልቱ ንምምዕባልን ንምዕማቝን ብጐይታ ይጥቀሙ። ብኸመይ ደኣ ትዕግስቲ ንመሃር? ኣብ ኢዱ፡ ምጕዳልን ንብዓትን ኣብ መንጎ እቲ እንምክሖን እቲ እንነብሮን ዘሎ ፍልልይ ንምቕናስ ክጥቀሙ ይኽእሉ (ቲቶስ 1:16)። ቲቶስ ንእዚ ዕማም እዚ ዝተዋህበ ሃዋርያዊ ስልጣን ተቐቢሉ ነበረ። ሎሚ መሰረትና ቅዱስ ጽሑፋዊ ስልጣን እዩ። ግናኸ እቲ ቐጻሊን እሙንን ህይወት ቲቶስ ንኻልኦት ኣብ ቀርጤስ መተባብዒ ነበረ። ስነ-ምግባራዊ ስልጣን ኣይውሃብን፡ ከምኡ’ውን ክግደድን ክሕተትን ኣይከኣልን። ይርከብ፡ “ብኹሉ ነገር ንኣኻ ኣብነት ጽቡቕ ግብሪ ኩን። ኣብ ምምሃርካ ቅንዕና፡ ከቢድነት፡ ከምኡ’ውን ቅኑዕ ዘረባ ኣርኢ” (ቲቶስ 2:7-8)። ኣነባብራና “ትምህርቲ ብዛዕባ ኣምላኽ መድሓኒና ዘስሕብ ክገብር” ኣለዎ (ቲቶስ 2:10)። ብኸመይ ኢና ንዕቀን? ሓጎስ ክርስትያናዊ ኣነባብራና ንኻልኦት የነቓቕሕ ድዩ? እዚ እቲ ዝበለጸ ዓይነት መሪሕነት እዩ።
5. ቲቶስ ኣብ ደልማትያ – በይኑ ከሎ እሙን
እቲ ናይ መወዳእታ መወከሲ ብዛዕባ ቲቶስ ኣብ 2 ጢሞቴዎስ 4:10 ይርከብ። እዚ ናይ ጳውሎስ ናይ መወዳእታ መልእኽቲ እዩ። ከምቲ ኣብ መንጎ ዝኣረጉ ኣገልገልቲ ልሙድ ዝኾነ፡ ናይ በይናውነት መግለጺታት ንረክብ፡ “ኣብ ኣስያ ዘሎ ኩሉ ሰብ ገዲፉኒ” (2 ጢሞቴዎስ 1:15)፡ ከምኡ’ውን “ኣብ ቀዳማይ ምክልኻለይ፡ ሓደ እኳ ኣይደገፈንን፡ ኩሉ ሰብ ግና ገዲፉኒ” (2 ጢሞቴዎስ 4:16)። ዕድመን ሕማምን ንሓጎስ ንጡፍ ኣገልግሎት ክገትእዎ ከሎ፡ እቲ ኣምላኻዊ ክርስትያን ንጐይታ ባዕሉ ዝያዳን ዝያዳን ክሕጐሰሉ ይመሃር፡ “ግናኸ ጐይታ ኣብ ጥቓይ ደው በለ እሞ ሓይሊ ሃበኒ” (2 ጢሞቴዎስ 4:17)።
እቲ ሃዋርያ ብዛዕባ ዓመታት መስዋእታዊ ኣገልግሎቱ ኣስተንተነ። “ጽቡቕ ገድሊ ተጋዲለ፡ እቲ ቅድድም ወዲአ፡ እምነት ሓልየ” ኢሉ ደምደመ። ሕጂ ድማ ነቲ “ኣኽሊል ጽድቂ” ይጽበ ነበረ (2 ጢሞቴዎስ 4:7-8)። ይኹን እምበር፡ ንመንእሰያት ብጾት ሰራሕተኛታቱ ገለ ናይ መወዳእታ ምኽሪ’ውን ነበሮ፡ “ኣብ ኩሉ ኩነታት ርእስኻ ሓዝ፡ ጸገም ተጻወር ... ኩሉ ግቡኣት ኣገልግሎትካ ፈጽም” (2 ጢሞቴዎስ 4:5)። ብኻልእ ኣዘራርባ፡ “እሙን ወዳኢ ኩን፡ ብጽቡቕ ድማ ውዳእ።” እቲ ሃዋርያ ድሕሪኡ ናብ ገለ ፍሉያት ብጾት ሰራሕተኛታት ገጹ ኣዞረ፡ “ዴማስ፡ ነዚ ዓለም ስለ ዝፈተዎ፡ ገዲፉኒ ናብ ተሰሎንቄ ኸይዱ” (2 ጢሞቴዎስ 4:10)። እንታይ እዩ ንዴማስ ናብ ተሰሎንቄ ዝሳሕቦ? ህይወት ኣልኮልን ሓሽሽን ድዩ? ዘይስነ-ምግባራዊ ኣነባብራ ድዩ? ወይስ ብሓደ ጽቡቕ ዓለማዊ ስራሕ ብፈተናን ገንዘባዊ ምርግጋእን ተዋሒጡ ድዩ? ኣይተነግረናን። ብዛዕባ ቲቶስከ? ካልኣይ ጢሞቴዎስ 4:10 “ቄርቄስ ናብ ገላትያ ኸይዱ፡ ቲቶስ ድማ ናብ ደልማትያ” ይብል። ቲቶስ ሕጂ ናብ ሓድሽ ደረጃ ህይወት ይኣቱ ነበረ። ቲቶስ ምስ ጳውሎስ ኣብ መጀመርታ 20ታት ዕድሚኡ ጉዕዞ እንተ ጀሚሩ፡ ሕጂ ኣብ መወዳእታ 30ታት ዕድሚኡ ነበረ። ዓሰርተ ዓመትን ፍርቅን ኣብ ጽላል እቲ ዓቢ ሃዋርያ ምዕያይ ናብ መወዳእታኡ ይበጽሕ ነበረ። ንኣምላኻውያን ወለዲ ንእግዚኣብሔር የቐንየሉ፡ ግናኸ እምነትና ብዘይኣኦም ክንነብር ዝግባኣና መዓልቲ ክመጽእ እዩ። ንኣምላኻውያን ሰብኡትን ኣንስትን፡ ንሳቶም ዝምኽሩናን ዘተባብዑናን “ጽቡቕ ገበርካ” ዝብሉናን ንእግዚኣብሔር የቐንየሉም። ግናኸ ንሳቶም’ውን ክሓልፉ እዮም። በይንና ደው ንምባል ድሉዋት ዲና? ብዘይ ደገፎምን ምቁጽጻሮምን ንምቕጻል ድሉዋት ዲና? ካብቲ እንፈልጦ፡ ቲቶስ ክሳዕ መወዳእታ እሙን ከም ዝነበረ ኣርኣየ።
መደምደምታ
ሓጺር ምትእስሳር ምስ ከም ቲቶስ ዝኣመሰሉ ሓልዮት ዘለዎም ምእመናን ንኣነባብራናን ንቐዳምነትናን ይፈታተን። ቲቶስ ንሃዋርያዊ ጽምዲ ጳውሎስ ተኻፊሉ ነበረ፡ “ህዝብና ጽቡቕ ንምግባር ርእሶም ከውፍዩ ክመሃሩ ኣለዎም ... ከምኡ’ውን ዘይፍረያዊ ህይወት ከይነብሩ” (ቲቶስ 3:13)። ቲቶስ ንኻልኦት ክስዕብዎ ዝኽእሉ ገለ ጽቡቕ ኣሰር ገዲፉ። ንሕና’ውን ከምኡ ክንገብር ንኽእል ኢና።
