ኣርኪኦሎጂያዊ ግኝታት ንመጽሓፍ ቅዱሳዊ ታሪኽ የረጋግጹ

«ዎ እግዚኦ፥ ቃልካ ንዘለኣለም ኣብ ሰማይ ጸኒዑ ኣሎ።» (መዝሙር 119:89) ኣይሁድ ናብ ምድሪ እስራኤል ምምላሶምን ዘመናዊት ሃገር ምምስራቶምን ንክርስትያናዊ ምኽባር ዓብዪ ደገፍ ኮይኑ። ካብ መበል ዕስራ ክፍለ ዘመን ኣትሒዞም፡ ተመራመርቲ ስነ-ጥንቲ ብዙሓት ቦታታትን ቅርሳታትን ብዛዕባ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ታሪኽ ዝምልከቱን ዘረጋግጹን ረኺቦም።

እዚኦም ገለ ካብቶም ፍሉጣት ኣብነታት እዮም፦

ጥቕልላት ባሕሪ ምዉት

ኣብ 1940ታት እተረኽቡ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ጥቕልላት፡ ከም ዓብዪ ጥቕልል ኢሳይያስ፡ እቲ ዝኣረገ ዕብራይ ስክሪፕት ኮይኖም፡ እቲ ዕብራይ መጽሓፍ ቅዱስ ብዝርዝር ከም እተሓለወ የረጋግጹ። እቲ ዓብዪ ጥቕልል ኢሳይያስ ኣብ 1947፡ ማለት ዘመናዊት እስራኤል ቅድሚ ምምስራታ ብሓደ ዓመት፡ ተረኺቡ። ኣብ ቤተ መዘክር እስራኤል፡ ኣብ መቕደስ መጽሓፍ ተሓልዩ ኣሎ።

ቁፍሮታት ደብረ መቕደስ

ካብ 1967 ኣትሒዙ ኣብ ደቡባዊ ጫፍ ደብረ መቕደስ እተገብሩ ቁፍሮታት፡ ኣእማን ቲቶስ፡ እምኒ መለኸት፡ ደቡባዊ ደረጃታት፡ ከምኡ’ውን ካብ ከተማ ዳዊት ናብ ቤተ መቕደስ ዝወስድ ዝነበረ ጥንታዊ መገዲ ሓጃጅ፡ ምስ ብዙሓት ካልኦት ናብ ዘመን ካልኣይ ቤተ መቕደስ ዝምልከቱ ነገራት ኣውጺኦም።

ሮማውያን ንኢየሩሳሌም ከቢቦምዋ

ኣብ 2016፡ ሓደ ክፋል «ሳልሳይ መካበብያ» ብዮሴፉስ እተጠቕሰ ተረኺቡ፡ ኣብ ወጻኢ እቲ መካበብያ ድማ እቲ መሬት ብኣእማን ባሊስታን መጥመጥን ካብ ውግእ 70 ድ.ክ. ተሰጢሑ ኣሎ።

መዅዓቲ ህዝቅያስ

እዚ መዅዓቲ ካብ ዓይኒ ጊሆን ናብ ሓውሲ ሲሎም ብንጉስ ህዝቅያስ እተሰርሐ ኮይኑ፡ ኣብ እዋን ከበባ ኣሶር ንኢየሩሳሌም ማይ ንምምዳብ እተሰርሐ እዩ። ኣብ 2 ነገስት 20:20 ከምኡ’ውን 2 ዜና መዋእል 32:30 ተጠቒሱ ኣሎ። እቲ 1,750 ጫማ ዝንውሓቱ መዅዓቲ (ሓደ ሲሶ ማይል) ካብ 2 ክሳብ 3 ጫማ ስፍሓት፡ ካብ 5 ክሳብ 15 ጫማ ድማ ቁመት ኣለዎ። ምህናጽ እቲ መዅዓቲ ዘደንቕ ምህንድስናዊ ስራሕ እዩ። ጉጅለታት ሰባት ካብ ክልቲኡ ኣንፈት ብሓደ እምኒ ዅዒቶም፡ ገና ድማ 0.6% ዝኾነ ቅርብ ዝበለ ምዕራፍ ተሓልዩ።

እቲ መዅዓቲ ኣብ 1867 ብቻርለስ ዋረን፡ ብሪጣንያዊ መርማሪን ሰራዊት መኮነንን፡ ምድሪ እስራኤል ኣብ ትሕቲ ግዝኣት ግዝኣት ዑስማን ኣብ ዝነበረትሉ እዋን ተረኺቡ። ኣብ 1880 ሓደ ጽሑፍ ተረኺቡ፡ እዚ ድማ ምዝዛም እቲ መዅዓቲ ንምዝካር ኣብቲ መዅዓቲ እተጻሕፈ እዩ። ተኣልዩ ናብ ኢስታንቡል ተወስደ፡ ኣብኡ ድማ ኣብ ቤተ መዘክር ስነ-ጥንቲ ይርከብ። እቲ ጽሑፍ ከምዚ ይብል፦

«[መዓልቲ] ምፍራስ። እዚ እቲ መዅዓቲ ብኸመይ ከም እተፈረሰ ዝገልጽ ጸብጻብ እዩ። [እቶም ኲዓትቲ] መዅዓቲኦም እናተጠቕሙ፡ ነፍሲ ወከፍ ናብ መዓይይቱ፡ ገና ድማ ሰለስተ እመት ንምፍራ[ስ] ኣብ ዝተረፈሉ፡ ድምጺ [ተሰምዐ] ነፍሲ ወከፍ ናብ መዓይይቱ እናጸውዐ፤ ምኽንያቱ ካብ ደቡብ ናብ [ሰሜን] ዝዝርጋሕ ክፍቲ ቦታ ኣብቲ እምኒ ስለ ዝነበረ። ስለዚ ኣብ መዓልቲ ምፍራስ፡ እቶም ኲዓትቲ ነፍሲ ወከፍ ንመዓይይቱ ንምርካብ፡ መዅዓቲ ንመዅዓ[ቲ] ኣንጻር መዅዓቲ ወቕዑ። ሽዑ ማይ ካብቲ ምንጪ ናብቲ ሓውሲ፡ ሓደ ሽሕን ክልተ ሚእትን እመት ዝርሕቀቱ፡ ፈሰሰ። ሚእቲ እመት ድማ ቁመት እቲ እምኒ ኣብ ልዕሊ ርእሲ እቶም ኲዓት[ቲ] ነበረ።»

መካበብያ ህዝቅያስ

ኣብ 1970፡ ሓደ ተረፍ መካበብያ ብህዝቅያስ ንከበባ ኣሶር ንምድላው እተሰርሐ ተረኺቡ። ኣስታት 23 ጫማ ስፍሓት ኣለዎ፡ ገና ድማ ክሳብ 10 ጫማ ቁመት ኣለዎ። ኣብ 2 ዜና መዋእል 32:5 ተጠቒሱ ኣሎ።

ማሕተም ህዝቅያስ

ኣብ 2009፡ ሓደ ማሕተም (ቡላ) ስም ንጉስ ህዝቅያስ ዝሓዘ ኣብ ከባቢ ኦፌል፡ ኣብ መንጎ ደብረ መቕደስን ከተማ ዳዊትን ተረኺቡ። ኣብ ከባቢ ጥንታዊ ንጉሳዊ መጋዘን እተረኽበ እዩ። እቲ ጽሑፍ፡ «ናይ ህዝቅያስ (ወዲ) ኣሓዝ ንጉስ ይሁዳ።» ይብል። እቲ ማሕተም ኣብ 2014 ተለለየ። ዶ/ር ኢላት ማዛር እዚ ንሳ ኣብ ስራሓ ዝረኸበቶ ዝዓበየ ፍሉይ ግኝት ከም ዝኾነ ገሊጻ፡ እዚ ድማ ንሳ ቤተ መንግስቲ ዳዊት ስለ ዝረኸበት ብዙሕ ዝብል እዩ።

ማሕተም ኢሳይያስ

ኣብ 2018፡ ሓደ ማሕተም ስም «ኢሳይያስ» ዝሓዘ ኣብቲ ምስቲ ቅድሚ ሕጂ እተጠቕሰ ማሕተም ህዝቅያስ ዝተረኽበሉ ቦታ ከም እተረኽበ ተገሊጹ። እቲ ስም ብሓደ ቃል ይስዕብ፡ እዚ ድማ ምናልባት «ነብዪ» እዩ፡ እኳ ደኣ ሓንቲ ፊደል ስለ ዝጎደለት፡ እቲ ምልላይ 100% ቅኑዕ ኣይኮነን። እቲ ዕለትን ቦታን ናብ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ነብዪ ኢሳይያስ የመልክቱ። ኢሳይያስ ምስ ቤተ መንግስቲ ቀረባ ከም ዝነበረን ንንጉስ ድማ ቀረባ መማኸርቲ ከም ዝነበረን ንፈልጥ። ማሕተም ኢሳይያስ ኣብ 2009 ምስ ማሕተም ህዝቅያስ ብሓንሳብ ተረኺቡ፡ ግናኸ ክሳብ 2018 ኣይተለለየን። ቃለ መጠይቕ ምስ ዶ/ር ማዛር ኣብዚ ዝስዕብ ሊንክ ክርአ ይከኣል - www.thetrumpet.com/16947-has-eilat-mazar-discovered-archaeological-evidence-of-isaiah-the-prophet።

ሓውሲ ሲሎም

እቲ ጥንታዊ ሓውሲ ሲሎም ኣብ 2004 ተረኺቡ፡ ብኸፊል ድማ ተዅዒቱ። እዚ ሓውሲ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ሰለስተ ግዜ ተጠቒሱ ኣሎ (ነህምያ 3:15፤ ኢሳይያስ 8:6፤ ዮሃንስ 9:7)።

ኣፍደገታት ሰሎሞን

መጽሓፍ ቅዱስ ሰሎሞን ንሓጾር፡ መጊዶን፡ ከምኡ’ውን ጌዘር ናብ ንጉሳዊ ወተሃደራዊ ከተማታት ከም ዝሰርሐ ይብል (1 ነገስት 9:15)፡ ፍርስራሽ እቶም ዓበይቲ ሽዱሽተ ክፍሊ ዘለዎም ኣፍደገታት ብሰሎሞን እተሰርሑ ድማ ኣብ ነፍሲ ወከፍ እዞም ቦታታት ተረኺቦም።

ቤተ መንግስቲ ዳዊት

ኣብ 2005፡ ዶ/ር ኢላት ማዛር፡ ወረሲት ቤንጃሚን ማዛርን ፍሉጥ ስልጣን ኣብ ጥንታዊ ስነ-ጥንቲ ኢየሩሳሌምን፡ ፍርስራሽ ናይቲ ቤተ መንግስቲ ዳዊት ከም ዝኾነ ዝእመን ረኺባ። ኣብቲ ቅኑዕ ቦታ ኣብ ጥንታዊት ከተማ ዳዊት ይርከብ፡ ንሳ ድማ እቲ ህንጻ ክሳብ ምጥፋእ ቤተ መቕደስ ሰሎሞን ብባቢሎናውያን ከም እተዓየየ መርትዖ ረኺባ። እቲ ቤተ መንግስቲ ኣብ ልዕሊ ዓብዪ ደረጃታት ዘለዎ እምኒ ህንጻ እተሰርሐ ኮይኑ፡ ገና ድማ ብኸፊል ዘይተበላሸወ እዩ። እዚ ምናልባት ኣብ ቅዱስ ጽሑፍ ሰብዓተ ግዜ እተጠቕሰ «ሚሎ» እዩ (2 ሳሙኤል 5:9፤ 1 ነገስት 9:15, 24፤ 11:27፤ 12:20፤ 1 ዜና መዋእል 11:8፤ 2 ዜና መዋእል 32:5)። እቲ ብማዛር እተረኽበ ህንጻ ዓብዪ፡ ውስብስብ ዝኾነ፡ ብምህንድስና ዝበለጸ ህንጻ ኮይኑ፡ ዕለቱ ድማ ብሸኻሩታት ሸክላ፡ ማሕተም ንጉስ ይሁዳ ዝሓዙ መትሓዚታት፡ ከምኡ’ውን ፕሮቶ-ኣዮሊክ ካፒታል፡ ምስ ካልኦት ነገራት ተረጋጊጹ።

ጽሑፍ ዑዝያ

እዚ ጽሑፍ ንሓድሽ መቓብር ንጉስ ዑዝያ ንምምልካት እተሰርሐ እዩ። ንሱ ኣብ መበል 8 ክፍለ ዘመን ቅ.ል.ክ. ሞይቱ፡ መቓብሩ ድማ ኣብ መበል 1 ክፍለ ዘመን ቅ.ል.ክ. ተሰጋጊሩ። እቲ ጽሑፍ ብኣራማይስጥ እተጻሕፈ ኮይኑ፡ «ኣብዚ ኣዕጽምቲ ዑዝያ፡ ንጉስ ይሁዳ፡ ተምጽኡ። ኣይትኽፈቱ!» ይብል።

ማሕተም ሸማ ንየሮብዓም ዝጠቅስ

ሓደ ማሕተም ብ«ናይ ሸማ ኣገልጋሊ የሮብዓም።» እተጻሕፈ ኣሎ። እዚ ንጉስ የሮብዓም እዩ። ኣብ መጊዶ ተረኺቡ፡ ዕለቱ ድማ ናብ ቀዳማይ ፍርቂ መበል 8 ክፍለ ዘመን ቅ.ል.ክ. ይምልከት።

ቡላ ኤርምያስ

ኣብ ከባቢ ቤተ መንግስቲ ዳዊትን ከተማ ዳዊትን እተረኽቡ ቡላ (ማሕተም ሰነድ ሸክላ) ስም እቶም ኣብ መጽሓፍ ኤርምያስ፡ ነገስት፡ ከምኡ’ውን ዜና መዋእል እተጠቕሱ ሰባት ዝሓዙ ኮይኖም፡ እዚኦም ድማ እቲ ቤተ መንግስቲ ብነቡካድነጻር ቅድሚ ምንዳዱ ኣብኡ ዝነበሩ ወይ ዝሰርሑ እዮም። እዚኦም ድማ የሁካል ወዲ ሸለሚያ (ኤርምያስ 37:3)፡ ገዳልያ ወዲ ፓሹር (ኤርምያስ 38:1)፡ ገማርያ ወዲ ሻፋን (ኤርምያስ 36:10)፡ ከምኡ’ውን ኣዛርያ ወዲ ሂልቂያ (1 ዜና መዋእል 9:11) የጠቓልሉ። እቲ ዝሓለፈ ግኝት ናይዚ ዓይነት፡ ኣብ ሚያዝያ 2019 እተገሊጹ፡ ሓደ ማሕተም እዩ፡ እዚ ድማ «ናይ ናታን-ሜሌክ፡ ኣገልጋሊ ንጉስ።» ይብል። ንሱ ኣብ 2 ነገስት 23:11 ተጠቒሱ ኣሎ፡ ኣብ ቤተ መቕደስ ሓደ ክፍሊ ከም ዝነበሮ፡ እዚ ድማ ምስ ኣምልኾ ጸሓይ ኣብ ኣደራሽ ዮስያስ ዝተሓሓዝ እዩ። እቲ ማሕተም ናይ መበል 7 ክፍለ ዘመን ቅ.ል.ክ. ኣብ ምዕራባዊ ቊልቊለት ከተማ ዳዊት፡ ደቡብ ደብረ መቕደስ፡ ኣብ ሓደ ህንጻ ተረኺቡ፡ እዚ ድማ ብባቢሎናውያን ኣብ መበል 6 ክፍለ ዘመን ከም እተደምሰሰ መርትዖ የርኢ።

ኦስትራካ ኤርምያስ

ኣብ 1930ታት ሓደ ኣርኪኦሎጂያዊ ጉጅለ ብጄ.ኤል. ስታርኪ እተመርሐ 21 ኦስትራካ (ደብዳበታት ኣብ ሸኻሩታት ሸክላ እተጻሕፉ) ኣብ ቁፍሮታት ጥንታዊት ከተማ ላኪሽ ረኺቡ፡ እዚ ድማ ኣብ ዘመን ኤርምያስ ናብ ባቢሎናውያን ካብ ዝወደቓ ዝሓለፋ ከተማታት ሓንቲ ነበረት (ኤርምያስ 34:7)። መብዛሕትኦም ደብዳበታት ብሆሻያ፡ ወተሃደራዊ መኮነን ኣብ ሓደ መመልከቲ ቦታ ካብ ላኪሽ ዘይርሕቕ፡ እተጻሕፉ ኮይኖም፡ ናብ ኣዛዚኡ ያኦሽ እተላእኩ እዮም። ብ«ፍጹም ክላሲካል ዕብራይስጥ» እተጻሕፉ እዮም። ንገማርያ (ኤርምያስ 36:10)፡ ያኣዛንያ (ኤርምያስ 35:3)፡ ነርያ ባሩክ (ኤርምያስ 36:4)፡ ከምኡ’ውን ማታንያ (ንጉስ ጼዴቅያስ፡ 2 ነገስት 24:17) ይጠቕሱ። ደብዳበ ቁ. 3 ን«ሓደ ነብዪ» ይጠቅስ፡ እዚ ድማ ንህዝቢ ናብ ባቢሎናውያን ንኽእዘዙ ብምጽዋዕ መንፈሶም ዝሰብር ዝነበረ እዩ። እዚ ምስ ፍጻመታት ኣብ ህይወት ኤርምያስ ዘደንቕ ምምስሳል ኣለዎ (ኤርምያስ 38:1-4 ተመልከት)። እቶም ደብዳበታት ኣብ ኤርምያስ 34:7 እተገለጸ ኩነታት የረጋግጹ፡ ማለት ላኪሽን ኣዜቃን ናብ ባቢሎናውያን ካብ ዝወደቓ ዝሓለፋ ከተማታት ነበራ።

«እዚኣተን ክልተ ከተማታት ገና ከም ዝጸንሓ ዘደንቕ ምርግጋጽ ብደብዳበታት ላኪሽ ይቐርብ። ደብዳበ ቁ. 4፡ ብሓደ ወተሃደራዊ መኮነን ኣብ ወተሃደራዊ መዓስከር ናብ ላዕለዋይ መኮነኑ ኣብ ላኪሽ እተጻሕፈ፡ ‘ን ምልክታት ላኪሽ ብመሰረት ኩሉ እቲ ጐይታይ ዝሃበኒ ምልክታት ንዕዘብ ኣለና፡ ምኽንያቱ ንኣዜቃ ክንርእያ ኣይንኽእልን ኢና።’ እዚ ደብዳበ እዚ ሰራዊት ነቡካድነጻር ንምድሪ ይሁዳ ብኸመይ ከም ዝጸበበ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ኣብ መንጎ ላኪሽን ኣዜቃን ዘሎ ቀረባ ዝምድና’ውን የርኢ፡ እዚኣተን ድማ ብተመሳሳሊ ኣብ መጽሓፍ ኤርምያስ ተተሓሒዘን ኣለዋ» (ጄ.ፒ. ፍሪ፡ ኣርኪኦሎጂን ታሪኽ መጽሓፍ ቅዱስን)።

ሓጾር

መርትዖ ምጥፋእ ሓጾር ብኢያሱ ከምቲ ኣብ ኢያሱ 11:11-13 እተመዝገበ ኣብ 1990ታት ተረኺቡ። ሓይሊ እቲ ምንዳድ ክሳብ ክንደይ ዓብዪ ስለ ዝነበረ፡ ዓበይቲ ኣእማን ሰንጢቑ። ሓደ ሜትሮ ዝሰፍሖ ሓመድ ሓሙኽሽቲ ተረኺቡ። ኣብ ሓጾር ድማ ጣኦታት፡ መጽመቒታት ዘይትን ወይንን፡ መካበብያ ከተማ፡ ፍርስራሽ ኣባይቲ፡ ከምኡ’ውን ሓደ ጽሑፍ ብሽብሸባ ናብ ኣረማዊ ንጉስ ሓጾር ዝነበረ ኣብ መበል 18 ክፍለ ዘመን ቅ.ል.ክ.፡ ማለት ኣብ ዘመን ኣብርሃም፡ ተረኺቡ።

እምኒ ሜሻ (እምኒ ሞኣብ ተባሂሉ’ውን ይጽዋዕ)

ኣብ 1993 እቲ ሓረግ «ቤት ዳዊት» ኣብ እምኒ ሜሻ ተጻሒፉ ተረኺቡ፡ እዚ ድማ ንግብሪ ሜሻ፡ ንጉስ ሞኣብ ናይ መበል ትሽዓተ ክፍለ ዘመን ቅ.ል.ክ.፡ ዝገልጽ እዩ፡ ንሱ ድማ ኣብ 2 ነገስት 3:6-27 ተጠቒሱ ኣሎ። እቲ እምኒ ድማ ብዙሓት ካልኦት ስማትን ቦታታትን ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ እተረኽቡ ይጠቅስ፡ እዚኦም ድማ ዖምሪ፡ ኣሓብ፡ ነገድ ጋድ፡ ከሞሽ፡ ነቦ፡ ኣታሮት፡ ያሓጽ፡ ዲቦን፡ ቂርያታይም፡ ኬርዮት፡ ኣሮኤርን ኣርኖንን፡ ቤጸር፡ ከምኡ’ውን ዲብላታይም።

ዳን

ብዙሓት ነገራት ኣብ ጥንታዊ ቦታ ከተማ ዳን ተዅዒቶም ንመጽሓፍ ቅዱሳዊ ታሪኽ የረጋግጹ፡ እዚኦም ድማ ሰለስተ ቅስት ዘለዎ ኣፍደገ ናይ 1750 ቅ.ል.ክ.፡ ናብ ዘመን ኣብርሃም ዝቐርብ፡ ምስልታት በኣል፡ ቦታ ኣምልኾ ጥርሙዝ ወርቂ (1 ነገስት 12:28-29)፡ ከምኡ’ውን ሓደ ክፋል ሓወልቲ ብቓላት «ቤት ዳዊት» («ቤት ዳዊት»)። እቲ እምኒ ተል ዳን፡ እዚ ድማ ናይ መበል ትሽዓተ ክፍለ ዘመን ቅ.ል.ክ. እዩ፡ ንነገስታት እስራኤል የሆራም፡ ኣሓብ፡ ኣሓዝያ፡ ከምኡ’ውን የሆራም ይጠቅስ።

ይዝራኤል

ኣርኪኦሎጂያዊ ቁፍሮታት ኣብ ጥንታዊት ይዝራኤል፡ ናይ ክረምቲ ቤተ መንግስቲ ነገስታት ሰሜናዊ እስራኤል፡ ዓብዪ ብእምኒ እተዅዓተ መጽመቒ ወይን ኣውጺኦም፡ እዚ ድማ ናይ ናቦት ክኸውን ይኽእል፡ እቲ ካሰማት መካበብያን ኣርባዕተ ግምብታት ናይ ሓደ ምሽግ ኣስታት 11 ኤከር ዝሓዘ፡ 20 ጫማ ዝዕምቑ ሓውሲ፡ ከምኡ’ውን ተረፍ ኣፍደገ ከተማ።

ላኪሽ

ፍርስራሽ ኣብ ላኪሽ ንህልውና ጥንታዊት እስራኤላዊት ከተማ ኣብዚ ቦታን ከበባኣን ምጥፋኣን ብኣሶራውያን ከምቲ ኣብ ቅዱስ ጽሑፍ እተጠቕሰ የረጋግጹ (2 ዜና መዋእል 32:9)።

ቤተ መንግስታትን መቓብር ሄሮድስን

ቤተ መንግስታት ብሄሮድስ እተሰርሑ ኣብ ቂሳርያ ማሪቲማ፡ ማሳዳ፡ ኤሪኮ፡ ከምኡ’ውን ሄሮድዮም ተዅዒቶም፡ ምናልባት ድማ መቓብሩ ኣብ ጐድኒ ሄሮድዮም ኣብ 2009 ተረኺቡ።

ጽሑፍ ጲላጦስ

ኣብ 1961፡ ሓደ እምኒ ኖራ ኣብ ቂሳርያ ማሪቲማ ተረኺቡ፡ እዚ ድማ ጲላጦስ ገዛኢ ይሁዳ ከም ዝነበረ ከምቲ መጽሓፍ ቅዱስ ዝብሎ የረጋግጽ። ብላቲን እተጻሕፈ፡ እቲ ጽሑፍ «ጶንጥዮስ ጲላጦስ ገዛኢ ይሁዳ ንቲቤርዮም ንኽቡራት ኣማልኽቲ ኣቖመ።» ይብል። እዚ ምስቲ ሉቃስ ጲላጦስ ኣብ ዘመን ቲቤርዮስ ከም ዝገዝአ ዝገለጾ ይሰማማዕ (ሉቃስ 3:1)።

ቂሳርያ ማሪቲማ

ብሄሮድስ እተሰርሐት፡ እዚኣ ካብቶም ቀንዲ ከተማታት ግዝኣት ሮማ ሓንቲ ነበረት። ኣብ ቅዱስ ጽሑፍ ብዙሕ ግዜ ተጠቒሳ ኣላ። ቁፍሮታት ነቲ 100 ኤከር ዝሰፍሖ ብሰብ እተሰርሐ ወደብ፡ ሓደ ካብቶም ድንቂ ነገራት ጥንታዊ ዓለም፡ ሂፖድሮም፡ ጂምናዝየም ምስ መሕጸብያታቱን ውስብስብ ዝኾነ ስርዓት ምውሓዝ ሙቐትን፡ ካርዶ፡ ኣኳዳክት፡ 4,000 ወንበር ዘለዎ ቲያትር፡ ምንጪታት ማይ፡ ሞዛይክ መሬት፡ ከምኡ’ውን ቤተ መቕደሳት ረኺቦም።

ሰማርያ

ኣብ ፍርስራሽ ጥንታዊት ሰማርያ፡ ርእሰ ከተማ ሰሜናዊ መንግስቲ እስራኤል፡ ተረፍ ቤተ መንግስቲ ኣሓብ ብስኒ ዝተሰርሐ፡ ኣፍደገ ከተማ ኣብ 1 ነገስት 22:10 እተጠቕሰ፡ ከምኡ’ውን ሮማዊት ከተማ ሄሮድስ ተረኺቦም። ስኒታት ካብ ሰማርያ ኣብ ብሪጣንያዊ ቤተ መዘክር፡ ቤተ መዘክር እስራኤል ኣብ ኢየሩሳሌም፡ ከምኡ’ውን ካልእ ቦታታት ይርከቡ።

ቂሳርያ ፊሊጶስ

ቁፍሮታት ጥንታዊት ከተማ ቂሳርያ ፊሊጶስ፡ ኣብ ማቴዎስ 16:13 እተጠቕሰት፡ ኣረማውያን ቤተ መቕደሳት (ንፓንን ካልኦት ኣማልኽትን) ከምኡ’ውን ቤተ መንግስቲ ፊሊጶስ ቴትራርክ፡ ወዲ ሄሮድስ፡ ኣብ ሉቃስ 3:1 እተጠቕሰ፡ ኣውጺኦም።

ሸለቆ ኤላ

እቲ ዳዊት ንጎልያድ ዝተዋግኣሉ ሸለቆ ተረኺቡ፡ ኣቀማምጣኡ ድማ ምስ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ጸብጻብ ፍጹም ይሰማማዕ፡ እዚ ድማ ከተማ ፍልስጥኤም ሻዓራይም ኣብ ኣኽራናት ኣብ ሰሜናዊ ጐድኒ እቲ ሸለቆ የጠቓልል። እቲ ከተማ፡ ኣብ 1 ሳሙኤል 17:52 እተጠቕሰ፡ «ክልተ ኣፍደገታት» ማለት እዩ፡ ተመራመርቲ ስነ-ጥንቲ ድማ ክልቲኡ ኣፍደገታት ረኺቦም።

ጋት

ኣብ 2005፡ ሓደ ሸኻሩ ሸክላ ኣብ እዋን ቁፍሮ ጋት ተረኺቡ፡ ስም ከም ጎልያድዝመስል ተጻሒፉሉ ነበረ። ብጥንታዊ ዕብራይ ጽሑፍ እተጻሕፈ ኮይኑ፡ ዕለቱ ድማ ናብ መበል 10-9 ክፍለ ዘመን ቅ.ል.ክ.፡ ማለት ናብ ዘመን ዳዊት፡ ይምልከት። እዚ ድማ ከምዚ ዝኣመሰሉ ስማት ብፍልስጥኤማውያን ኣብቲ ዘመን ከም ዝጥቀሙሉ የረጋግጽ። ኣብ 2015፡ ፍርስራሽ ጥንታዊ ኣፍደገ ጋት ተዅዒቱ። እቲ ኣፍደገ ኣብ እስራኤል እተረኽበ ዝዓበየ እዩ። ኣብ 1 ሳሙኤል 21:13 ተጠቒሱ ኣሎ።

ቤተ መቕደሳት ፍልስጥኤም

ፍርስራሽ ጥንታዊ ቤተ መቕደሳት ፍልስጥኤም ኣብ ጋት፡ ኤቅሮን፡ ከምኡ’ውን ተል ቃሲለ ተረኺቦም። እቲ ጣሪያ ብክልተ ማእከላይ ኣዕኑድ ብዕንጨይቲ እተሰርሑ ኣብ እምኒ መሰረት ደጊፉ ነበረ። እቶም ኣዕኑድ ክሳብ ክንደይ ቀረባ ስለ ዝነበሩ፡ ሓደ ዓብዪ ሰብ ከምቲ መጽሓፍ ቅዱስ ሳምሶን ከም ዝገበረ ዝብሎ ክድፍኦም ይኽእል ነበረ (መሳፍንቲ 16:29-30)።

ቅፍርናሆም፡ ቤትሳይዳ፡ ኾራዚን

ፍርስራሽ እዘን ከተማታት ኣብ ሰሜናዊ ገምገም ባሕሪ ገሊላ፡ ክርስቶስ ቅድሚ 2,000 ዓመት ዝተዛረቦም መከራታት ዝምስክሩ ድምጺ ኣልቦ ምስክር ኮይኖም ይተርፉ (ማቴዎስ 11:21-24)።

ጥንታዊ ምኩራባት

ጥንታዊ ኣይሁዳውያን ምኩራባት ኣብ ቤት ኣልፋ፡ ማግዳላ፡ ኾራዚን፡ ቅፍርናሆም፡ ኤይን ጌዲ፡ ሚግዳል፡ ከምኡ’ውን ብዙሓት ካልኦት ቦታታት ተረኺቦም። እቲ ምኩራብ ኣብ ማግዳላ፡ ኣብ 2009 እተረኽበ፡ ናይ ቀዳማይ ክፍለ ዘመን እዩ፡ እዚ ማለት ድማ የሱስ ኣብኡ ተዛሪቡ።

የሱስ ድማ ኣብ ምኩራባቶም እናመሃረ፡ ንኹላ ገሊላ ይዘውር ነበረ… (ማቴዎስ 4:23)።

ኣብ ሓንቲ ክፍሊ እቲ ምኩራብ ሓንቲ ሳንቲም ናይ 29 ድ.ክ. ተረኺባ፡ እዚ ድማ ኣብ ወይ ቀረባ ዘመን ህዝባዊ ኣገልግሎት የሱስ ነበረ። ኣብቲ ምኩራብ ድማ ሓደ እተቐርጸ እምኒ ተረኺቡ፡ እዚ ድማ ምስሊ ቤተ መቕደስ ኣብ ኢየሩሳሌም ዝመስል እዩ። ኣብ ቅድሚት ምስሊ ሸውዓተ ጨንፈር ዘለዎ መኖራ ኣሎ። እዚ ናይ ቀዳማይ ክፍለ ዘመን ምኩራብ ስለ ዝኾነ፡ ገለ ካብቶም ዝተሳተፉ ኻህናት ነቲ ናይ ሄሮድስ ቤተ መቕደስ ዘለዎም ትክክለኛ መኖራታት ርእዮም ክኾኑ ይኽእሉ እዮም። እዚ ኣብ እስራኤል ክሳብ ሕጂ እተረኽበ ዝኣረገ መኖራ እዩ።

እምኒ ማግዳላ ብብዙሓት ሊቃውንቲ «ሓደ ካብቶም ዝሓለፉ 50 ዓመታት ዝበለጹ ግኝታት» ተባሂሉ ይቑጸር።

እዚኦም ገለ ካብቶም ኣብ ምድሪ እስራኤል ብዛዕባ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ታሪኽ ዝምልከቱ ዘደንቑ ኣርኪኦሎጂያዊ ግኝታት እዮም፡ ህልውና ሃገረ ኣይሁድ ድማ ነዚ ስራሕ ኣተባቢዑን ኣፋጢኑን። ሃገረ እስራኤል ንኣርኪኦሎጂ ትድግፍ፡ ትከታተል፡ ከምኡ’ውን ትከላኸል። ቤተ መዘክር እስራኤል ኣብ ኢየሩሳሌም ብዙሕ ቅርሳታት ካብ ቁፍሮታት ዝወጹ ይሓዝ።

ክሳብ ሕጂ ከምዚ ዝኣመሰለ ብዙሕ መርትዖ ናይ መለኮታዊ ምልዕዓል ቅዱስ ጽሑፍ ኣይነበረን። ሽሓት ኣርኪኦሎጂያዊ ግኝታት ንትክክለኛነት መጽሓፍ ቅዱሳዊ ታሪኽ ኣረጋጊጾም። ብጸጋኡ፡ ኣምላኽ እዞም ግኝታት እዚኦም ንዓይኒ ዘለዎም ክረኽቡ ኣፍቂዱ። ሰብ ንመጽሓፍ ቅዱስን ንክርስቶስ መጽሓፍ ቅዱስን ንኸይኣምን ምኽንያት የብሉን።

ብሓቂኻ ቅድሱዎም፡ ቃልካ ሓቂ እዩ። (ዮሃንስ 17:17)»