ምሕረት፣ ምድሓን፣ ይቕረ ምባልን ምጽዳቕን

ከም ዝደሓንኩ ክእውጆ ክንደይ ከም ዝፈትዎ! ብደም ገንሸር ድሒነ፤ ብዘይወሰን ምሕረቱ ድሒነ፣ ንዘለኣለም ድማ ውሉዱ እየ። —ፋኒ ጄ. ክሮስቢ (1820-1915)

ብብሉይ ኪዳን ተገሊጹ ዘሎ መስዋእትታት ብዙሓት ዓይነታት፣ ትምህርትታትን ተግባራትን ይህቡና። ብዘይካ ታሪኻዊ ትሕዝቶኦምን ንኣብኡ ዝነበሩ ሰባት ዘለዎም ትርጉምን፣ ናብ ምምጻእ መሲህን መስዋእቱን የመልክቱ ነበሩ። ጐይታ የሱስ ነዚ ኣብ ዘረባኡ ምስ ኒቆዲሞስ ከምዚ ኢሉ ጠቕሊሉዎ፣ «እግዚኣብሔር ንዓለም ክሳዕ ክንድዚ ስለ ዝፈተዋ፣ ነቲ ሓደ ወዱ በጃ ሃበ፣ እቲ ዚኣምኖ ዅሉ ናይ ዘለኣለም ህይወት ምእንቲ ኺረክብ እምበር፣ ከይጠፍእ።» (ዮሃንስ 3:16 NKJV) ምምጻእ ክርስቶስ ናብዛ ዓለም እዚኣን ኣብ መስቀል ዝፈጸሞ ዕዮን – ትንሳኤኡ፣ ምዕራጉን ኣብ የማን ኣምላኽ ምቕማጡን ሓዊሱ – ንምድሓንና መሰረት ይህብ።

ሓድሽ ኪዳን ብዛዕባ እዚ ኣገዳሲ ነገራት ብዝርዝር ይገልጽ፣ ብዛዕባ ከመይ ጌርና ክንድሕን ከምኡ’ውን ከም ምእመናን ክንነብር፣ ንእኡ ከነገልግልን ምምጻኡ ክንጽበን መምርሒታት ይህብ። ጳውሎስ፣ ንኣብነት፣ ንክርስትያናት ተሰሎንቄ ከምዚ ኢሉ ጸሓፈ፦ «ካብ ጣኦታት ናብ ኣምላኽ ተመሊስኩም፣ ንህያው ሓቀኛ ኣምላኽ ከተገልግሉ፣ ካብ ሰማይ ንወዱ ኽትጽበዩ፣ ንእኡ ኻብ ምዉታት ዘተንስኦ፣ ንየሱስ፣ ካብ ዚመጽእ መዓት ዜድሕነና።» (1 ተሰሎንቄ 1:9-10) እዚ ኪዳን እዚ ብዛዕባ ምምጻእ ክርስቶስ ዝምልከት ትምህርትታት ዝሓዘ እዩ፣ ከምኡ’ውን ትርጉም ዕዮኡ ይምህር፣ ከምቲ እዞም ዝስዕቡ ጥቕስታት ብንጹር ዘርእይዎ፦

«ምስጢር እግዚኣብሔር ምግላጹ ዓብዪ እዩ፦ ብስጋ ተገሊጹ፣ ብመንፈስ ጸዲቑ፣ ብመላእኽቲ ተራእዩ፣ ኣብ ኣህዛብ ተሰብኩ፣ ኣብ ዓለም ተኣምኑ፣ ብኽብሪ ተቐበለ።» (1 ጢሞቴዎስ 3:16)።

• «ብመንፈስ ኣምላኽ እተዋህበ ዅሉ ጽሑፍ ንትምህርቲ፣ ንምግሳጽ፣ ንምእራም፣ ንጽድቂ ንምምሃር ይጠቅም እዩ፣ እቲ ሰብኣይ ኣምላኽ ምሉእ ምእንቲ ኪኸውን፣ ንዅሉ ሰናይ ግብሪ ምሉእ ብምሉእ እተዓጥቀ።» (2 ጢሞቴዎስ 3:16-17)።
• ቅዱስ ጽሑፍ ምሉእ ሓደነት እዩ። ነፍሲ ወከፍ ክፋል ምስ ኩሎም ካልኦት ክፋላት ዝተኣሳሰረ እዩ፣ ንሓድሕዶም ብርሃን ይውድኡ። ዝኾነ ጥቕሲ ካብ ትሕዝቶኡ ክንፈልዮ ኣይንኽእልን፣ ከምኡ’ውን ሓደ ክፋል ካብ ካልኦት ልዕሊ ክንገብር የብልናን፣ ምኽንያቱ ኩሉ ቅዱስ ጽሑፍ – ዘፍጥረት 1:1 ክሳዕ ራእይ 22:21 – ንሓድሕዱ ዝተኣሳሰረን ንምስትውዓልና ብዛዕባ ሓሳባት ኣምላኽ ዘድልን እዩ። እዚ ብዛዕባ ባህሪ መስዋእቲ ክርስቶስ ክንሓስብ ከለና’ውን ሓቂ እዩ። እቲ ትምህርቲ ብፍላይ ኣብ መልእኽታት ሓድሽ ኪዳን ይርከብ፣ ገና ነዞም ጥቕስታት ካብ ካልእ ቅዱስ ጽሑፍ ክንፈልዮም የብልናን። ብተወሳኺ፣ እቶም ቅድሚ ሕጂ ዝጠቐስናዮም ጥቕስታት ጽሑፋዊ ቃል ኣምላኽ ንሰብ የሱስ ክርስቶስ ምስ ዕዮኡን ውጽኢታቱን ከመይ ጌሩ ብቐረባ ከም ዘተኣሳስሮ የርእዩ። ኣብ ዝስዕቡ ገጻት ብዛዕባ ዕዮኡ ከም ፈጣሪኣይንዛረብን፣ የግዳስ ከም መድሓኒ – እኳ ደኣ እዞም ክልቲኦም ኣርእስታት ንእኡ ናብ ምምላኽ ይመርሑና፣ ሕጂን ንዘለኣለምን (ራእይ 4:10-5:14)።

እዚ ናብ ገለ ካብቶም ንትርጉም ዕዮ ምድሓን ክርስቶስ ንምጥቕላል ዝጥቀሙ ቃላት የብጽሓና፦ ምትዕራቕ፣ ምድሓን፣ ይቕረ ምባልን ምጽዳቕን።

ምትዕራቕ

ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ዘይርከቡ ቃላት ክንጥቀም ከለና ጌጋ ሓሳባት ናብ ምእታው ኣብ ሓደጋ ኢና፣ ግናኸ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ቃላት ምጥቃም’ውን ቅኑዓት ምዃንና ኣየረጋግጸልናን። እቲ ቃል ምትዕራቕ ሓደ ኣገዳሲ ገጽ ዕዮ ምድሓን ክርስቶስ የርኢ፣ ማለት ንሱ ንሕና ዝግብኣና ዝነበረ ቍጥዓ ኣምላኽ ንምጽዋር ተካኢና ኮነ። ዘክር፣ ደሙ ካብ ሓጢኣትና ኣንጽሃና። ብሉይ ኪዳን ብዙሕ ግዜ ንዕብራይስጢ «ምስዓር፣» «ምትዕራቕ» ወይ «በጃ» ዝብሉ ቃላት ይጥቀም ካፋር፣ እዚ ድማ ብቐንዱ «ምሽፋን» ማለት እዩ። ብኣካላዊ ስምዒት፣ ኖህ «ቅጥራን» ዝበሃል ዝርብሽ ነገር ተጠቒሙ ንጎፈር ዕንጨይቲ መርከብ ካብ ውሽጥን ካብ ወጻእን ሸፈነ (ዘፍጥረት 6:14)። ድሕሪኡ፣ ደም መስዋእቲ ፋስጋ ንበዅሪ ወዲ ሸፈነ ንእኡ ድማ ካብ ቍጥዓ ኣምላኽ ኣድሓኖ (ዘጸኣት 12:1-13)። ሓድሓደ ግዜ፣ ሽፋን ብብሩር (ዘጸኣት 30:12-16) ወይ ብወርቂ (ዘሁልቍ 31:50) ይወሃብ ነበረ። ይኹን እምበር፣ እዞም መንገዲታት እዚኦም ንሓጢኣት ጥራይ ክሽፍኑ ይኽእሉ ነበሩ፤ ፈጺሞም ክድምስስዎ ወይ ከርሕቕዎ ኣይከኣሉን።

ፍጹም መስዋእቲ ክርስቶስ ንጉዳይ ሓጢኣተኛ ኩነታትና ንሓዋሩ ወሰኖ (2 ቈረንቶስ 5:21፤ እብራውያን 10:10-12)። ኣምላኽ ንሓጢኣትና ይቕረ በለ፣ ግናኸ ን«ሓጢኣት»፣ ማለት ንሓጢኣተኛ ባህርይና፣ ይቕረ ክብል ኣይከኣለን። ጐይታ የሱስ ኣብ ትሕቲ ፍርዲ ኣምላኽ ቦታና ብምውሳድ ተካኢና ኮነ። ካልእ ዝኾነ ሰብ ከምኡ ክገብር ኣይከኣለን፣ ግናኸ ንሱ ደሙ ንምፍሳስን ህይወቱ ንምሃብን ክኢሉን ድሉው ነበረን (ዘሌዋውያን 17:11)። ንሱ እዚ ብግቡእ ግዜ፣ ብቕኑዕ ኣገባብን ከም ዝለዓለ መስዋእትን ገበሮ፣ ኣብ ኩሉ ዝርዝራት ህይወቱ ንኣምላኽ ኣኽቢሩ።

ምድሓን

እዚ ቃል እዚ ንመቕጻዕቲ ንምኽፋልን ንቡሩኻት ውጽኢታት ንምሃብን ዘድለየ መስዋእቲ የርኢ፣ ንሓጢኣተኛ ሓራ ብምግባርን ካብ ጉድኣትን ሓደጋን ብምክልኻልን። ጐይታ የሱስ «ንዘለኣለም እተባረኸ ኣምላኽ» እዩ (ሮሜ 9:5)፣ ንሱ ድማ ሰብ ኮነ – ቃል ስጋ ኮነ (ዮሃንስ 1:14) – መድሓኒና ንምዃን። ኩሎም ሰባት ብምሉኦም ፈሸሉ፣ ግናኸ ጐይታ የሱስ ደሙ ኣብ መስቀል ኣፍሰሰ፣ ንቕዱስን ቅኑዕን መትከላትን ኣምላኽ ኣርካበ፣ ንኩሎም ንምድሓን ዘድሊ መሰረት ድማ ኣንበረ (2 ቈረንቶስ 5:15)። እዚ ምድሓን እዚ ንኩሎም ይርከብ፣ ግናኸ ብእምነት ክቕበል ኣለዎ (ዮሃንስ 3:16)። ከምኡ ብምግባር፣ ናብ ዓለም ምድሓን ንኣቱ፣ ኣብኡ ካብ መትከላትን ጸላኢ ወጻኢ ኢና፣ እኳ ደኣ እታ እንነብረላ ዓለም ብጸልማትን ሓጢኣትን ዝመልአት፣ ኣብ ትሕቲ ጽልዋ ጸላኢ እያ።

ኣብቲ እንኣምነሉ ጊዜ ምስቲ ካብ ቁጽጽር እዛ ዓለም እዚኣ ዘድሓነና ዓብዪ መድሓኒና ንተለሊ፣ ድሕሪኡ ድማ ኣብቲ ዝተሰቕለሉ ቦታ ንእኡ ንምውካል ናብዛ ዓለም እዚኣ ለኣኸና። ሕጂ ንእኡ ንጽበዮ ኣሎና፣ ከም መድሓኒ፣ ኣብ ምጥቃስ ብኣካላዊ መገዲ ካብዚ ንምውሳድ (1 ቈረንቶስ 1:30፤ 1 ተሰሎንቄ 4:16-17)። እዞም ክልተ ጥቕስታት እዚኦም ኩሉ ሃብቲ ኣምላኽ ኣብ ክርስቶስ ከም ዘሎ የርእዩ፣ ንሱ ድማ፦

• ንኣና ኮይኑና ኣሎ ጥበብ ካብ ኣምላኽ፣
• ምስ ኣምላኽ ቅኑዓት ገበረና (ጽድቂ)፣
• ንኣምላኽ ለየና (ቕድስና)፣ ከምኡ’ውን
• ዕዮ ምድሓንንኽፍጽም እንደገና ክመጽእ እዩ፣ ከምኡ’ውን ንኣካላትና።

ምድሓንና ኣብ መስቀልን ኣብ ትንሳኤ ክርስቶስን ተወሲኑ፣ ምኽንያቱ ንሱ እቲ ቅዱስን ጻድቕን ኣምላኽ ዝሓተቶ ምሉእ ዋጋ ከፊሉ። ገና፣ ንኣና ዝምልከት፣ ምድሓንና ክርስቶስ ናብ ሰማይ ናብኡ ክወስደና ጥራይ እዩ ዝፍጸም። ስለዚ እዩ ንእኡ ከም መድሓኒ – ወይ መድሓኒ – እንጽበዮ፣ ንሱ ድማ ብግሩም ሓይሊ ንኣካላትና ምስቲ ክብሪ ዝመልኦ ኣካሉ ከም ዝመስል ክገብሮ እዩ፣ ሓቀኛ ለውጢ (ፊልጲ 3:21)። ብቕጽበት ዓይኒ (1 ቈረንቶስ 15:52) ናብኡ ክወስደና እዩ፣ ኣብቲ ንሱ ዘሎ፣ ንሕና’ውን ክንህሉ ምእንቲ (ዮሃንስ 14:3)። ግሩም፣ ግናኸ ሓቂ!

እስራኤል ኣብ ግብጺ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ፈርኦን ኣብ ባርነት ከለዉ፣ ህዝቢ ኣምላኽ ብመሰረት መትከላቱ ከገልግልዎ ኣይከኣሉን። ሽዑ ኣምላኽ ንሙሴ ከም መድሓኒኦም ለኣኾ። እስራኤላውያን ድሒኖም፣ ኣብ በረኻን ድሕሪኡ ኣብ ምድሪ ተስፋን ንኣምላኽ ከገልግሉ ክኢሎም። እኳ ደኣ ኣብዛ ዓለም እዚኣ እንነብር እንተኾንና፣ ንሕና ድሕሪ ሕጂ ናይዛ ዓለም ኣይኮንናን፣ ምኽንያቱ ንኣና እዛ ዓለም እዚኣ በረኻ ወይ ምድረ በዳ ኮይና እያ። ኣብዚ ንኣምላኽ ከምቲ እስራኤል ኣብ በረኻ ዝገበሩ ከነገልግል ንኽእል ኢና፣ ግናኸ ድሮ ናብ «ምድሪ ተስፋ» – «ሰማያዊ ቦታታት» 1 – ክንኣቱ ንኽእል ኢና፣ ብሰማያዊ ሃብትና ንምጥባቕ።

ንእስራኤል ብሓደ ድሕሪ ሓደ ዝመጹ ደረጃታት ዝነበረ ሓቂ፣ ንኣና ብሓንሳብ ሓቂ እዩ። ምኽንያቱ ኩሎም ብሓንሳብ ሓቂ እዮም፦

• ብኣካላትና፣ ኣብዛ ዓለም እዚኣ ኢና፤
• ብእምነት፣ እዛ ዓለም እዚኣ በረኻ እያ፤ ከምኡ’ውን
• ብመንፈስና፣ ምስ መንፈስ ቅዱስ ብምስምማዕ፣ ኣብ ክርስቶስ ኣብ ሰማያዊ ቦታታት ኢና።

ቀልጢፉ ጐይታ የሱስ ክመጽእ እዩ፣ ናብቲ ሰማያዊ ምድሪ ድማ ከእትወና እዩ፣ ግናኸ ኣብዚ እዋን እዚ ኩሉ ሰማያዊ በረኸትና ክንወርስ ንኽእል ኢና (ኤፌሶን 1:3)። ንኣምላኽ ምስጋና ይኹን! ብሓቂ እቲ ቴማ ምድሓን ኣዝዩ ሃብታም እዩ።

ይቕረ ምባል

ከም ገበነኛታት ሓጢኣተኛታት፣ ምድሓን ጥራይ ዘይኮነስ ይቕረ ምባል’ውን የድልየና ነበረ። ስለዚ፣ ምስ ጐይታና፣ ምስ ኣምላኽን ምስ ካልኦት ምእመናንን ዘይዕንቅፍ ዝምድና ንሕጎስ። ኣብዚ ምትእስሳር እዚ፣ መንበር ፍርዲ ኣምላኽን ክርስቶስን ኩሉ ዝርዝራት ናይ ውልቃዊ ህይወትና ክገልጽ እዩ (ሮሜ 14:10-12፤ 2 ቈረንቶስ 5:10)፣ ስለዚ ንዓብዪ ጸጋ ኣምላኽ ክንውድስ ንኽእል ኢና፣2 ንኣና ይቕረ ብምባልን ብቐጻሊ ሓቀኛ ሓድነት ብምሕጋስን። እዚ ሓድነት እዚ ንፍሉያት ኣጋጣሚታት ጥራይ ኣይኮነን፣ ከምቲ ንእኡ ንምዝካር ዝግበር ኣኼባ (1 ቈረንቶስ 11:20-31)፣ የግዳስ ኩሉ ግዜ። ስለዚ እዩ ጳውሎስ ንምቕራብ ኣብ መንበር ፍርዲ ዝጽበ ነበረ፣ ምኽንያቱ ድሮ ኣብዚ ሕጂ ምስ ኣምላኽን ምስ ህዝቡን ምሉእ ብምሉእ «ምስምማዕ» ይደሊ ነበረ።

ፍርዲ ኣምላኽ ክንፈርህ የብልናን፣ ምኽንያቱ ክርስቶስ ኣብ መስቀል ኣብ ቦታና ተፈሪዱ (2 ቈረንቶስ 5:21፤ ገላትያ 3:13)። ከምኡ’ውን ተወሳኺ ምጽራይ ክንገብር ኣለና ኢልና ክንሓስብ የብልናን፣ ምኽንያቱ ድሮ ጸሪና ኢና (ቈሎሴ 1:20-22)። ከምቲ ምልክት መስቀል ንቐጥታውን ንኣግድማውን ምትእስሳር ዘርኢ፣ ከምኡ’ውን ይቕረ ምባል ንዝምድናና ምስ ኣምላኽ – እዚ ድማ ቅድሚ ኩሉ ይመጽእ – ድሕሪኡ ድማ ምስ ደቂ ሰባትን ምእመናንን ዝምልከት እዩ። ቈሎሴ 3:13 ኣስተውዕል፦ «ንሓድሕድኩም ተጻወሩ፣ ሓደ ኣብ ሓደ ዝኾነ ቅሬታ እንተ ኣለዎ፣ ንሓድሕድኩም ይቕረ በሉ፤ ከምቲ ክርስቶስ ንኣኻትኩም ይቕረ ዝበለ፣ ንስኻትኩም’ውን ከምኡ ግበሩ።»

ንዘለኣለም እቲ ይቕረ ምባል ዘምጽኣልና ክንሕጎሰሉ ኢና።

ምጽዳቕ

ከም ሰብ፣ ጐይታና የሱስ፣ ኣብ ህይወቱን ሞቱን፣ ኣብቲ ብኩሉ ሰብኣዊ ፍጥረት ዝተዋረደሉ ቦታ ንኣምላኽ ኣኽቢሩ። ጐይታ የሱስ ንኣምላኽ፣ ከም ዝኾነ፣ ንኩሉ ሰብኣዊ ፍጥረት ዕዳ ዝነበሮ፣ ዝዓበየ ዕዮ ፈጸመ። ስለዚ እዩ ምምጻእ ክርስቶስ ናብዛ ዓለም እዚኣን ዕዮኡ ኣብ መስቀልን ምእባይ ከምዚ ዝበለ ከቢድ ጉዳይ ዝኾነ።

ኣብቲ ናይ መወዳእታ ፍርዲ፣ ዓብዪ ጻዕዳ ዝፋን፣ ኩሎም ዘይኣምኑ ኣብ ቅድሚ እቲ ኣምላኽ ንምፍራድ ስልጣን ዝሃቦ ሰብ ክቐውሙ እዮም፣ ምኽንያቱ ንሱ ወዲ ሰብ እዩ (ዮሃንስ 5:27)። እቲ ሰብ ክርስቶስ የሱስ፣ ንሱ ኣምላኽ ዝኾነን ንኣና ንምድሓን ንርእሱ ዝሃበን (1 ጢሞቴዎስ 2:5-6)፣ ፈራዲ ክኸውን እዩ! ኣብ ቅድሚኡ፣ «ምድርን ሰማይን» ክሃድሙ እዮም፣ ኩሎም ክኣምኑን ክድሕኑን ዝኣበዩ ድማ ክፍረዱን ናብ ዘለኣለማዊ ጥፍኣት ክድነኑን እዮም (ራእይ 20:11-15)። ብኣንጻሩ፣ ኩሎም ዕዮ ምድሓኑ ዝቕበሉን ዝኣምኑን ድሮ ሕጂ ምስ ኣምላኽ ቅኑዓት3 ተባሂሎም እዮም። እዚ እዩ ትርጉም ምጽዳቕ፣ ንሱ ድማ ንደገታት ሰማይ ይኸፍተን። «ንወዱ ዘይሓፈረ፣ የግዳስ ንኩላትና ዝሃቦ፣ ከመይ ጌሩስ ምስኡ ኩሉ ነገር ብነጻ ኣይህበናን?» (ሮሜ 8:32)።

ነንባብያን ንዝተጠቕሱ ቴማታት ዝምልከቱ ጥቕስታት ንምርካብን ንምርኣይን መዝገበ ቃላት ክጥቀሙ ኣተባብዕ። ከምኡ’ውን ብዛዕባ ደም ገንሸር፣ ፍቕሪ ኣምላኽ፣ ዝተገለጸ ጸጋ ኣምላኽን ዝተሓለዉ መሰላቱን፣ ከምኡ’ውን ብዙሓት ካልኦት ዝተኣሳሰሩ ኣርእስታት ዝምልከቱ ክፋላት ቅዱስ ጽሑፍ ኣጽንዑ። ከምዚ ዝበለ ጻዕሪ ንህይወትኩም ዓብዪ በረኸት ከምጽእ እዩ፣ ንሓቀኛ ባህሪ መስዋእቲ ክርስቶስ ክትፈልጡ ከለኹም።

መወከሲታት

1. ኤፌሶን 1:3,20, 2:6, 3:10, 6:12 ርአ።
2. እቲ ግሪኻዊ ሓድሽ ኪዳን ክልተ ዝተፈላለዩ ቃላት ይጥቀም። ሓደ ምስ ጸጋ ዝተኣሳሰረ እዩ፣ ይቕረ ምባል ዘይግብኣና ምዃኑ ድማ የጕልሕ፣ እቲ ካልእ ድማ ኣምላኽ ኩሉ ክስታትና «ዝሓደገ» ምዃኑ የጕልሕ።
3. ሮሜ ብዛዕባ ጉዳይ ጽድቂ ኣምላኽን ንንስሓ ዝመጸ ሓጢኣተኛ ከመይ ጌሩ «ጻድቕ» ከም ዝብሎን ይዛረብ። እዚ መልእኽቲ እዚ ምስቲ ሓደ መሰረታዊ ግሪኻዊ ስርወ ቃል ዝተኣሳሰሩ ዝተፈላለዩ ቃላት ይሓዝ። ብሓንሳብ ተቖጺሮም፣ ኣብ ሮሜ 77 ከምዚ ዝበሉ መወከሲታት ንረክብ።

እቲ ዝለዓለ ምግላጽ ዘይበጽሕ ጥበብ ኣብቲ ንዘለኣለማዊ ዕላማ ኣምላኽ ንምፍጻም ዝተወስደ መገዲ ይርአ። መስቀል ማእከሉ እዩ (ግብሪ ሃዋርያት 2:23)። ንዓለም በረኸት ዝዓበየ ሓይሊ ሓድነት እዩ። ወዲ ሰብ ብምዃኑ፣ ንዘለኣለማዊ ዝምድና ናብ ሰብኣዊ ባህሪ ኣምጽአ፣ ምኽንያቱ ሰብ ምስ ኮነ ወዲ ምዃኑ ኣየቋረጸን። ወዲ፣ ብባህሪኡን ብዝምድናኡን ዘለኣለማዊ፣ ንምሟት ሰብ ኮነ፣ መትከላትን ቅድስናን ኣምላኽ ኣብቶም ንውልድነት ዝተመደቡ ወረስቲ ምእንቲ ክፍጸም። ኣብ ላዕሊ ዝኸበረ፣ ንሱ በዅሪ ብዙሓት ኣሕዋት እዩ። —ጀምስ ማክብሩም (1934፣ ዝተሰማምዐ)።