እተን 27 ናይ ሓድሽ ኪዳን መጻሕፍቲ ዅለን ኣብ መንጎ 50-100 ድ.ክ. ተጻሒፈን እየን፣ ገሊአን ግና ብዛዕባ ኣብ 5-6 ቅ.ክ. ዝተፈጸሙ ፍጻሜታት ይዛረባ። እቲ ናይ ራእይ መጽሓፍ ብግልጺ ኣብ መንጎ 95-100 ድ.ክ. ብግዱድ ሃዋርያ ዮሃንስ ከም ናይ መወዳእታ ራእይ ካብ ኣምላኽ ንደቂ ሰብ ተጻሒፉ።
ማቴዎስ
«ኣርዑተይ ጹሩ፣ ካባይ ድማ ተምሀሩ፣ ከመይሲ ኣነ ህዱእን ትሑት ልብን እየ፣ ንነፍስኹም ድማ ዕረፍቲ ክትረኽቡ ኢኹም። ኣርዑተይ ጽፉፍ ጾረይ ድማ ቀሊል እዩ።» –ማቴዎስ 11:29-30 NKJV
ማቴዎስ፣ ትርጉሙ «ህያብ የሆዋ»፣ እቲ ናይ ሓድሽ ኪዳን ቀዳማይ መጽሓፍ፣ ካብ ኣይሁዳዊ ኣረኣእያ ተጻሒፉ ምስ ብሉይ ኪዳን ቀጻልነት ይሕሉ። ንጐይታ የሱስ ክርስቶስ ከምቲ ንነዊሕ እዋን ዝተደለየ መሲሕ እስራኤል፣ ንጉሶም፣ የቕርቦ። እቲ ናይ ዮሴፍ ዝኾነ ወለዶኡ ናብ ዳዊትን ኣብርሃምን ይምርመር፣ ንክርስቶስ ድማ ናይ ዳዊት ዝፋን ወግዓዊ መሰል የረጋግጸሉ።
ማቴዎስ ነቲ «መንግስቲ ሰማያት» ዝብል ሓረግ ዝጥቀም እንኮ መጽሓፍ ቅዱስ እዩ። እዚ ድማ፣ ኣብ ትሕቲ ሕጊ ሙሴ ከሎ፣ ስልጣን መንግስቲ የሆዋ ንኣይሁድ ከም ዝተዋህበና የርእየና። የሩሳሌም ዋና ቤት ጽሕፈቱ ነይራ፣ ግናኸ ብሰንኪ ምሉእ ውድቀት እስራኤል ኣምላኽ ነዚ ይስርዝ ነበረ፣ ሕጂ ድማ መንግስቱ ኣብ ሰማይ ዋና ቤት ጽሕፈቱ ይገብር ነበረ። ቅድሚ ሕጂ ኣብ ምድሪ ኣብ መንጎ ኣይሁድ ተዛሪቡ ነይሩ፤ ሕጂ ድማ ካብ ሰማይ ይዛረብ ነበረ። በዚ ምኽንያት እዚ እቲ ናይ ማቴዎስ መጽሓፍ ብዛዕባ መንግስቲ ኣምላኽ ብዙሕ ግዜ «መንግስቲ ሰማያት» ኢሉ ይዛረብ። ንሱ ኣብ መንገዲ ኣምላኽ ዝነበረ ኣዝዩ ዘገርም ምሉእ ለውጢ የርኢ፣ ከመይሲ እቲ ክርስቶስ፣ እቲ ናይ ሓቂ ንጉስ፣ መጺኡ ናብ ሰማይ ተመሊሱ።
ምስዚ ዝሰማማዕ፣ ማቴዎስ ኣትሪሩ ምሉእ ምትእስሳርን ምእዛዝን ንልዑላዊ ስልጣን ጐይታ የሱስ – ንሕጊ ዘይኮነስ፣ ንሓደ ካብ ሕጊ ዝበለጸ። «ኣርዑተይ ጹሩ፣ ካባይ ድማ ተምሀሩ።» ስለዚ ትኹረት ኣብ ግብሪ እምነትይግበር፣ ከመይሲ ስልጣን (ጸጋ ዘይኮነስ፣ ከምቲ ኣብ ሉቃስ ዘሎ) እዩ ዓቢ ትሕዝቶ ማቴዎስ። እዚ ከምዚ ዝኣመሰለ ትምህርቲ ኣብ ልብና ብዕምቆት እንተ ተተኺሉ ክንደይ ጽቡቕ። ስልጣን «ጸጋ» (ከሉቃስ በተቃራኒ) የማቴዎስ ዓብዪ ርእሲ እዩ። ከምዚ ዝኣመሰለ ትምህርቲ ኣብ ልብና ብዕምቆት እንተሰሪጹ ክሳዕ ክንደይ ጽቡቕ።
እዚ ዓምዲ እዚ ካብዚ መጽሓፍ እዚ ዝተወስደ እዩ፦ «መጽሓፍ ቅዱስ፣ 66 መጻሕፍቱ ብሓጺሩ።» ካብ Believers Bookshelf USA ከምኡ’ውን ካብ Believers Bookshelf Canada«እግዚአብሔር» ዝብል ቃል ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ብብዙሕ መንገዲ ተጠቒሱ ኣሎ። እቲ ዝበዝሐ ግዜ ግን ንእግዚአብሔር ኣምላኽ የውክል፣ ንሱ እቲ ፈጣሪን ገዛእን ኩሉ ፍጥረት። ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ፣ «እግዚአብሔር» ንኣምላኽ ንምምልካት ዝጥቀመሉ ዝተፈላለየ መዓርጋት ኣሎ። ገለ ካብኣቶም እዚኦም እዮም፦ * ያህዌ (יהוה): እዚ እቲ ብብዝሒ ዝጥቀመሉን ዝፍለጥን ስም ኣምላኽ ኣብ ብሉይ ኪዳን እዩ። ትርጉሙ «ኣነ እየ ዘለኹ» ወይ «ኣነ እየ ዝኸውን» ማለት እዩ። * ኤሎሂም (אלהים): እዚ ሓደ ካብቶም ብብዝሒ ዝጥቀሙሉ ስማት ኣምላኽ ኣብ ብሉይ ኪዳን እዩ። ትርጉሙ «ኣምላኽ» ወይ «ኣማልኽቲ» ማለት እዩ። * ኣዶናይ (אדני): እዚ ስም እዚ «ጐይታይ» ወይ «ጐይታ» ማለት እዩ። * ኤል ሻዳይ (אל שדי): እዚ ስም እዚ «ኣምላኽ ኩሉ ዝኽእል» ወይ «ኣምላኽ ኩሉ ዝኽእል» ማለት እዩ። * ኤል ኤልዮን (אל עליון): እዚ ስም እዚ «ልዑል ኣምላኽ» ማለት እዩ። ኣብ ሓዲስ ኪዳን፣ «እግዚአብሔር» ንኣምላኽ ኣቦ፣ ወልድን መንፈስ ቅዱስን ንምምልካት ይጥቀመሉ። * ኣምላኽ ኣቦ: እዚ እቲ ፈጣሪን ገዛእን ኩሉ ፍጥረት እዩ። * ኣምላኽ ወልድ: እዚ የሱስ ክርስቶስ እዩ፣ ንሱ ወዲ ኣምላኽን መድሓኒ ዓለምን እዩ። * ኣምላኽ መንፈስ ቅዱስ: እዚ መንፈስ ኣምላኽ እዩ፣ ንሱ ንኣመንቲ ዝመርሕን ዘበርትዕን እዩ። «እግዚአብሔር» ዝብል ቃል ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ንኣምላኽ ንምምልካት ዝጥቀመሉ ዝተፈላለየ መዓርጋት ኣሎ። እዚኦም እቲ ዝበዝሑ እዮም፦ * ኣምላኽ: እዚ እቲ ዝበዝሐ ግዜ ዝጥቀመሉ ስም ኣምላኽ እዩ። * ጐይታ: እዚ ስም እዚ ንኣምላኽ ከም ገዛእን ሓላፍን ንምምልካት ይጥቀመሉ። * ፈጣሪ: እዚ ስም እዚ ንኣምላኽ ከም ፈጣሪ ኩሉ ፍጥረት ንምምልካት ይጥቀመሉ። * መድሓኒ: እዚ ስም እዚ ንኣምላኽ ከም መድሓኒ ዓለም ንምምልካት ይጥቀመሉ። * ንጉስ: እዚ ስም እዚ ንኣምላኽ ከም ንጉስ ኩሉ ፍጥረት ንምምልካት ይጥቀመሉ። «እግዚአብሔር» ዝብል ቃል ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ብብዙሕ መንገዲ ተጠቒሱ ኣሎ። እቲ ዝበዝሐ ግዜ ግን ንእግዚአብሔር ኣምላኽ የውክል፣ ንሱ እቲ ፈጣሪን ገዛእን ኩሉ ፍጥረት።
