እቲ «ኣረኣእያ ዓለም» ዝብል ቃል፡ ንዝኾነ ይኹን ርእዮተ-ዓለም፡ ፍልስፍና፡ ስነ-መለኮት፡ ወይ ኣረኣእያ፡ ንህይወት ንምትርጓም ኣእምሮኣዊ ማዕቀፍ ዝህብ፡ እንተላይ ነቲ ምስ ህላወ ዝተኣሳሰር ሜታፊዚካዊ (ላዕለ-ተፈጥሮኣዊ/ቲኦሪካዊ) ባህርያት ዝምልከት እዩ። ብዛዕባ እዚ ርእሲ ብዙሕ መጽሓፍቲ ስለ ዝተጻሕፉ፡ እዚ ጽሑፍ እዚ ብሓጺሩ ብዛዕባ ፍልስፍናዊ ምሉእነት ናይ ነፍሲ ወከፍ ዓቢ ኣረኣእያ ዓለም ክገልጽ እዩ።
ሸውዓተ ዓበይቲ ኣረኣእያታት ዓለም
እቶም ሸውዓተ ዓበይቲ ኣረኣእያታት ዓለም ከምዚ ዝስዕቡ እዮም፦
ኣምላኽ የልቦን፦ ኣምላኽ የልቦን (ግዜ + ብኣጋጣሚ ዝፍጸሙ ሓደጋታት = ሓቂ)።
- ብዙሓት ኣምላኽ፦ ብዙሓት ኣምላኽ (ብኣጋጣሚ ዝፍጸሙ ተግባራት፡ ውሱን ቁጽጽር)።
- ፓንተኢዝም፦ ኣምላኽ እቲ ዩኒቨርስ እዩ = እቲ ዘይብሕታዊ ሓደ።
- ፓነንተኢዝም፦ ኣምላኽ ዩኒቨርስ እዩ (ኣካሉ)፡ ግን ንሱ ካብ ተፈጥሮ ወጻኢ መንፈሳዊ ህላወ እውን ኣለዎ (ነፍሲ)።
- ውሱን ኣምላኽ፦ ኣምላኽ ብጽቡቕነትን ብሓይልን ውሱን እዩ፤ ንስሕተታት ሰብ ክጻረር ኣይክእልን።
- ደኢዝም፦ ሓደ ኣምላኽ መጀመርታ ኩሉ ፈጠረ፡ ግን ንሱ ሕጂ ኣይቆጻጸርን – ናብ ዝተሓስበ መወዳእታ ዝሰርሑ መጀመርታ ሕግታት።
- ቴኢዝም፦ ሓደ ብሕታዊ ኩሉ ዝኽእል ኣምላኽ፡ ንኹሉ ዝፈጠረ፡ ንኹሉ ዝቕጽል ዝቆጻጸር፡ ካብ ኩሉ ድማ ፍሉይ ዝኾነ።
- እዞም ሸውዓተ ኣረኣእያታት ዓለም ኣብ ክልተ ፍሉያት ጉጅለታት ክስርዑ ይኽእሉ እዮም። እቲ ኣምላኽ የልቦን ዝብል ኣረኣእያ ዓለም ካብ ተፈጥሮ ወጻኢ ዝኾነ ነገር ከም ዘየለ ይገልጽ። ምስቲ ኣምላኽ የልቦን ዝብል ኣዝዩ ዝተኣሳሰር እቲ ኣግኖስቲክ እዩ፡ ንሱ ድማ ካብ ተፈጥሮ ወጻኢ ዝኾነ ነገር እንተሎ ዘይምፍላጥ ይዕገብ። ክልቲኦም ካብ ተፈጥሮ ዝበዝሕ ንህይወት ትርጉም ንምሃብ ከም ዘየድሊ ርግጸኛታት እዮም።
እቶም ዝተረፉ ሽዱሽተ ዓበይቲ ኣረኣእያታት ዓለም – ቴኢዝም፡ ደኢዝም፡ ፓንተኢዝም፡ ብዙሓት ኣምላኽ፡ ውሱን ኣምላኽ፡ ከምኡ እውን ፓነንተኢዝም – ኩሎም ንተፈጥሮ ንምፍጣር መጀመርታን ብሕታዊ ምኽንያትን ከም ዝነበረ፡ ከምኡ እውን ንምዕቃቡ ዝቕጽል ጽልዋ፡ ወይ ድማ ቅድሚ ሕጂ ዝተወሰነ ሕጊ ከም ዝነበረ ይኣምኑ።
ኣረኣእያታት ዓለም ብሎጂካዊ መገዲ ምምዛን
ብዛዕባ ቅኑዕነት ኣረኣእያታት ዓለም እንተ ወሓደ ክልተ መደምደምታታት ዘይተርፍ እዩ፦ ቀዳማይ፡ ነፍሲ ወከፍ ኣረኣእያ ዓለም ንኹሎም ካልኦት ስለ ዝጻረር፡ ሓደ ጥራይ ቅኑዕ ክኸውን ይኽእል እዩ። ካልኣይ፡ ሓደ ኣረኣእያ ዓለም ቅኑዕ ንምዃን ብመርሆ ሎጂካዊ ዝሰማማዕ ክኸውን ኣለዎ። ብትሪ ምስ ዝምዘን፡ ቴኢዝም ጥራይ ብመርሆ ዘይተጻረረ ምዃኑ ይርአ።
ኣምላኽ የልቦን ዝብል፡ ንኣብነት፡ ንመጀመርታ ምኽንያት ወይ መጀመርታ ክገልጽ ኣይክእልን፡ ስለዚ ድማ ንዝዓበየ መሰረታዊ መርሆኡ ይጻረር፦ ኩሉ እምነታት ብምርምራዊ መርትዖ ክድገፍ ኣለዎ፡ እቶም ዘይክእሉ ድማ ክነጽጉ ኣለዎም። ብምኽንያታዊ መገዲ እንተ ተዛሪብና፡ ሓደ ኩሉ ዝፈልጥ፡ ዘይቕየር፡ ዘለኣለማዊ ፍጥረት ጥራይ ኣምላኽ ከም ዘየለ ብርግጽ ክገልጽ ይኽእል፡ ግን ከምኡ ዝበለ ፍጥረት ብሓቂ ኣምላኽ ኣይኮነን ድዩ? ኣብ ክልቲኡ ኩነታት፡ ኣምላኽ የልቦን ዝብል ዘይሎጂካዊ ምትእምማን እዩ።
ኣረኣእያታት ዓለም ናይ ብዙሓት ኣምላኽ፡ ፓንተኢዝም፡ ፓነንተኢዝም፡ ከምኡ እውን ውሱን ኣምላኽ፡ ውሱን ወይ ዝተጀመረ ወይ ዝቕየር ላዕለ-ተፈጥሮኣዊ ህላወ ይገልጹ። ሓደ ንተፈጥሮኣዊ ሕግታት ከም ምኽንያትን ሳዕቤንን ዝግዛእ ፍጥረት፡ ህላወኡ ካብ ቅድሚኡ ዝነበረ ነገር ዝመጸ ጥገኛ ፍጥረት እዩ። ጥገኛ ፍጥረታት ስለዚ ንናይ ባዕላቶም ህላወ ክገልጹ ኣይክእሉን፤ ዝለዓለ ኣድላዪ ፍጥረት ክህሉ ኣለዎ። ንኣብነት፡ ሰባት ጥገኛ ፍጥረታት እዮም። ንሕና ዘለናዮ ወለድና ስለ ዝነበሩ እዩ፤ ኣዳምን ሄዋንን ዝነበሩ ኣምላኽ ስለ ዝፈጠሮም እዩ። ብምውላድ (ተፈጥሮኣዊ ሕጊ ምውላድ) ሰብ ንዝቕጽል ወለዶ ነቲ ቅድሚኡ ዝነበረ መሰረታዊ ነገራት ህይወት የሕልፍ ጥራይ እዩ። እቶም ዝቕየሩ ወይ ውሱናት ኣምላኽ (ኣምላኻት) ናይዞም ኣረኣእያታት ዓለም፡ ህላወኦም ንምግላጽ ቅድሚኡ ዝነበረ ፍጥረት ዘድልዮም ጥገኛ ባህሪ ኣለዎም።
ደኢዝም ብመርሆ ንርእሱ ይጻረር፡ ሓደ ባዕሉ ዝነበረ፡ ዘይቕየር፡ ዘይውሱን ኣምላኽ ንኹሉ ነገር ከም ዝፈጠረ ይገልጽ፡ ግን ድሕሪኡ ነቲ መጀመርታ ዝፈጠሮ ክቕይሮ ኣይክእልን። ብርግጽ ዝኾነ ይኹን ድሕሪኡ ዝመጽእ መለኮታዊ ምቕያር ተፈጥሮ፡ ምስቲ ናይ መጀመርታ ተኣምር ፍጥረት ምስ ዝነጻጸር ዝተሓተ ተግባር ክኸውን እዩ። ብፍልስፍናዊ መገዲ እንተ ተዛሪብና፡ ቴኢዝም ጥራይ ንርእሱ ዘይጻረር ኣረኣእያ ዓለም እዩ፤ ሓደ ኩሉ ዝፈልጥ፡ ኩሉ ዝኽእል፡ ዘለኣለማዊ፡ ዘይቕየር ኣምላኽ ንኹሉ ፈጠረን ንኹሉ ይቆጻጸርን።
ምስ ኣረኣእያታት ዓለም ዝተኣሳሰሩ ስርዓታት እምነት
ምስ ላዕለ-ተፈጥሮኣዊ ኣረኣእያታት ዓለም ዝተኣሳሰሩ ስርዓታት እምነት ብዙሓት እዮም። እምበኣርሲ፡ ካብዚኣቶም ኣየኖት እዮም ኣብ መለኮታዊ ሓቂ ዝተመስረቱ፡ ኣየኖት ድማ ኣብ ሃይማኖታዊ ገጽታ ጥራይ ዝተመስረቱ? ከምቲ ምስ ኣረኣእያታት ዓለም ዝነበረ፡ ብዛዕባ ስርዓታት እምነት እንተ ወሓደ ክልተ መደምደምታታት ግሉጽ እዩ፦ ቀዳማይ፡ ሓደ ካብዚኣቶም ስርዓታት እምነት ጥራይ ሓቂ ክውክል ይኽእል፡ ከመይሲ እቲ መሰረታዊ መርሆታት ናይ ነፍሲ ወከፍ ስርዓት ምስ ካልኦት ዘይሰማማዕ እዩ። ካልኣይ፡ ሓደ ስርዓት እምነት (ከም ሓደ ፍሉይ ሃይማኖት) ቅኑዕ ንምዃን፡ እቲ መሰረት ናይቲ ስርዓት – ከም «መለኮታዊ ምግላጽ» ብሓፈሻ ብመልክዕ «ቅዱስ መጽሓፍ» – ብቐጻሊ ሓቀኛ ክኸውን ኣለዎ። ስለምንታይ? ከመይሲ ፍጹም ሓቂ ዘይሰማማዕ ክኸውን ኣይክእልን።
እምበኣርሲ፡ ኣየናይ ስርዓት እምነት እዩ ብሓቀኛ መሰረታዊ ሓቂ ዝምካሕ፡ እዚ ድማ ብትሕዝቶ ዝሰማማዕን ምስ ሳይንሳዊ ምርምር ዝሰማማዕን? ቅኑዕነት፡ ምሉእነትን ትንቢታዊ ትሕዝቶን ናይ መጽሓፍ ቅዱስ፡ ንዓቢ ፍሉይነቱ ከም ቃል ኣምላኽ ንሰብ የረጋግጽ። ካልኦት «ቅዱሳት መጽሓፍቲ» ብዝተፈላለዩ ሃይማኖታት ዓለም ዝቐርቡ፡ ነዚ ባህርያት ሓቀኛነት ኣይብሎምን። ንኣብነት፡ ቁርኣን ብዛዕባ እቶም ንጣኦታት ዝሰግዱ ይቕረ ክበሃለሎም ይኽእል ድዩ ወይስ ኣይክእልን ብዝብል ንርእሱ ይጻረር፡ ከምኡ እውን ሰብ ከመይ ከም ዝተፈጥረ ሓሙሽተ ዝተፈላለዩን ዝተጻረሩን ታሪኻት የቕርብ። ኣሽሓት ኣርኪኦሎጂያዊ ምርምራት ንታሪኻዊ ሓቀኛነት መጽሓፍ ቅዱስ ኣረጋጊጾምዎ ኣለዉ። እዚ ድማ ምስ መጽሓፍ ሞርሞን ኣዝዩ ዝተፈላለየ እዩ፡ እዚ ድማ ዝኾነ ይኹን ከተማታቱ ወይ ቦታታቱ ከም ዝነበሩ ንምርግጋጽ ኣርኪኦሎጂያዊ መርትዖ የብሉን። መጽሓፍ ቅዱስ ምስቲ ሕጂ ኣብ ተፈጥሮ ዝርአ ዝጻረር ዝኾነ ይኹን ምትእምማን የብሉን። ግን፡ ንኣብነት፡ እቲ ሂንዱ ቬዳስ ምድሪ ኣብ ርእሲ ኣርባዕተ ሓርማማት ከም ዝተሰንቀለት ይገልጽ። ስለዚ፡ እቲ ንላዕለዋይ ሕቶ ዝኸውን ሓደ መልሲ፡ ንትምህርቲ መጽሓፍ ቅዱስ ብሓቀኛ ዝጣበቕ ስርዓት እምነት እዩ። እዚ ድማ ንቤተ-ክርስትያንነትን ሃይማኖትነትን ብክርስቲያናዊ ገጽታ የወግድ፤ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ክርስትና ምስዚ ሰብኣዊ ቅርጺታት ክምታእ የብሉን።
እቲ ክርስቲያናዊ ኣረኣእያ ዓለም
ዝኾነ ይኹን ቤተ-ክርስትያን፡ ክፍል፡ ወይ ምንቅስቓስ ንቅዱስ ጽሑፍ ብስርዓት ዝሰርዕ፡ ፍጹም ሓቀኛ ምዃኑ ክገልጽ ኣይክእልን። ሓቂ መጽሓፍ ቅዱስ ኣብ ምሉእነት መጽሓፍ ቅዱስ እዩ፡ ሰብ ድማ፡ ዝበለጸ ክገብር እንተ ፈተነ እኳ፡ ንትእዛዛት ቅዱስ ጽሑፍ ምእዛዝ ክጎድሎ እዩ። እዚ ምስ ተባህለ፡ ብዛዕባ ምድሓን ብጐይታ የሱስ ክርስቶስ ሓደ ማእከላይ ሓቂ ከም ዘሎ ይርድእ፡ እዚ ድማ ንምሉእ መጽሓፍ ቅዱስ ዝሰርጽ እዩ። ሓደ ሰብ ነዚ ምግላጽ ምስ ዝግዛእ፡ ንሱ ወይ ንሳ ምስ ኣምላኽ ርክብ ይጅምር። ስለዚ፡ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ክርስትና ምድራዊ ትካል፡ ወይ ብሰብ ዝተሓስበ ውድብ፡ ወይ ድማ ዝተሰርዑ ትምህርቲታት ጥራይ ኣይኮነን፡ ብኣንጻሩ ግን ምስ የሱስ ክርስቶስ መንፈሳዊ ሓድነት ንምርካብ ዕድል እዩ፤ እዚ እዩ እቲ ማእከላይ ሓሳብ ቅዱስ ጽሑፍ። ምስ ክርስቶስ ሓድነት ዘለኣለማዊ ህይወት የረጋግጽ፡ ንምእመን ድማ ትርጉም ዘለዋን ንኣምላኽ ባህ እተብልን ህይወት ንምጥዓም ዕድል ይህብ (ሉቃስ 9:23-26)። እዞም ሓቅታት እዚኣቶም ንክርስቲያናዊ ኣረኣእያ ዓለም መሰረታዊ እዮም። መጽሓፍ ቅዱሳዊ ሓቅን ክርስቲያናዊ ኣረኣእያ ዓለምን ክፈላለዩ ኣይክእሉን፡ ከመይሲ ብቐዳማይ፡ ሰብ ንህይወት ክትርጉም ይኽእልን ህይወት ስለምንታይ ከም ዘላ ይርድእን፡ ብኻልኣይ ድማ ንኣምላኽ ንምሕጓስ ብላዕለ-ተፈጥሮኣዊ መገዲ ክነብር ይኽእል።
እቲ ማእከላይ ፍልልይ ኣብ መንጎ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ክርስትናን ኩሎም ሃይማኖታት ዓለምን፡ ንሱ ካብ መንፈሳዊ ሞት ብምድሓን ብሓደ መድሓኒ ጥራይ ምእማን ኣገዳሲ ምዃኑ ምምሃሩ እዩ፤ ኣብ ክንዲኡ፡ ሃይማኖታት ዓለም ንምድሓን ወይ ንዝሓሸ ድሕረ-ህይወት ንምርካብ ናይ ተግባራት ስርዓት የቕርቡ። ሃይማኖት ንሰብ ብ«ባዕልኻ ግበሮ» መምርሒን መጽሓፍ ስራሕን የዕጥቖ፡ ብእኡ ድማ ንርእሱ ብምፍጻም ሃይማኖታዊ ልምምዳት/ዝርዝራት ክሳዕ ክንደይ ጽቡቕ ከም ዝገብር የደንቕ። መጽሓፍ ቅዱሳዊ ክርስትና ግን ሃይማኖት ዘይኮነስ ምስ የሱስ ክርስቶስ ርክብ እዩ። ካብ ክርስቶስ ወጻኢ፡ ይቕረ ምባል ሓጢኣት የልቦን፡ ህይወት የልቦን፡ ተስፋ እውን የልቦን። «የሱስ በለ ... ‘ኣነ እየ መገዲ፡ ሓቅን ህይወትን። ብኣይ እንተ ዘይኮይኑ ሓደ እኳ ናብ ኣቦ ኣይመጽእን’» (ዮሃንስ 14:6)። እዚ እዩ እቲ ማእከላይ መልእኽቲ መጽሓፍ ቅዱስ፡ ንሱ ድማ ንክርስቲያን ንግዜያዊ ህይወት ኣብ ምድሪ ንምትርጓም ጥራይ ዘይኮነስ፡ ምስ ክርስቶስ ኣብ ሰማይ ዘለኣለማዊ ህይወት ንምጥዓም እውን ማኒፌስቶ ይፈጥር!
