ሰቆቃውያን – ጩኸት ዝተሰብረ ልቢ
ሰቆቃውያን ብመሰረት መለክዒ ሰብ ካብቶም ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ዘለዉ መጻሕፍቲ ብዙሕ ዘይስሕቡ ክመስሉ ይኽእሉ እዮም። እቲ ናይ መጽሓፍ ርእሲ ባዕሉ ባህ ዘብል ንባብ ከም ዘይህብ የመልክት። ይኹን እምበር፡ ነዚ ብዙሕ ዘይፍለጥ መጽሓፍ ንምርዳእ ክንጽዕር ቅኑዕ ምኽንያታት ኣለዉና። ህይወት ኣብ ልዕሊ ጐቦ ኣይትሕለፍን፡ ኩሉ ግዜ ካብ ሽግራት ነጻ ኣይትኸውንን። መጽሓፍ ቅዱስ “ግዜ ንብዓት፡ ግዜ ሳሕቂ” ከም ዘሎ ይነግረና (መክብብ 3:4 KJV)። እኳ ደኣስ ንሸለልያታት ንብዓት ክንርሕቕ እንተመረጽና፡ ጐይታና የሱስ ከም “ሰብ ሓዘን” ከም ዝፍለጥ ክንርስዕ የብልናን (ኢሳይያስ 53:3)። ግዜያት ንብዓት ቃንዛ ዘለዎም እኳ እንተኾኑ፡ ኣድለይቲ እዮም። ንኻልኦት ምሕረት ንምምዕባል የኽእሉና።
እቲ ነብዪ ኤርምያስ ደራሲ ሰቆቃውያን ነበረ፡ ብዙሕ ግዜ ድማ “እቲ በኻዪ ነብዪ” ተባሂሉ ይጽዋዕ። ኣገልግሎቱ ኣብ 627 ቅ.ል.ክ. ኣብ ግዜ ንግስና ዮስያስ ጀመረ፡ ንሱ ድማ ኣርባዕተ ካልኦት ነገስታት – የሆኣሓዝ፡ የሆያቂም፡ የሆያኪንን ጼዴቅያስን – ኣብ ዝፋን ይሁዳ ክቕመጡ ረኣየ። ኣቦ ኤርምያስ ሒልቂያ ነበረ፡ ካብቶም “ኣብ ዓናቶት ኣብ ምድሪ ብንያም ዝነበሩ ኻህናት” (ኤርምያስ 1:1)። እቲ ናይ ስሙ መጽሓፍ ቀዳማይ ምዕራፍ ናብ ነብዪነት ምጽዋዑን ስምዒታት ድኽመቱን ይገልጽ።
ንሰቆቃውያን ቅድሚ ምርኣይና፡ ነቲ መጽሓፍ ኣብ ኣውድኡ ብምርኣይ፡ ገለ ዝርዝራት ድሕረ ባይታ ብምሃብ ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል እዩ።
መዓልቲ ኤርምያስ
ኤርምያስ ድሕሪ እቲ ዓሰርተ ነገዳት እስራኤል፡ “ሰሜናዊት መንግስቲ” ተባሂሎም ዝፍለጡ፡ ብኣሶራውያን ምርኮ ምስ ተወስዱ ኣገልገለ። ህዝቢ እቲ ደቡባዊት መንግስቲ፡ ነገድ ይሁዳን ብንያምን ዝሓዘ፡ ገና ኣብ ምድሮም ይነብሩ ነበሩ፡ ግናኸ ብመንፈስ ካብ ኣምላኽ ርሑቕ ነበሩ። ቃል ጐይታ ተነጺጉ ነበረ፡ ህዝቢ ድማ ብዘይ ዝኾነ ሓቂ ልቢ ሃይማኖታዊ ተግባራት ይፍጽሙ ነበሩ። ኤርምያስ ናብ ኣምላኾም ክምለሱ ደጋጊሙ ለመኖም፡ ግናኸ ንልማኖኡ ዕውራት ኮይኖም ቀጸሉ። ንሱ ብዛዕባ ዝመጽእ ምርኮ ኣጠንቀቖም – ካብ ኣሶራውያን ዘይኮነስ ካብ ባቢሎናውያን። እቲ ነብዪ ንህዝቢ እቲ ደቡባዊት መንግስቲ ን70 ዓመታት ኣብ ባቢሎን ስደት ከም ዝገጥሞም ብንጹር ነገሮም (25:11-12)፡ ከመይሲ ቃላት ኣምላኽ ክሰምዑ ኣበዩ (ቍ. 8)። ኤርምያስ ጥራይ ኣይነበረን ዝንዓቕ፡ ከመይሲ “ኩሎም” ኣገልገልቲ ኣምላኽ ተመሳሳሊ ኣተሓሕዛ ረኺቦም ነበሩ (ቍ. 4)። እኳ ደኣስ ብዙሕ ልማኖታት እንተነበረ፡ ህዝቢ ክሰምዑ ኣበዩ፤ ንዝተዋህቦም ለዋህ መጠንቀቕታት ኣእዛኖም ዓጸዉ።
እቲ ትንቢታዊ መጽሓፍ ኤርምያስ ዝመጽእ ፍርዲ ጥራይ ኣይትንብእን፡ ታሪኻዊ ኣውድእ እውን ይህብ። ኣብኡ ድሕሪ እቲ ናይ ባቢሎን ከበባ ምውዳቕ የሩሳሌም ክንበብ ንኽእል ኢና። ኤርምያስ ንመራሕቲ ናብ ባቢሎናውያን ክግዝኡ ለመኖም፡ ግናኸ ንሳቶም ንሳቶም ዝበለጸ ከም ዝፈልጡ ገይሮም ስለ ዝሓሰቡ ክግዝኡ ኣበዩ። ደቂ ዓዱ እውን ነቲ ነብዪ ከዳዕ ከም ዝኾነ ገይሮም ከሰስዎ። እታ ከተማ ምስ ወደቐት፡ ባቢሎናውያን ኣብ ብዙሓት ሰባት ጭካኔ ዝመልኦ ኣተሓሕዛ ገበሩ፡ ግናኸ ኤርምያስ ብለውሃት ተሓዝ፡ ናብ ስደት ድማ ኣይተወስደን። ድሕሪኡ፡ ነቲ ኣብ ምድሪ ዝተረፈ ቅሪት ናብ ግብጺ ከይሃድሙ ኣጠንቀቖም (ኤርምያስ 42)፡ ግናኸ ክሰምዑ ኣበዩ፡ ንኤርምያስ ድማ ምስኦም ወሰድዎ። እኳ ደኣስ ብብዙሕ ቃላት እንተዘይተነግረና፡ ኣብ ግብጺ ከም ዝሞተ ንግምት።
ንኤርምያስ ምስ ጐይታ የሱስ ክርስቶስ ምምስሳል ዘሐጉስ እዩ። የሱስ ኣብ ምድሪ ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ገሊኦም ንሱ ኤርምያስ ከም ዝኾነ ገይሮም ኣሚኖም ነበሩ (ማቴዎስ 16:14)። ኤርምያስ ቅድሚ ዘመናት እኳ እንተነበረ፡ ባህርዩ ብንጹር ዝፍለጥ ነበረ። ከም ኤርምያስ፡ የሱስ ኣብ ልዕሊ የሩሳሌም በኸየ፡ ህዝቢ ንመጠንቀቕታታቱ ክሰምዑ ከም ዝኣበዩ ድማ ኣስተንፈሰ (23:37-38፤ ሉቃስ 19:41)። ኤርምያስ “እንሆ፡ ርኣዩ፡ ከም ሓዘነይ ዝበለ ሓዘን ኣሎዶ” ኢሉ ኣብ ዝበኸየሉ እዋን፡ ሓዘኑ ፍሉይ ከም ዝኾነ ተሰምዖ (ሰቆቃውያን 1:12)። እዛ ሓንቲ ጥቕሲ እዚኣ ብርግጽ ንመድሓኒና ተዘክረና። “ከም ሓዘኑ” ዝበለ ሓዘን ነበረዶ? ኣምላኽ “ንእኡ ምእንታና ሓጢኣት ገበሮ” (2 ቈረንቶስ 5:21) ኣብ ዝበለሉ መስቀል ኣብ ዝገጠሞሉ እዋን ክንደይ ከም ዝተሰከመ ክንርድኦ ኣይንኽእልን ኢና። ብርግጽ ነዘን ኤርምያስ ዝበለን ልቢ ዝሰብራ ቃላት ክንሰምዕ ንኽእል ኢና፡ “ኣቱም ኩልኹም እተሓልፉ፡ እዚ ንኣኻትኩም እንታይ እዩ? እንሆ፡ ርኣዩ፡ ከም ሓዘነይ ዝበለ ሓዘን ኣሎዶ … ጐይታ ብብርቱዕ ቍጥዓኡ ኣብ ዝሓዘነሉ መዓልቲ ዝሓዘነኒ” (ሰቆቃውያን 1:12)። ልቢ ነፍሲ ወከፍ ምእመን ብዛዕባ እቲ ምእንታና ዝተሰከሞ ክሓስብ ከሎ ክትንከፍ ኣለዎ።
ኤርምያስ ክንደይ ልቡ ከም ዝተሰብረ ክንርድኦ ንኽእል ኢና። ህዝቡ ምእንቲ ጥቕሞም ዝሃቦም መጠንቀቕታት ክሰምዑ ኣበዩ። በዚ ድማ፡ ጥፍኣት ኣብ ቅድሚኦም ነበረ። ሓድሓደ ግዜ ንሓዘንና ምፍሳስ ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል እዩ። ኤርምያስ ድማ ንሰቆቃውያን ኣብ ዝጸሓፈሉ እዋን፡ ምውዳቕ የሩሳሌም ብባቢሎናውያን ምስ ረኣየ፡ እዚ እዩ ዝገበሮ።
መጽሓፍ ሰቆቃውያን
ኣቀማምጣ እቲ መጽሓፍ ዘሐጉስ እዩ፡ ከመይሲ ብግጥማዊ መልክዕ እዩ ተጻሒፉ። እቲ ናይ ብሉይ ኪዳን እብራይስጢ ፊደላት 22 ፊደላት ኣለዉዎ። ምዕራፋት 1፡ 2ን 4ን ናይ ሰቆቃውያን ነፍሲ ወከፎም 22 ጥቕስታት ዝሓዙ ኮይኖም፡ ከም ኣክሮስቲክ ተጻሒፎም እዮም – ነፍሲ ወከፍ ጥቕሲ ብፍሉይ ፊደል ይጅምር – ብፊደላዊ ቅደም ተከተል። ምዕራፍ 3 66 ጥቕስታት ኣለዉዎ፡ ንሱ ድማ ብመልክዕ ኣክሮስቲክ ተጻሒፉ እዩ። ይኹን እምበር፡ ኣብዚ እዋን እዚ ሰለስተ ጥቕስታት ብሓደ ፊደል ይጅምሩ፡ ነቲ ቅደም ተከተል ፊደላት እናተኸተሉ፡ ክሳዕ መወዳእታ። እኳ ደኣስ ምዕራፍ 5 22 ጥቕስታት እንተሓዘ፡ ከም ኣክሮስቲክ ኣይተጻሕፈን።
ሰቆቃውያን 1:
ኤርምያስ ብዘይ ዝኾነ ምድንጓይ ንሓዘኑ ብምውዳቕ የሩሳሌም ገለጾ። እታ ዓባይን ሃብታምን ከተማ ድሕሪ ሕጂ የላን! ህዝቢ ብሰንኪ ሓጢኣቶም ስለ ዝተሰቀዩ፡ ዝወሃብ ምጽንናዕ ኣይነበረን (ቍ.1-5)። መንፈሳዊ ምንዝርና ተፈጺሙ ነበረ። ከም ፍርዲ ኣምላኽ፡ እቲ ቤተ መቕደስ ተዘሚቱ ነበረ፡ ተቐማጦ እታ ከተማ ድማ ሳዕቤናት ጥሜት ይስቀዩ ነበሩ። ንሳቶም ንምሕረት ኣምላኽ ክልምኑ ድሕሪ ሕጂ ኣይከኣሉን፡ ከመይሲ ቅኑዕ ፍርዲ ኣብ ልዕሊኦም ክወርድ ነበሮ። ኤርምያስ ብብርቱዕ ተሰምዖ፡ “ጩኸተይ ብዙሕ እዩ፡ ልበይ ድማ ደኺሙ” ኢሉ ድማ ጨደረ (ቍ.22)።
ሰቆቃውያን 2:
እቲ ናይ ፍርዲ ኣምላኽ ኣብ ልዕሊ ህዝቡ ዝብል ሓሳብ ቀጺሉ። ምሕረት ኣይተገብረን። እቲ ቤተ መቕደስ ፈሪሱ ነበረ፡ እቲ ንመስዋእቲ ዝኸውን መሰውኢ ድማ ፈሪሱ ነበረ። ኣፍደገታት እታ ከተማ ድሕሪ ሕጂ ኣገልግሎቶም ኣይህቡን ነበሩ (ቍ.9)፡ ህጻናት ድማ ብሰንኪ ስእነት ምግቢ ደኺሞም ነበሩ (ቍ.12)። የሩሳሌም ሓደ ግዜ “ሓጐስ ኩላ ምድሪ” ነበረት – ግናኸ እዚ ድሕሪ ሕጂ ሓቂ ኣይነበረን (ቍ.15)። “ንብዓት ከም ወሓዚ መዓልትን ለይትን” ኣብ ከምዚ ዝበለ ትርኢት ክፈስስ ይግባእ (ቍ.18)። ምዉታት ኣካላት ኣብ ጎደናታት ተደርብዮም ስለ ዝነበሩ፡ ብርግጽ “ሓዘን ዝመልኦ መዓልቲ” ነበረ (ቍ.22)።
እቲ ናይዚ ምዕራፍ እዚ ናይ መወዳእታ ጥቕሲ ብፍላይ ዘሐጉስ እዩ። “እቶም ዝጠቕለልኩዎምን ዘዕበኹዎምን ጸላእተይ በሊዖምዎም” (ቍ.22)። እዚ ድማ ነቶም ብኣዴታቶም ንምክልኻሎም ብለውሃት ዝተጠቕለሉ ህጻናት የመልክት፡ ግናኸ ካብተን ፈቃራት ኣእዳው ተነጢቖም ብጸላኢ ተቐቲሎም። እዚ ንሕጻን ቤት-ልሄም “ብመጠቕለሊ ተጠቕሊሉ፡ ኣብ መብልዕ እንስሳታት ተደርብዩ” (ሉቃስ 2:7) ኣየዘክረናንዶ? ነቲ ናይ ፍቕሪ መግለጺ ምስቲ ኣብ ንእስነቱ ብእቶም ቅድሚ ናብ መስቀል ምውሳዶም ዝገርፍዎ ዝተገብረሉ ኣተሓሕዛ ኣነጻጽርዎ።
ሰቆቃውያን 3:
ኣብዚ ምዕራፍ እዚ ሰብኣዊ ባህርያት ተጠቒሙ ኣሎ፡ ኤርምያስ ድማ ስቓይ እታ ከተማ ከም ናቱ ገይሩ ይገልጽ። ግናኸ “ተስፋ ጠፊኡ” እኳ እንተኾነ (ቍ.18)፡ “ምሕረት” ኣምላኽ ገና “ተስፋ” ክህቦ ይኽእል ነበረ (ቍ.22,21)። “ጐይታ ነቶም ዝጽበይዎ ጽቡቕ እዩ” ኢሉ ኣወጀ (ቍ.25)፡ ንሱ ድማ “ንዘለኣለም ኣይነጽግን” (ቍ.31)። ኣምላኽ ንህዝቡ ብሰንኪ ሓጢኣቶም ስለ ዝቐጽዖም ቅኑዕ ነበረ፡ ንሳቶም ድማ ኣብ ልዕሊኡ ንምጕርምራም ምኽንያት ኣይነበሮምን (ቍ.39)። ድሕሪ እዚ ሓጺር ግዜ ተስፋ፡ ኤርምያስ እንደገና ናብቲ ቀንዲ ሓሳቡ ተመልሰ፡ ንሓጢኣቶም ክእመኑ ንሓጥኣን ደቂ ዓዱ ኣተባብዖም፡ ጸላኢ እንታይ ከም ዝገበረ ንምርኣይ ድማ ንኣምላኽ ለመኖ።
ሰቆቃውያን 4:
እዚ ምዕራፍ እዚ ነቶም ቀዳሞት ክልተ ይመስል፡ ብኣሰራርሓኡን ብሓሳቡን። እቶም ቀዳሞት ሓጢኣታት ነብያትን ካህናትን (ቍ.13)፡ ብሓደ ወገን፡ ንኢድ ኣምላኽ ኣብ ፍርዲ የርእዩ። ብብርቱዕ ጥሜት ስለ ዝተሰቀዩ፡ ህዝቢ የሩሳሌም ንሰብ በላዕነት ክጥቀሙ ተገዲዶም ነበሩ (ቍ.10)። ንጉስ ይሁዳ፡ “ቅቡእ ጐይታ”፡ ከም እሱር ናብ ባቢሎን ተወስደ (ቍ.20)። ግናኸ እቲ ኣብ የሩሳሌም ዝወረደ “መቕጻዕቲ” (ቍ.22) እኹል ነበረ፡ ኤርምያስ ድማ ኣምላኽ ነቶም ንህዝቡ ዘላገጹን ዘሰቃዩን ብቕንዕና ከም ዝሕዞም ተጸበየ።
ሰቆቃውያን 5:
ኣብቲ መጀመርታ ናይዚ ናይ መወዳእታ ምዕራፍ፡ ኤርምያስ ነቶም ህዝቡ ዝተሰቀይዎም ብዙሓት ቃንዛ ዘለዎም ተመክሮታት ዘርዘረ። “ኣብ ልዕሊ ኣንገትና ስደት ኣሎና” ኢሉ ኣስተንፈሰ (ቍ.5)። ግናኸ ኣብተን ናይ መወዳእታ ኣርባዕተ ጥቕስታት፡ ሓጺር ለውጢ ስምዒት ኣሎ። ኤርምያስ ኣብ ዘይተለዋዋጢ ኣምላኹ ምጽንናዕ ረኸበ፡ “ንስኻ፡ ዎ ጐይታ፡ ንዘለኣለም ትነብር” ኢሉ ስለ ዝተኣመነ (ቍ.19)። “ዎ ጐይታ፡ ናባኻ ምለሰና” ኢሉ ለመነ (ቍ.21)፡ ግናኸ ኣብ ግዜ ምጽሓፍ እቲ ሓቂ ኣብ ቅድሚ ዓይኑ ቀጺሉ። ህዝቡ “ብፍጹም ተነጺጎም” ከም ዝነበሩ ተሰምዖ፡ ከመይሲ ኣምላኽ “ብርቱዕ ቍጥዓ” ነበሮም (ቍ.22)።
መደምደምታ ሓሳባት
ሓጢኣት ኣዝዩ ከቢድ ሳዕቤናት ኣለዎ፡ ንእኡ ድማ ክንጻወተሉ ኣይንኽእልን ኢና። እቲ ዝዘራእናዮ ምሕጻድ ዝብል ስርዓት ኣብ መንፈሳዊ ዓለምን ኣብ ተፈጥሮኣዊ ዓለምን ሓቂ እዩ (ገላትያ 6:7-8)። ንዘይምእዛዝና ዝኸፈልናዮ ዋጋ ኣሎ፡ “ደሞዝ ሓጢኣት ሞት እዩ እሞ” (ሮሜ 6:23)። ናይ ሓቂ ምእመናን እንተኾይና፡ ሓጢኣትና ብመስዋእቲ ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ኣብ መስቀል ተሓዲጉልና እዩ። ይኹን እምበር፡ ብዘይግድስነትን ብዘይምእዛዝን እንተነበርና፡ ኣብ ህይወትና ካብ ጣልቃ ምእታው ኣምላኽ ወጻኢ ከም ዘሎና ክንሓስብ የብልናን።
ሰቆቃውያን ኣዝዩ ጸሊም ትርኢት እኳ እንተቕረበ፡ ገለ ግሩም ኣእማን ኣብ ማእከላይ ምዕራፍ ክርከቡ ይኽእሉ እዮም። “ምሕረት ጐይታ” “ነፍሲ ወከፍ ንግሆ ሓድሽ” ከም ዝኾነ ብሓሳብ ኣይንፈልጥንዶ? ብሓቂ “ምሕረቱ ኣይውድእን”፡ “እምነትካ ዓባይ እያ” ኢልና ድማ ክንጭድር ንኽእል ኢና (ሰቆቃውያን 3:22-23)!
እተን ዝቕጽላ ገለ ጥቕስታት እውን ዓብዪ ምንጪ ምትብባዕን ምምሃርን እየን። “ጐይታ ክፍለይ እዩ” ክንብል ክንኽእል ኣሎና (ቍ.24)። “ጐይታ ነቶም ዝጽበይዎ፡ ነታ እትደልዮ ነፍሲ ጽቡቕ እዩ” (ቍ.25)። ክልተ ካልኦት “ጽቡቕ” ነገራት ናብ ኣቓልቦና ይመጹ። “ጽቡቕ እዩ” “ተስፋ ምግባርን ብህድኣት ምድሓን ጐይታ ምጽባይን” (ቍ.26)። “ንሰብ ድማ ኣብ ንእስነቱ ኣርዑት ምጽዋር ጽቡቕ እዩ” (ቍ.27)። ኣብዚ ድማ ንጐይታ የሱስ ካልእ መዘኻኸሪ ኣሎና፡ ንሱ ድማ ኣርዑቱ ኣብ ልዕሌና ክንወስድ፡ ኣብቲ ጸገም ዝመልኦ መገዲ ህይወት ድማ ምስኡ ክንመላለስ ይዕድመና። ንሱ “ኣርዑተይ ቐሊል እዩ፡ ጾረይ ድማ ቐሊል እዩ” ኢሉ ኣወጀ (ማቴዎስ 11:30)። ከምኡ ዝበለ ሓዘንና ዝርድኣና የለን።
ኤርምያስ ምሕረት ኣምላኽ ምስ ኣስተንተነ – ፍርዱ ብጸጋ ከም ዝለዘበ – “ጐይታ ክፍለይ እዩ፡ ትብል ነፍሰይ፤ ስለዚ ድማ ኣብኡ ተስፋ እገብር” ኢሉ ክእውጅ ይኽእል እዩ (ሰቆቃውያን 3:24 KJV)። ኩሉ ካልእ ክፈሽል ይኽእል፡ ግናኸ ንሱ ክነብር እዩ። እዚ እምነት ኣባኩም (ኣባኩም 3:17-18)፡ ከምኡ ድማ ዘይተለዋዋጢ ዕግበት ጳውሎስ (ፊልጲ 4:11) እዩ። በዚ ድማ ሓደ ሰብ ኣብ ጐይታ ሓጐስ ክረክብ ይኽእል እዩ፡ ካልእ ምንጪ ሓጐስ ኣብ ዘይብሉ እዋን እውን። ንሱ ክፍሊ ነፍሲ ይኸውን፡ “ጐይታ ክፍሊ ውርሰይን ናይ ጽዋአይን እዩ” (መዝሙር 16:5)። መዝሙር 23:5 “ጽዋአይ ይፈስስ” ምባሉ ዘገርም ኣይኮነን። ንሱ እዩ ዝመልኦ እሞ፡ ከመይ ኢሉ ካልእ ክኸውን ይኽእል? “ጐይታ ነቶም ዝጽበይዎ፡ ነታ እትደልዮ ነፍሲ ጽቡቕ እዩ። ንሰብ ድማ ተስፋ ምግባርን ብህድኣት ምድሓን ጐይታ ምጽባይን ጽቡቕ እዩ” (ሰቆቃውያን 3:25-26)። እቲ ኣብዚ ዝተምሃረ ሓቅታት ብዙሕ ዘይፍለጥሉ ምኽንያት፡ ኣብ ክርስትያናት ምጽባይ ኣምላኽ ብዓብዪ ደረጃ ስለ ዝጠፍአ እዩ። በዚ ድማ፡ ብተግባራዊ መገዲ ብዛዕባ ጽቡቕነቱ ኣብ ምምላእ ዝተሰምዐ ሓጃን ብዛዕባ ክእለቱ ንነፍሲ እትደሊ ገጹ ምዕጋብን ብዙሕ ወይ ዝኾነ ነገር ኣይፍለጥን።ኤርምያስ “ንሰብ ድማ ተስፋ ምግባርን ብህድኣት ምድሓን ጐይታ ምጽባይን ጽቡቕ እዩ” ኣብ ዝበለሉ እዋን፡ ንምድሓን ነፍሲ ከም ዘይጠቕስ፡ ግናኸ ካብ ሽግራት መንገዲ ምድሓን ከም ዝጠቕስ ምባል ምናልባት ኣድለይቲ ኣይኮነን። ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት ኣብ ዝኾነ ቦታ ዘለኣለማዊ ምድሓን ነፍሲ ብትዕግስትን ብህድኣትን ክንጽበዮ ከም ዘሎና ተገይሩ ኣይተቐመጠን። —ሃሪ ኤ. ኣይረንሳይድ፡ “ሰቆቃውያን ኤርምያስ” (ዝተሰማምዐ)
