ወንጌል ምብሳር ማለት እንታይ ማለት እዩ? ገሊኦም ክርስትያናት ወንጌላውያን ተባሂሎም ይጽውዑ። ወንጌል ክንሰብኽ ከም ዘሎና ይንገረና። ግናኸ ወንጌላዊነት እንታይ እዩ? እታ “ወንጌል ምብሳር” እትብል ቃል ካብ ግሪኽኛ፡ ቋንቋ ሓድሽ ኪዳን፡ ብብዙሕ መንገዲ ተተርጒማ። እተፈላለዩ ትርጉማት ብሓደ ምስ ተወስዱ፡ ነቲ ናይ መጀመርታ ትርጉም እታ ቃል ጽቡቕ ሓሳብ ይህቡና። ነዚ ዝስዕብ ትርጉማት ናይቲ ግሪኻዊ ቃል እስከ ንርአ። euaggelisqai ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 16:10 ከምዚ ይብል፡ “ወንጌል ንምስባኽ” (KJV, NIV)፤ “ጽቡቕ ዜና ንምስባኽ” (NLB)፤ “ጽቡቕ ዜና ንምነጋር” (ESV)፤ “ንኣታቶም ባህ ዘብል ዜና ንምእዋጅ” (JND)፤ “ጽቡቕ ዜና ንኣታቶም ንምእዋጅ” (NRSV)።
እዞም ኩሎም ትርጉማት ጽቡቓት እዮም፡ ከመይሲ ወንጌል ክንሰብኽ ከለና፡ ንጠፋእቲ ጽቡቕ ዜና ነበስር። ንዘይድሓኑ ሰባት ጽቡቕ ዜና ወይ ባህ ዘብል ዜና እዩ፡ ከመይሲ ብሓጢኣት ካብ ኣምላኽ ዝተፈልየ ሰብ ናይ ውሽጢ ሰላም የብሉን፡ ምስ ኣምላኽ እውን ናይ ሓቂ ርክብ የብሉን። ኣምላኽ “ዘለኣለማዊነት ኣብ ልቢ ሰባት” ኣንቢሩ ኣሎ (መክብብ 3:11 NIV)። ኣምላኽ ብዘይወሰን ጥበቡ፡ ኣብ ልቢ ኩሎም ሰባት ኣምላኽ ከም ዘሎ፡ እቲ ኣብ ልቦም ዘሎ ባዶነት ብኣምላኽ ባዕሉ ክሳዕ ዝመልእ፡ ከምኡ እውን ዘለኣለማዊ ዕድሎም ክሳዕ ዝረጋገጽ ሰላም ከም ዝጎድሎም ምስትውዓል ኣንቢሩ ኣሎ። ወንጌላዊነት፡ እቲ ደቀ መዝሙር ነዚ ሓጃ ናብቶም ጠፋእቲ ዘምጽኣሉ፡ ምስ ኣምላኽ ከመይ ገይሮም ክዕረቑ ከም ዝኽእሉ፡ ሓጢኣቶም ከመይ ገይሩ ይቕረ ከም ዝብሃለሎም፡ ከምኡ እውን ናይ ዘለኣለማዊ ህይወት ምትእምማን ከመይ ገይሮም ክረኽቡ ከም ዝኽእሉ ዘብርሃሉ መስርሕ እዩ።
ጐይታ የሱስ ንሰለስተ ዓመትን ፈረቓን ንደቀ መዛሙርቱ ኣሰልጢኑ፡ ድሕሪኡ ናብ ኩሉ ዓለም ብጽቡቕ ዜና ምድሓን ለኣኾም። ናብ ሰማይ ቅድሚ ምዕራጉ ነዚ ትእዛዝ ሃቦም፡ “ስለዚ ኺዱ ንኹሎም ኣህዛብ ደቀ መዛሙርቲ ግበሩ፡ ብስም ኣቦን ወልድን መንፈስ ቅዱስን ኣጥምቕዎም፡ ዝኣዘዝኩኹም ዘበለ ኹሉ ኺሕልዉ ድማ ምሃርዎም” (ማቴዎስ 28:18-20)። ከምኡ እውን፡ “ኣብ የሩሳሌምን ኣብ ኩላ ይሁዳን ሰማርያን ክሳዕ ወሰን ምድሪ ድማ መሰኻኽረይ ክትኮኑ ኢኹም” (ግብሪ ሃዋርያት 1:8) በለ። እቶም ደቀ መዛሙርቲ ነዚ ትእዛዛት ብሓቂ ወሲዶም ወንጌል ምብሳር ጀመሩ።
እቶም ደቀ መዛሙርቲ ከመይ ገይሮም ወንጌል ኣበሰሩ? ኣብ በዓል ጰንጠቆስጠ፡ መንፈስ ቅዱስ ንኣመንቲ ናብ ሓደ ስጋ ምስ ኣጥመቖም፡ ዕዮ ወንጌላዊነት ጀመረ። ጴጥሮስ፡ ቅድሚኡ ንጐይታ ዝኸሓደ፡ ሕጂ ብመንፈስ ቅዱስ ተመሊኡ ኣብ መንጎ እቶም ብዙሓት ኣይሁድ ደው ኢሉ ንመጀመርታ መልእኽቲ ወንጌል ብትብዓት ኣወጀ። ንሱ ነቶም ኣብ ከባቢኡ ዝነበሩ ሰባት፡ ነቶም ኩሎም ደቀ መዛሙርቲ ዝኸውን ዝነበረ ነገር—እቲ ሓጐስ፡ እቲ ፍስሃ፡ ከምኡ እውን ኩሎም ብብዙሕ ቋንቋታት እቶም ንየሩሳሌም ዝበጽሑ ዝነበሩ ሰባት ምዝራቦም—ፍጻሜ ናይ ትንቢት ዮኤል 2:28-32 ከም ዝነበረ ብምነጋር ጀመረ (ግብሪ ሃዋርያት 2:9-11)።
ድሕሪኡ ብዛዕባ የሱስን ተኣምራቱ ናይ ኣምላኽ ሓይሊ ኣብኡ ከም ዝነበረ መርኣያ ከም ዝነበረን ነገሮም። እቶም ሃይማኖታውያን ኣይሁድ ንየሱስ ከመይ ገይሮም ንምስቓል ከም ዝሃብዎ፡ ድሕሪኡ ድማ ኣምላኽ መስዋእቱ ከም ዝተቐበለ መርኣያ ኮይኑ ከመይ ገይሩ ከም ዝተንስአ፡ ሕጂ ድማ ጐይታን ክርስቶስን ከም ዝኾነ ነገሮም (ግብሪ ሃዋርያት 2:13-36)። ልቢ እቶም ሰማዕቲ ተንከፈ፡ “ኣሕዋት፡ እንታይ ክንገብር ኢና?” ኢሎም ድማ ሓተቱ። ካብ ሓጢኣቶም ክምለሱ፡ ሕጂ ድማ ሰዓብቲ የሱስ ምዃኖም ንምርኣይ ክጥመቑ ነበሮም። ሰለስተ ሽሕ ነታ ነፍሲ እተድሕን ውሳነ ገበሩ።
እዚ ሓደ ካብቶም ጴጥሮስ ንኣይሁድ ምሉእ ናጻ ምድሓን ንምኽፋት ዝተጠቕመሎም “መፋትሕ” እዩ (ማቴዎስ 16:18-19)። ድሕሪ ገለ ዓመታት፡ ጴጥሮስ ንኣህዛብ እውን ኣብ ወንጌል ምብሳር ከም ዝርከቡ ንምርኣይ ተኸታታሊ ራእያት ረኣየ (ግብሪ ሃዋርያት 10)። ነቲ ራእይ ንሳልሳይ ግዜ ምስ ረኣየ ድሕሪ ገለ ደቒቓታት፡ መልእኽተኛታት ካብቲ ሮማዊ ሓለቓ ሚእቲ ቆርኔሌዎስ መጹ። ንሱ ብመልኣኽ ንጴጥሮስ ክረኽቦ ተኣዚዙ ነበረ፡ ጴጥሮስ ድማ ብፍቓዱ ናብ ቤት እቲ ኣህዛባዊ ሓለቓ ሚእቲ ከደ፡ ኣብኡ ድማ ወንጌል ሰበኸ። መንፈስ ቅዱስ ኣብ ኩሎም እቶም ኣብኡ ዝነበሩ ወረደ፡ ወንጌል ንኹሎም ሰባት ኣብ ኩሉ ቦታ ከም ዝኾነ ድማ ኣረጋገጸ። በዚ መንገዲ እዚ ሓደ ካብቶም ካልኦት “መፋትሕ” ንኹሎም እቶም ብጐይታ የሱስ ዝኣምኑን ዝስዕብዎን ኣፍደገታት ንምኽፋት ተጠቕመሉ። እቶም ደቀ መዛሙርቲ ጐይታ ንኒቆዲሞስ ዝበሎ—“ብእኡ ዝኣምን ዘበለ ኹሉ ከይጠፍእ፡ ህይወት ዘለኣለም የሕልፍ እምበር” —ንዘይድሓኑ ሰባት ካብ ኩሉ ሃገር፡ ነገድን ቋንቋን ግሉጽ ዕድመ ምዃኑ ብቑሩብ ተረድኡ (ዮሃንስ 3:16)።
እስጢፋኖስ፡ እቲ ናይቲ ሓዳስን እትዓብን ዝነበረት ቤተ ክርስቲያን ቀዳማይ ሰማእት፡ ንጐይታ የሱስ ንምምስጋን መንፈሳዊ ውህበታቱ ስለ ዝተጠቕመ፡ ከምኡ እውን ዕዮ ወንጌላዊ ስለ ዝገበረ ተነቒፉ። ብኣቶም ንወዲ ኣምላኽ ዝቐተሉ ሃይማኖታውያን መራሕቲ ተታሕዘ፡ ግናኸ ቅድሚ ምቕታሎም ክዛረብ ዕድል ሃብዎ። ወንጌል ኣቕረበ፡ ብዙሕ ቅዱስ ጽሑፍ ድማ ብምጥቃስ ገለጸ። ወንጌል ክነቕርብ ከለና ኩሉ ግዜ ክንዝክሮ ዘሎና ነገር፡ ንቅዱስ ጽሑፍ ምጕላሕ እዩ። እምነት ናብ ዘይኣምን ብምቕራብ ቃል እዩ ዝመጽእ፡
እምነት ካብ ምስማዕ መልእኽቲ እዩ ዝመጽእ፡ መልእኽቲ ድማ ብቃል ክርስቶስ እዩ ዝስማዕ (ሮሜ 10:17)።
እስጢፋኖስ ድሕሪኡ ኣብ የሱስን ከመይ ገይሮም “ነቲ ጻድቕ” ከም ዝቐተልዎን ኣተኩረ፡ ብዛዕባ ዘይምእዛዞም ድማ ተገዳደረ። እዚ ንከሳስይቱ ኣሕረቖም ጥራይ እዩ፡ ብዳርባ እምኒ ድማ ሞተ (ግብሪ ሃዋርያት 6:8-7:60)። ኣብ ኣብነት እስጢፋኖስ ሰለስተ ኣገደስቲ ነገራት ይረኣዩ። ነታ ዕድል ተጠቕመ፡ ቃል ሰበኸ፡ ኣብ ገጽ ተቓውሞ ድማ ጸኒዑ ደው በለ። እዚ ናይ መወዳእታ ሓቂ ሎሚ ኣገዳሲ እዩ፡ ከመይሲ ኣብ ዓለም ናይ ምትሕግጋዝን ፖለቲካዊ ቅኑዕነትን ንነብር ኣሎና፡ ብዙሓት ድማ ንሓቂ ቃል ንምቕራብ ይፈርሑ፡ ኣብ ክንዲኡ ናብቲ ናይ ዝበላሸወ ዓለማዊ ሕብረተሰብ ስርዓታት ንምምላስ ይደልዩ።
ብሰማእትነት እስጢፋኖስ፡ ዓቢ ስደት ኣብ ልዕሊ ኩሎም ሰዓብቲ ጐይታ ወጸ፡ በዚ ድማ ንህይወቶም ክሃድሙ ተገደዱ። ግናኸ እዚ ምዝርጋሕ ወንጌል ኣየቋረጸን፤ ኣብ ክንዲኡ ነቲ ዕላማ ሓገዘ፡ ከመይሲ እቶም ንህይወቶም ዝሃድሙ ዝነበሩ ኩሉ ግዜ ብዛዕባ እምነቶም ኣብ መድሓኒ ንኻልኦት ንምዝራብ ድሉዋት ነበሩ። ወንጌል “ተዛረቡ”፤ ብኻልእ ኣዘራርባ፡ ምስ ዝረኸብዎም ሰባት ኣብ ዝገብርዎ ዝነበሩ ዝርርብ ንምድሓን መንገዲ ንምነጋር ዕድላት ተጠቕሙ፡ “እቶም ዝተበተኑ ድማ ኣብ ዝኸድዎ ዘበለ ኹሉ ቃል ይሰብኩ ነበሩ” (ግብሪ ሃዋርያት 8:4)። ፊልጶስ ካብ የሩሳሌም ካብ ዝወጹ ሓደ እዩ ነበረ። ናብ ሰማርያ ወሪዱ “ንክርስቶስ ኣወጀ” (ግብሪ ሃዋርያት 8:5)።
ናይ ጳውሎስ ኣብነት ወንጌላዊነት እንታይ ነበረ? ንጉዕዞታት ሚስዮናዊ ጳውሎስ ክንከታተል ከለና፡ ንሱ ባህ ዘብል ዜና ብብዙሕ እተፈላለየ መንገዲ ኣብ ዝኣወጀሉ እዋን፡ ብዛዕባ ኣቀራርባኡን ተግባሩን ግንዛበ ንረክብ። ንሰባት ኣቓልቦኦም ንምርካብ እተፈላለዩ ስልትታት እውን ተጠቕመ፡ ልዕሊ ኩሉ ድማ ንሓደስቲ ኣብያተ ክርስቲያናት ዕላማ ወንጌል ኣብ ዝእውጀሉ እዋን ልቢ እቲ መልእኽቲ ንርኢ።
ጳውሎስ ወንጌላዊ ጀብሃታቱ ምስ ጀመረ፡ ብሓፈሻ ናብ ኣይሁድ ዝነበሩሉ ምኩራባት ይኸይድ ነበረ፡ እቶም ድማ ንቅዱስ ጽሑፋት ዝርድኡ ነበሩ። ኣብ ጲሲድያ ኣንጾክያ ንኣይሁድ ኣብ ዝሃቦ ቀዳማይ ዝተመዝገበ መልእኽቱ፡ ንኣገባባት ጳውሎስ ንርኢ። ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 13:14-52 ገለ ካብ ቀንዲ ነጥብታት መልእኽቱ ንትንክፍ። ፈለማ ብምሉእ ታሪኽ እስራኤል፡ ኣምላኽ ንህዝቡ ንምምጻእ መሲሕ ከመይ ገይሩ ከም ዘዳለዎም ነገረ (13:16-25)። ድሕሪኡ እቶም ሃይማኖታውያን መራሕቲ ንየሱስ ከም መሲሖም ጥራይ ከም ዘይነጸግዎ፡ የግዳስ ከም ዝሰቐልዎ ኣብርሀ። ይኹን እምበር፡ ጐይታ የሱስ ብትንሳኤኡ መሲሖም ምዃኑ ተረጋገጸ (13:26-37)። የሱስ ከመይ ገይሩ መሲሖም ከም ዝነበረ፡ ከምኡ እውን ብፍጻሜ ናይ ብሉይ ኪዳን ቅዱስ ጽሑፋት ከም ዝሞተ፡ ብጐይታ ጳውሎስ ድማ ይቕረ ምባል ሓጢኣት ከም ዝእውጅ ኣብርሀ። ነቲ መልእኽቲ ኣተግበረ፡ ኣብ ጸጋ ኣምላኽ ክቕጽሉ ድማ ለመኖም (13:38-43)። ብዙሓት ኣይሁድ ተለወጡ፡ ካልኦት ነቲ መልእኽቲ ተቓወሙ፡ ግናኸ ጳውሎስ ንኣህዛብን ንዝሰምዖ ዘበለን ጽቡቕ ዜና ብምእዋጅ እቲ ዝዓበየ ዓስቢ ዘለዎ ኣገልግሎቱ ጀመረ (13:44-52)።
ካልእ ኣብነት ናይ ኣገባባት ወንጌላዊነት፡ ኣቀራርባን መልእኽትን ጳውሎስ ንኣቴናውያን ኣብ ማርስ ሂል፡ እቲ ናይቲ ግዜ እቲ ምሁራት ንሓድሽ ወይ ኣገዳሲ ሓሳብ ንምፍልስፋፍ ዝራኸቡሉ ቦታ እዩ (ግብሪ ሃዋርያት 17:16-34)። ከም ኣይሁድ ዘይኮኑ፡ እዞም ሰባት ንቅዱስ ጽሑፋት ኣይፈልጥዎን ነበሩ፡ ስለዚ ጳውሎስ ንጽቡቕ ዜና ንምቕራብ ብመሰረት ትምህርቶምን ባህሎምን ኣዛረቦም።
ጳውሎስ ናብቲ ዝተኣከቡሉ ቦታ ክቐርብ ከሎ፡ ን“ዘይፍለጥ ኣምላኽ” ዝተሰርሐ መሰውኢ ረኣየ፡ ነቲ መሰውኢ ድማ ከም ኣብነት ተጠቒሙ፡ ነቲ ሓደ ሓቀኛ ኣምላኽ ከም ዘይፈልጥዎ ንምግላጽ መልእኽቱ ጀመረ። ኣብ መንጎ እቶም ንብዙሓት ፍሉያት ኣማልኽቶም መስዋእቲ ንምቕራብ ዝጥቀሙሉ ዝነበሩ ብዙሓት መሰውኢታት፡ ሓደ “ንዘይፍለጥ ኣምላኽ” ዝብል ምልክት ዝነበሮም ነበሮም (ግብሪ ሃዋርያት 17:23)። እዚ ዝፈልጥዎ ዝነበሩን ብቐሊሉ ክምልከትዎ ዝኽእሉን ነገር ነበረ፡ ንጳውሎስ ድማ ነቲ ንኣታቶም ዘይፍለጥ ኣምላኽ ንምፍላጥ ፍሉይ ዕድል ሃቦ። እቲ ዘይፈልጥዎ ኣምላኽ ፈጣሪ ኣምላኽ ምዃኑ፡ ንኹሉ ነገር ህይወትን እስትንፋስን ዝህብ ምዃኑ ኣብርሀ። ከም ካብ ወርቂ ወይ ብሩር ወይ እምኒ ዝተሰርሑ ጣኦታት ዘይኮነ፡ ህያው ኣምላኽ ካብ ዝደልዮ ዘበለ ርሑቕ ኣይኮነን፡ ግናኸ ናብኡ ዝመጹ ዘበሉ ኩሎም ካብ ሓጢኣቶም ክምለሱ ይሓትት። ብዛዕባ ትንሳኤን ኣምላኽ ንየሱስ ካብ ምዉታት ከም ዘተንስኦን ተዛረበ። እዚ ብዙሓት ግሪኻውያን ክርድእዎ ወይ ክቕበልዎ ዘይኽእሉ ሓሳብ ነበረ፡ ይኹን እምበር ገሊኦም ነቲ መልእኽቲ ዝሰምዑ ሰዓብቲ ጐይታ የሱስ ኮኑ።
ካብ እተፈላለዩ ኣገባባት ጳውሎስ ወንጌል ንምቕራብ እንርእዮ ነገር፡ ንሱ ወንጌል ንምብሳር ዝኾነ ይኹን ዕድል ንምጥቃም ድሉው ምዃኑ እዩ። ኣብ ዕዳጋታት፡ ካብ ቤት ማእሰርቲ፡ መርከብ ምስ ሰጠመት፡ ኣብ ዝግባእሉ እዋን ድማ ንኣካባብያዊ ባህሊ፡ ቋንቋን ጽሑፋትን ተጠቒሙ ተዛረበ—ኩሉ እዚ መልእኽቲ ምድሓን ክእወጅን ሰባት ክድሕኑን ንምርግጋጽ እዩ።
ብዛዕባናኸ? ኣምላኽ ወንጌል ንምብሳር ዝህበና ዘሎ ኩሉ ዕድላት ንጥቀም ዲና? ኣምላኽ ንኹሉ ኣማኒ መሰኻኽሩ ክኸውን ይጽውዖ ኣሎ። ንጉስ ኣምባሳደራት ኢና፡ እቲ ዝዓበየ መልእኽቲ ድማ ኣሎና፡ ሰባት ከቶ ዘይሰምዕዎ። ምስ ፈጣሪ ኣምላኾም ንምዕራቕ መንገዲ ክንሕብሮም ንኽእል ኢና። እቲ ኣብ ህይወቶም ዘሎ ዓቢ ባዶነት ብመንፈስ ቅዱስ፡ ኣብ ኩሉ ኣማኒ ዝነብር፡ ብኣምላኽ ባዕሉ ክመልእ ይኽእል እዩ (1 ቆሮንቶስ 6:19)።
ስለዚ፡ ሓደ እኳ ብክርስቶስ እንተሎ፡ ንሱ ሓድሽ ፍጥረት እዩ፤ እቲ ብሉይ ሓሊፉ፡ እቲ ሓድሽ መጺኡ። እዚ ኹሉ ኻብ ኣምላኽ እዩ፡ ንሱ ብክርስቶስ ገይሩ ምስኡ ኣዕረቐና፡ ኣገልግሎት ዕርቂ ድማ ሃበና፡ ማለት ኣምላኽ ንዓለም ብክርስቶስ ገይሩ ምስኡ የዐርቕ ነበረ፡ ሓጢኣት ሰባት ኣይሓሰበሎምን። ንሱ ድማ መልእኽቲ ዕርቂ ኣውፊዩና። ስለዚ፡ ከም ብኣምላኽ ገይሩ ዝልምን ዘሎ ዀይና፡ ኣምባሳደራት ክርስቶስ ኢና። ብስም ክርስቶስ ንልምንኩም፡ ምስ ኣምላኽ ተዓረቑ (2 ቆሮንቶስ 5:17-20)።
ንጐረባብትና፡ ኣዕሩኽትና፡ መተዓብይትና፡ ከምኡ እውን ኣብ ንጥፈታትና ዝመጹ ዘበሉ ኩሎም ክንፈልጦም ይግባእ። ወንጌል ዝሓዙ ወረቓቕቲ ክንጸውርን ንባንክ ሰራሕተኛ፡ ንሱፐርማርኬት ሰራሕተኛ፡ ከምኡ እውን ንኹሎም እንረኽቦም ክንህቦም ድሉዋት ክንከውን ይግባእ። ብሓቂ እንተደሊናዮም ዕድላት ብዙሓት እዮም።
ነቲ እነቕርቦ መልእኽቲ ኣብ ቅዱስ ጽሑፍ ዝተመስረተ ምእንቲ ክኸውን፡ ቃል ብቐጻሊ ክንበብ ይግባእ። ብዛዕባ ወንጌላዊነት ዝምልከቱ ፍቕድታት ክንሓፍዝ ይግባእ፡ ምእንቲ መንገዲ ምድሓን ግሉጽ ክኸውን፡ ብዛዕባ ክርስትያናዊ ህይወት ሓደ ሰብ ሕቶ ምስ ዝሓትት ድማ ንምሕጋዝ ካልኦት ፍቕድታት ኣብ ኣእምሮና ክህልዉና ይግባእ (1 ጴጥሮስ 3:15)።
ኣብ የማናይ ሸነኽ እዚ ዓንቀጽ፡ “ንምስክርነት ሓገዝ” ዝብል ዕልባት ኣሎ፡ እዚ ድማ ከተውርድዎ፡ ከተሕትምዎን ኣብ መጽሓፍ ቅዱስኩም ከተንብርዎን ትኽእሉ ኢኹም። ንሓንቲ ነፍሲ ናብ ክርስቶስ ንምምራሕ ዝሕግዙ ኣገደስቲ ፍቕድታት፡ ከምኡ እውን ሓድሽ ኣማኒ ብክርስቶስ ንምዕባይ ዝሕግዙ ፍቕድታት ይህብ። ወንጌል ብግሉጽ ከተቕርቡ ከም ዝኽእሉ ኣረጋግጹ፡ ድሕሪኡ ድማ ጐይታ ዕድላት ክህበኩም ሕተቱ። ጳውሎስ ንጢሞቴዎስ ከም ዝበሎ፡ “ዕዮ ወንጌላዊ ግበር” (2 ጢሞቴዎስ 4:5)።
