ኣሞጽ፡ ጽኑዕ ባህርይ ኣምላኽ
ኣምላኽ ከመይ ይመስለኩም? ብርግጽ ኩላትና ብዛዕባኡ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ብዝርከቡ ቃላት ዝተጠቕመ ስእልታት ኣእምሮና ኣሎና። ትንቢት ኣሞጽ ኣብዚ መዳይ እዚ ኣገዳሲ ጉዕዞ ይገብር። ኣምላኽ ፈለማ ከም ኣንበሳ፡ ብቝጥዓኡ ብርቱዕን ብፍርዱ ጽኑዕን ኮይኑ ይርአ። ይኹን እምበር፡ እቲ ናይ መወዳእታ ስእሊ ናይዚ መጽሓፍ እዚ፡ ኣምላኽ ከም ተኸላ፡ ንህዝቡ ኣብ ምድሮም ብለውሃት ከም ዝተኸለ የርኢ። ክልቲኡ ስእልታት ናይቲ ብቐጻሊ ጻድቕን መሓርን ዝኾነ ኣምላኽ ሓቂ እዩ።
ኣሞጽ ምስ ነብያት ኢሳይያስ፡ ሆሴዕን ዮናስን ብሓንሳብ ዝነበረ እዩ። ኣብ ዘመን ንጉስ ዑዝያ (ወይ ኣዛርያ) ካብ ይሁዳ፡ ከምኡ’ውን ንጉስ የሮብዓም 2 ካብ እስራኤል ትንቢት ተነበየ። ዑዝያ ብሓፈሻ እሙን ክኸውን ከሎ፡ የሮብዓም (ከም ኩሎም ነገስታት እስራኤል) ኣብ ቅድሚ ጐይታ እኩይ ገበረ፡ እኳ ደኣ ግዝኣቱ ንብረታዊ ብልጽግና ኣምጸአ (2 ነገስት 14:25-28)። ኣሞጽ ብቐንዱ ኣብዚ እዋን እዚ ንዘይእሙን እስራኤል ተዛረበ፡ ኣብቲ ብዙሓት ውልቃዊ ንብረት ዝእክቡ ነበሩ ግን ናብ ኣምላኽ ሃብታማት ኣይነበሩን። ንሓጺር መግለጺ ኣሞጽን ትምህርቱን ንዓና ንርአ።
ብሓፈሻ ክንዛረብ ከለና፡ እዞም ክልተ ክፍሊ ናይዚ ትንቢታዊ መጽሓፍ እዚ፡ ኣዋጃት ኣሞጽን (ኣሞጽ 1-6) ራእያቱን (7-9) የጠቓልሉ። ጐይታ ከም ኣንበሳ ይጓዝም፡ ንኣዋጃት ኣሞጽ ንምጅማር፡ «ካብ የሩሳሌም ድምጹ የውጽእ ... ርእሲ ቀርሜሎስ ድማ ይነቅጽ» (1:2 NKJV)። ደብረ ቀርሜሎስ ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ገማግም መንግስቲ እስራኤል፡ ኣብቲ ምስ ባሕሪ ገሊላ ዝተመሳሰለ ኬንትሮስ ይርከብ፡ ስለዚ እዚ ስእሊ እዚ ፍርዲ ጐይታ ኣብ ልዕሊ ኩሉ እስራኤል ከም ዝነድድ የመልክት።
ኣዋጃት ፍርዲ
ጽድቂ ኣምላኽ ዓለምለኻዊ እዩ፡ ስለዚ ንግፍዕታት ሽዱሽተ ኣብ ከባቢ ዝርከባ ሃገራት (1:3-2:3)፡ ብድሕሪኡ ድማ ንሓጢኣት ይሁዳ (2:4-5) ኣይርስዖን። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ኩነታት ጐይታ ንሓዊ ፍርዱ ኣብ ልዕሊኦም ከም ዝሰድድ ይምሕል። እቲ ተደጋጋሚ ሓረግ «ንሰለስተ ግፍዕታት፡ ንኣርባዕተ ድማ» ንቐጻሊ ዝንባለ ናብ ክፋእ የመልክት፤ ብተወሳኺ፡ ጐይታ ንፍሉይ ሓጢኣት ዓመጽ ወይ ግፍዒ ናይ ነፍሲ ወከፍ ሃገር ይሰሚ። ንሕና ብዙሕ ግዜ ኣብ ፈለማ ምልክት ግጉይ ተግባር ንበራበር፡ ግን ጐይታ ንሓደ እኩይ ተግባር ብጊዜ ክዓቢ ይፈቕደሉ። በዚ ድማ፡ ንሱ ክሰርሕ ከሎ፡ መንገዱ ጻድቕ ምዃኑ ግሉጽ እዩ፡ ምኽንያቱ እኩይ ተግባር ክሳዕ ጥርዙ ተመሊኡ እዩ (ዘፍጥረት 15:16፤ 1 ተሰሎንቄ 2:16)።
ድሕሪኡ ኣዋጃት ኣብ ልዕሊ እስራኤል ይጅምሩ (2:6-12)። ኣምላኽ ብዝርዝር ብዛዕባ ስስዖኦም፡ ምንዝርናኦምን ጣኦት ኣምልኾኦምን ይዛረብ። ኣብ ዝሓለፈ፡ ጐይታ ካብ ኣሞራውያን ኣብ ከነኣን፡ ከምኡ’ውን ካብ ግብጻውያን ኣብ ባርነት ከለዉ ኣድሒንዎም ነበረ። ገሊኦም ነብያት፡ ገሊኦም ድማ ናዝራውያን ክኾኑ ገይርዎም ነበረ፡ ንዕኡ ንምውፋይ ፍሉይ መሰል ሂብዎም ነበረ። ይኹን እምበር፡ እቶም ህዝቢ ንዕኡ ንምስዓብ ድሌት ኣይነበሮምን።
ስለዚ ፍርዲ ከም ዝመጽእ ይእውጅ (2:13-3:15)፡ እንደገና ድማ ንብርቱዕነት ኣንበሳ የጕልሕ። ፈለማ፡ ተኸታታሊ ሕቶታት ኣሎ፡ እዚ ድማ ሓደ ካብኦም እዩ፡ «ኣንበሳ ኣብ ዱር ይጓዝምዶ፡ እንተ ዘይብሉ ምግቢ?» እቶም ሕቶታት ብሓዘን ይዛዘሙ፡ «ኣብ ከተማ መዓት እንተ ኣሎ፡ ጐይታዶ ኣይገበሮን?» (3:4,6)። ሓደጋታት ኩሉ ሳዕ ፍሉይ ፍርዲ ጐይታ ዘይኮኑ እኳ እንተኾኑ (ሉቃስ 13:15)፡ ክንገጥሞም ከለና ግን ልብና ክንፍትሽ ይግባእ። እዚ ኣተሓሳስባ እስራኤል ክኸውን ነይርዎ፡ ይኹን እምበር፡ ብዘይካ መጠንቀቕታታት ጐይታ ምላሽ ኣይሃቡን። ኣብቲ ዝመጽእ ፍርዲ፡ ቅሩብ ህዝቢ ክድሕኑ እዮም፡ ግን ብቑሩብ ስለ ዝኾኑ፡ ከም «ጓሳ ኻብ ኣፍ ኣንበሳ ክልተ ኣእጋር (በጊዕ) ወይ ቁራጽ እዝኒ ዝወስድ» ክኸውን እዩ (3:12)። ኣብ ሓሳዊ መሰውኢታትን ሓሳዊ ኣምልኾን ተኣሚኖም ነበሩ፡ እዚ ኩሉ ድማ መወዳእታኡ ክበጽሕ እዩ።
ምኽንያታት ፍርዱ ንምብራህ፡ ጐይታ ብፍሉይ ንሃብታማት፡ ንርእሶም ዝረብሑ «ላምታት ባሳን» ኣብ ምዕራፍ 4 ይዛረብ። እቲ ን«ላምታት» ዝጥቀመሉ ቃል ኣንስታይ እዩ፡ ገሊኦም ተርጐምቲ መጽሓፍ ቅዱስ እዚኣቶም ብፍሉይ ሃብታማት ኣንስቲ እስራኤል ምዃነን ይገልጹ፡ ንሰብኡተን (ወይ «ጐይቶት» ኣብ ዘፍጥረት 18:12) ወይኒ ከምጽኡለን ዝነግራ። ንዝደኸዩ ብጭካኔ ይጭፍልቑ ነበሩ፡ ንናይ ገዛእ ርእሰን ድሌታት ድማ ይሓትቱ ነበራ። ብሃይማኖታዊ መንገዲ ንበተልን ጊልጋልን መስዋእቲ የቕርባ ነበራ፡ እዚኣቶም ድማ ሕጂ ማእከላት ጣኦት ኣምልኾ ነበሩ (1 ነገስት 12:28-33፤ ሆሴዕ 9:15)፡ ካብቲ መንፈሳዊ ኣገዳስነት ዝነበሮም ቦታታት ናይ ዝሓለፉ ወለዶታት። ኣምላኽ ነዞም ንርእሶም ዝረብሑ ሰባት ብጥሜት፡ ብድርቂ፡ ብሕማም ኣእካል፡ ብኣካላዊ መዓት፡ ከምኡ’ውን ብምውዳቕ ገሊአን ከተማታት ኣጠንቂቕዎም ነበረ። ኩሉ ሳዕ ግን፡ እቲ ዝድምጽ ሓዘኑ ንሰምዕ፡ «ግናኸ ናባይ ኣይተመለስኩምን» (4:6-11)። ፍርዲ እናቐረበ ምስ መጸ፡ «ንኣምላኽካ ንምቕባል ተዳሎ፡ ኦ እስራኤል!» ኢሉ የጠንቅቖም (4:12)።
ኣብ ማእከል ከምዚ ዝኣመሰለ ብርቱዕ ቃላት እኳ እንተኾነ፡ ጐይታ ንዝደልይዎ ይቕበል፡ «ንዓይ ድለዩ ... ንጐይታ ድለዩ ... ጽቡቕ ድለዩ ... ምናልባት ጐይታ ኣምላኽ ሰራዊት ይምሕረኩም» (5:5,6,14-15)። ኣምላኽ ክርከብ ይደሊ (ኤርምያስ 29:13-14)፡ እዚ ድማ እንተ ፈሺልና እኳ ክተባብዓና ይግባእ። ንዕኡ ንምድላይ ምእባይ ግን፡ መዓልቲ ጐይታ ምስ መጸ «ኣብ ኩሉ ጎደናታት ዋይዋይ» የምጽእ፡ ንርእሶም ጻድቃን ብጽኑዕ ፍርዱ የጥፍኦም (5:16-20)።
እቶም መኳንንቲ ኣብ ምዕራፍ 6 ይጠንቀቑ። ብብቕዓት ክመርሑ ነይርዎም፡ ግን ኣብ ክንዲኡ ኣብ ውልቃዊ ምቾት የተኩሩ ነበሩ፡ ንዝተጨነቑ ድማ ይርስዑ ነበሩ፡ ፍርዲ ኣምላኽ ርሑቕ ምዃኑ ድማ ይኣምኑ ነበሩ። በዚ ድማ፡ ኣምላኽ ንህዝቢ ከምቶም ፈለማ ናብ ምርኮ ዝወሰዱ ክመርሑ ገበሮም (6:3-8)። መዓት ምስ በጽሐ፡ ሰባት ስም ጐይታ ክጠቕሱ እኳ ኣይደልዩን ነበሩ፡ ከምኡ ምግባር ድማ ተወሳኺ ፍርዲ ከምጽእሎም ዝመስሎም ነበረ (6:10)። እዚ ኣብ መሓሪ ኣምላኽ ዕረፍቲ ዘለዎ እምነት ኣየመልክትን! እቲ ህዝቢ ካብ ምፍላጥ ሓቀኛ ባህርዩ ክሳዕ ክንደይ ከም ዝረሓቐ የርኢ።
ፍርዲ ንኹሉ ህዝቢ ክበጽሕ እዩ፡ ካብ ሓማት ኣብ ሰሜን ክሳዕ ሸለል ኣራባ (ብዕብራይስጢ «በረኻ») ኣብ ደቡብ (6:14)። «ኣፍ ደገ ሓማት» ምናልባት ካብ ገሊላ ንሰሜን ዝርከብ ቦታ የመልክት። ኣምላኽ ፈለማ እቲ ህዝቢ ክወርሳ ደልይዎ ነበረ (ዘሁልቍስ 34:8)፡ የሮብዓም ድማ ካብ ሓማት ክሳዕ ኣራባ ንግዝኣት እስራኤል እንደገና ኣትኪልዎ ነበረ (2 ነገስት 14:25)። እዚ ግዝኣት እዚ በረኸት ኣምላኽ ዘመልክት ይመስል ነበረ፤ ኣብ ክንዲኡ፡ እቲ ፍሉይ ክልል እቲ ኣብ ትሕቲ ግሉጽ ፍርዱ ነበረ። ንሕና ብገዛእ ርእስና ዓበይቲ ነገራት ክንገብር ንኽእል ኢና፡ ግን ንጽድቂ ኣምላኽ ብዘይ ምግምትና እንተ ተገይሩ ዋጋ የብሉን።
ሓሙሽተ ራእያት ጽድቂ
ኣሞጽ ብሓሙሽተ ራእያት ይዛዘም። ኣብቲ ቐዳማይ፡ ኣሞጽ ኣንበጣ ድሕሪ ንጉስ ግደኡ ምስ ወሰደ፡ ንዝዘገየ ኣእካል ከም ዝበልዕ ረኣየ፡ እዚ ማለት እቲ ህዝቢ ምንም ኣይክህልዎን እዩ። እቲ ካልኣይ ራእይ ድማ ንምድሪ ዝበልዕ ዘሰንብድ ሓዊ ኣርኣየ። ክልተ ሳዕ ኣሞጽ ንህዝቢ ለመነ፡ ጐይታ ድማ ብምሕረት መለሰ፡ በቲ መንገዲ እቲ ከም ዘይፈርድ ኣወጀ። ግን እቲ ሳልሳይ ራእይ፡ ጐይታ ኣብ ቅድሚ መሰውኢ ብመስመር መለክዒ ቆይሙ ከም ዝነበረ የርኢ። ንእስራኤል ብቕኑዕ መስመር ጽድቂ ብርግጽ ክገምግሞም እዩ፤ ሓደ እኳ ካብ ግምገማኡ ኣይክሃድምን እዩ (7:1-9)።
እቲ ራብዓይ ራእይ፡ (ኣሞጽ 8)፡ ብዛዕባ ቅርጫት ናይ ክረምቲ ፍረ እዩ ነይሩ፡ ብርግጽ ንኣሞጽ ዝፍለጥ ነገር እዩ። እቲ ስእሊ ምናልባት ባህ ዘብል ነበረ፡ ግን ጐይታ ንእስራኤል መወዳእታ ከም ዝበጽሖም ንምምልካት ተጠቕመሉ (8:2)፡ ከምቲ ፍርያት ኣብ መወዳእታ ክረምቲ ዝተኣከበ። እንደገና ሓጢኣቶም ዘርዘረ፡ ኣብ ክንዲ በዓል ድማ መዓልቲ ሓዘን፡ ንቃል ኣምላኽ ጥሜት፡ እቲ ጣኦታት ዳንን ቤርሳቤን ከም ዘየዕግቡ ቃል ኣተወ። እዛ መዓልቲ እዚኣ ብከፊል ተፈጺማ እያ፡ ኣሶር ንእስራኤል ድሕሪ 70 ዓመት ምስ ወረረ፡ ግን እቲ መግለጺ ዝዓበየ መዓልቲ ፍርዲ ገና ከም ዝመጽእ የመልክት።
እቲ ሓምሻይ ራእይ ኣብ ምዕራፍ 9፡ ኣብ ገለ ነገር ዘይኮነስ ኣብ ጐይታ ባዕሉ እዩ ዘተኩር፡ ኣብ ቅድሚ መሰውኢ ቆይሙ። ፍርዱ ኣብ ቤተ መቕደስ ክጅምር እዩ፡ ሓደ እኳ ኣይክሃድምን እዩ፡ ሓደ ሰብ ናብ ሲኦል ክቘፍር ወይ ናብ ሰማይ ክድይብ እንተኽኣለ እኳ። ዓመታት ቅድሚ ሕጂ፡ ዳዊት ካብ ሓልዮት ኣምላኽ ከም ዘይወጽእ ብምፍላጡ ተጸናኒዑ ነበረ (መዝሙር 139:7-10)፤ ይኹን እምበር፡ እቲ ኣብዚ ዘሎ ዝተመሳሰለ ኣገላልጻታት ዘጸናንዕ ዘይኮነስ፡ ዘፍርህ እዩ። ይኹን እምበር፡ ጐይታ ንህዝቡ ፈጺሙ ኣይርስዖምን። እቲ ሓጢኣተኛ መንግስቲ ከም ሓሰር ካብ መንፊት ክብተን ይኽእል እዩ፡ ግን እቲ ዝነኣሰ ፍረ እኳ ኣይጠፍእን እዩ። እቲ ናይ መጻኢ መዓልቲ ጐይታ፡ ክብሪ ቤት ዳዊት ክመልስ እዩ፡ እዚ ድማ ኣብ ዘመን ኣሞጽ ከም «ድንኳን ... ዝወደቐ» ዘይኣገዳሲ ይመስል ነበረ (9:11)። ምርኮኛታት ናብ ፍርያም ምድሪ ክምለሱ እዮም፡ ኣብኡ ድማ ኣምላኽ ክተኽሎም እዩ፡ ኣህዛብ እኳ በረኸት ኣምላኽ ክረኽቡ እዮም (9:12-15)።
ኣርባዕተ ትምህርቲ ካብ ኣሞጽ
1. ኣሞጽ ንጽውዓቱ ብቕንዕና ዝፈጸመ እሙን ባርያ ኣምላኽ ነበረ።
ናይቲ ግዜኡ ስርሑ ኣባጊዕን ሓምበሾን የጠቓልል ነበረ፡ ይኹን እምበር ጐይታ ካብኡ ወሲዱ ትንቢት ክነግርዎ ነገሮ። እቲ ሓሳዊ ቄስ ቤትኤል ንኣሞጽ ንጉስ ንምጥፋእ ይፍትን ኣሎ ኢሉ ብግጉይ ምስ ከሰሶ እኳ፡ ኣሞጽ ጸንዐ (7:10-17)። ኣገዳስነት ስርሑ ይፈልጥ ነበረ፡ «ጐይታ ኣምላኽ ብዘይካ ንባሮቱ ነብያት ምስጢሩ እንተ ዘይገለጸሎም፡ ምንም ኣይገብርን እዩ። ኣንበሳ ጓዚሙ! መን ኣይፈርህን? ጐይታ ኣምላኽ ተዛሪቡ! መንከ ትንቢት ከይነግር ይኽእል?» (3:7-8)። ቃል ጐይታ ካብ ቅዱሳት ጽሑፋት ክንመሃር ከለና፡ ክንዛረብ ንሰሓስሕዶ? መልእኽቱ ንምዝርጋሕ ፍሉይ ደረጃ ኣየድልን። ከም ኣሞጽ ንዚ ጽውዓ እዚ እሙናት ንኹን!
2. እቲ ዝቕጽል ትምህርቲ ብዛዕባ ሃይማኖት ብዘይ ሓቂ ኣብ ልቢ ህዝቢ እዩ።
ብቐጻሊ ንጣኦታት መስዋእቲ የቕርቡ ነበሩ። ናይኦም «ንድፊ» ሃይማኖት ነበረ፡ ንናይ ገዛእ ርእሶም መንፈሳዊ ስምዒት ዘሐጉስ (4:4-5)። ንመዓልቲ ጐይታ ብዘይጥንቃቐ ይምነዩ ነበሩ፡ ከምኡ ምግባር ድማ ብምህላዉ ከም ዝጸድቁ ዝመስሎም ነበረ። ኣብ ክንዲኡ፡ ጐይታ ንበዓላቶምን መስዋእቶምን ይጸልእ ነበረ፡ ምኽንያቱ ልቦም ምስኡ ዝምድና ኣይነበሮምን (5:18-23)። ንምስክርነት ጐይታ ብነብያትን ናዝራውያንን ወይ የጥፍእዎ ወይ ብፍጹም ይነጽግዎ ነበሩ (2:11-12)። ገሊኦም ብወጻኢ ሰንበትን ካልኦት በዓላትን ይሕልዉ ነበሩ፡ ግን ብስዉር ይጸልእዎም ነበሩ፡ ምኽንያቱ ንግዲ ክገብሩ ኣይከኣሉን (8:5)። ኣብ ሓደ ዘገርም ርእይቶ ብዛዕባ ታሪኽ ህዝቢ፡ ንሕና ንመላእ በረኻ ኣብ ዘመን ሙሴ ጣኦታት ከም ዝጸሩ ንመሃር (5:25-26)። ሓጢኣት ብዙሕ ግዜ ካብ ነዊሕ ግዜ ዝመጸ መሰረታዊ ምኽንያት ኣለዎ፡ እዚ ድማ ክትሓዞ ይግባእ፤ ከምኡ’ውን ሓደጋ ሃይማኖት ብዘይ ሓቂ ሎሚ’ውን ንህዝቢ ኣምላኽ የጥቅዕ።
3. ካብዚ ንርእሱ ዝረብሕ ሃይማኖት ዝዓበየ ድማ ንሃብቲ መሰል ዘለዎም ስምዒት ነበረ፡ እዚ ድማ ብተፈጥሮኡ ንጭቆና ድኻታት ኣምጽአ።
እቲ ብርቱዕ ስላቅ ብዛዕባ «ላምታት ባሳን» ንጽልኢ ኣምላኽ ንዚ ኣተሓሳስባ የመልክት (4:1)። መራሕቲ ህዝቢ ኣብ ክቡር ኣቑሑ ይድቅሱ ነበሩ፡ ብብዝሒ ይበልዑ ነበሩ፡ ኣብ ክንዲኡ ድማ ጉዳይ ዝተጨነቑ ኣይተስተብሃለሉን (6:1-6)። እቶም ንሰንበት ዝጸልኡ ድማ ኣብ ንግዲ ይጎድኡ ነበሩ፡ ንዝደኸዩ ብምጥቃም ሓድሽ ጫማ ክረኽቡ (8:4-6)። ይኹን እምበር፡ ጐይታ ካብ ከናፍር ህዝቢ መዝሙራት ዘይኮነስ፡ ጽድቅን ቅንዕናን ከም ብርቱዕ ወሓዚ ካብ ልቦም ይደሊ ነበረ (5:18-24)። እዚ መርኣያ ብሉይን ሓድሽን ኪዳን ዝመስል እዩ፡ ሓደ ኣገዳሲ መንገዲ ንምርኣይ ዝምድና ምስ ጐይታ፡ ንዝተጨነቑ ምሕላፍ እዩ (ሮሜ 12:16፤ ያእቆብ 1:27-2:9፤ 1 ዮሃንስ 3:17)።
4. እቲ ናይ መወዳእታ ትምህርቲ ብዛዕባ ባህርይ ኣምላኽ ባዕሉ እዩ።
ንሱ ዓለምለኻዊ ኣምላኽ እዩ፡ ንኹሉ ሃገር ዝዕዘብ። ብሓደ ወገን፡ ንሓጢኣቶም ይፈልጥ ነበረ፡ ጽድቁ ድማ ይትግብር ነበረ (1:3-2:3)። ብኻልእ ወገን፡ ሓልዮቱ ንእስራኤል ካብ ግብጺ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንፍልስጥኤማውያንን ሶርያውያንን ካብ ቦታኦም ናብ ሓድሽ ምድሪ ወሰዶም (9:7)። ኣሞጽ እኳ ኣህዛብ ብስም ጐይታ ከም ዝጽውዑ ይትንብይ (9:12) – እዚ ድማ ኣብ መንግስቲ ክርስቶስ ክፍጸም ዘለዎ ዘገርም መግለጺ እዩ፡ ግን ንቤተ ክርስትያን’ውን ይትግበር፡ ከምቲ ያእቆብ ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 15:14-19 ዝመስከረ። ኣምላኽ ምስ ህዝቡ፡ እንተ እስራኤል ሽዑ ወይ ቤተ ክርስትያን ሕጂ፡ ፍሉይ ዝምድና እኳ እንተ ሃለዎ፡ ንሕና ጥራይ ከም ዘይኮና ዝሓስበና ምዝካር ጽቡቕ እዩ። እዚ ዘተባብዕ ርእይቶ ናይ ጽኑዕ ባህርይ ኣምላኽ፡ ልብና ንዕኡ ንምውፋይ ከም ኣሞጽ ከም ዝለዓዓል ክገብር ይግባእ።
