ኣሞጽ: ሓደ ጓሳ ንኣምላኽ ይዛረብ
ኣሞጽ ብሉጽ ሰብ ኣይነበረን፣ ግናኸ ካብ ገዛእ ርእሱ ምግምጋም ከምኡ’ውን ካብ ኣረኣእያ ኣማጽያ እቲ ኻህን ከም ዝረአ፣ ንሱ ሓደ ጸገም ፈጣሪ ምንባሩ ግልጺ እዩ። ኣማጽያ ብክርክር ኣይተዋፈረን፣ የግዳስ ንሱ ናብ ይሁዳ ኺኸይድ ነገሮ። ኣሞጽ፣ ሓደ ጓሳን ሰብኣይ በለስን፣ መሊሱ ከምዚ በለ፦ «እግዚኣብሔር ከኣ ካብ ድሕሪ መጓሰይ ወሰደኒ፣ እግዚኣብሔር ከኣ ‘ኪድ፣ ንህዝበይ እስራኤል ተነበየ’ በለኒ» (ኣሞጽ 7:12-15 NKJV)። ተልእኾኡ ናብ ሰሜናዊት መንግስቲ እስራኤል ነበረ።
ከም ኣብርሃም፣ ሙሴን ዳዊትን፣ ኣሞጽ ንእንስሳታት ብምሕላው ንህዝቢ ኣምላኽ ከመይ ገይሩ ኺከናኸን ከም ዝኽእል ተማህረ። እቲ ስልጠና ንሱ ንመንፈሳውን ስነ-ምግባራውን ሕማማት ናይ ገዛእ ርእሱ ከምኡ’ውን ናይ ከባቢኡ ሃገራት ኪምርምር፣ ድሕሪኡ ድማ ፍርዲ ኣምላኽ ኣብ ልዕሊኦም ኬውጅህ ኣዳልይዎ። ቀሊል ዕዮ ኪኸውን ኣይከኣለን። ግናኸ ኣሞጽ ቅድሚ ሕጂ ሞት ንጉስ የሮብዓም ተነቢይዎ ነበረ፣ ድሕሪ ፈተነ ኣማጽያ ንሱ ኬባርሮ፣ ንሱ ብዛዕባ ሞቱ ከምኡ’ውን ብዛዕባ እቲ ንስድራቤቱ ዚጽበዮ ዘሎ ውርደት ኣጠንቀቖ (7:10-11,16-17)። ንመንግስታትን መራሕትን ብዛዕባ እቲ ዚመጽእ ዘሎ ጥፍኣቶም ኬጠንቅቕዎም ትብዓት ኪህልወናዶ እዩ?
ኣቀማምጣ
እተን ኣብ ከባቢ እስራኤልን ይሁዳን ዝነበራ ሃገራት ብጭካኔአንን ብጽልኦምን ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኣምላኽ ተገኒሐን። ንእስራኤልን ይሁዳን ይጸልእወን ነበራ፣ ንሳተን ትሕቲ ፍርዲ ኣምላኽ ከም ዝነበራ ኣይፈልጣን ነበራ። ድሕሪኡ ምስ እስራኤል ብወራር ኣሶራውያን፣ ሶርያውያን፣ ባቢሎናውያን፣ ፋርሳውያን፣ ግሪኻውያንን ሮማውያንን ተሰቀያ። ከም ሽዑ ከም ሕጂ፣ ንሳተን ብቕጽበት ትሕቲ ፍርዲ ኣምላኽ ብሰራዊት ጥምረት ናይ ኩለን እዘን ሓይልታት ኪወድቓ ከም ዝኾና ኣይፈልጣን እየን፣ ከመይሲ እቲ ናይ መወዳእታ ምዕራፍ ናይ ግዝኣት ሮማ ኣብ ልዕሊ ካርታ ዓለም ይዝርጋሕ ኣሎ።
እቲ ሓደገኛ ጭካኔ ሓጢኣት ናይ ጎረባብቲ እስራኤል እንተ ነይሩ፣ እስራኤልን ይሁዳን ብዝኸፍአ ሓጢኣት ኣብ ልዕሊ ኣምላኽን ህዝበንን ገበነኛታት ነበራ። ብሰብኣዊ ምኽንያት፣ ንቓል ኣምላኽ ምእማት ከም ከቢድ ገበን ኣይቑጸርን። ግናኸ ግምት ኣምላኽ ብኣሞጽ ገይሩ እቲ ሓጢኣት ንኹሉ ኻልእ ሓጢኣት ከም ዝፈጠረ እዩ፦
ንሕጊ እግዚኣብሔር ንዒቖምዎ፣ ትእዛዛቱ ድማ ኣይሓለውዎን (ኣሞጽ 2:4)።
እስራኤል ብቕጽበት ሰዓበት፣ ንነብያት ድማ ኣሕመየት፣ ንናዝራውያን ድማ መብጽዓኦም ኪሓድጉ ገበረት (ኣሞጽ 2:11-12)፣ ንሳተን ድማ ንሕጊ ኣምላኽ ብምኽንያት ምቹእነት ትሕቲ እቲ ቐዳማይ ንጉስ የሮብዓም ሓደግኦ። ህዝቢ ኣምላኽ ንሕጊ ኣምላኽ ምስ ዝነጽግ ሓጢኣት ይዝርጋሕ። ህዝቢ ኣምላኽ መጽሓፍ ቅዱስ ከም ዘይጠቅም ገይሩ ምስ ዚነብር፣ ኩሎም ህዝብታት ይጸልዉ፣ ዓመጽ ድማ ይዝርጋሕ። እቲ ጨው፣ ጨዋምነቱ ምስ ዝስእን፣ ዘይጠቅም ይኸውን፣ ብልሽውና ድማ ይጅምር (ማቴዎስ 5:13)።
እቲ መጠንቀቕታ
ብቓል ኣምላኽ ምእማን ዓብዪ መሰል እዩ፣ እዚ ድማ ከቢድ ሓላፍነት የሰንዮ። ኣብ መወዳእታ መጽሓፉ፣ መጠንቀቕታ ኣሞጽ ንዘመናት ይሰማዕ፣ ንሓዋሩ ድማ ነቶም ንጐይታ የሱስ ንሰዓብ ከም ዝብሉ ዜእምን እዩ፦
እንሆ፣ እግዚኣብሔር ኣምላኽ ከምዚ ይብል፦ «ኣነ ኣብ ምድሪ ጥሜት ክሰድድ እየ፣ ጥሜት እንጌራ ኣይኮነን፣ ወይ ድማ ጽምኢ ማይ ኣይኮነን፣ የግዳስ ንቓላት እግዚኣብሔር ምስማዕ እዩ ... ንሳቶም ንቓል እግዚኣብሔር ኪደልዩ ኺነፍሩ እዮም፣ ግናኸ ኣይኪረኽብዎን እዮም» (ኣሞጽ 8:11-12)። ብምእማትና ኸምኡ ኸም ዘይገበርናን ሳዕቤናቱ ኸም እንስቀን ንገዛእ ርእስና ኽንሓትት ኣሎና።
ብዛዕባ እተን ትሕቲ ፍርዲ ዝነበራ እተፈላለየ ሃገራት ኺዛረብ ከሎ፣ ኣሞጽ ፍሉይ ግናኸ ግጥማዊ ቛንቋ ተጠቕመ – ከምኡ’ውን ንምፍላጥ ጥራይ ኣይኮነን። ኣሞጽ ደጋጊሙ «ንሰለስተ ገበናት ... ከምኡ’ውን ንኣርባዕተ» (ኣሞጽ 1:3,6,9,11,13፤ 2:1,4,6) ምስ በለ፣ ሓደ ግልጽን ዝሑልን ሓቂ ነበረ። እዚ ንኣሞጽ ፍሉይ ዝኾነ ኣገላልጻ ነበረ፣ ግናኸ ናይ ቋንቋ ፍሉይነት ኣይነበረን። እቲ ቁጽርታት ከቢድ ትርጉም ኣለዎ፣ ንሕና ድማ ጽቡቕ ገይርና ኽንሰምዖ ይግባእ።
ሰለስተ ቁጽሪ ምሉእነት እዩ። ቁጽሪ ብዙሕ ምስክርነት እውን እዩ። ስለዚ እተን ሰለስተ ገበናት ነታ ሃገር ትሕቲ ፍርዲ ንምእታው እኹላት ነበራ። ንሳተን እኩይነተን ምሉእን ናይ መወዳእታን ከም ዝነበረ የርእያ (ዘዳግም 17:6፤ 19:15፤ ማቴዎስ 18:16፤ 2 ቈረንቶስ 13:1)። ኣርባዕተ ሓጢኣት ንኹሎም እቶም ምስኡ ዚራኸቡ ዜበላሽው ሓይሊ ምዃኑ ዜርኢ ቁጽሪ እዩ። ኣብዚ ብዛዕባ መርገም ዘርእን ብልሽውና ኽሳዕ ኩሉ ዚበላሾ ኸመይ ገይሩ ኸም ዚዝርጋሕን ሕሰብ። ሄዋን ምስ ተፈተነትን «ንሕጊ እግዚኣብሔር ምስ ንዓቐትን፣» ብልሽውና ኺዝርጋሕ ጀመረ። ኣብ መወዳእታ ናይ ቅድሚ ማይ ኣይሂ ዘመን፣
ኣምላኽ ድማ እከይ ሰብ ኣብ ምድሪ ብዙሕ ከም ዝኾነ፣ ኩሉ ሓሳብ ልቡ ድማ ኩሉ ግዜ እኩይ ጥራይ ከም ዝኾነ ረኣየ (ኣሞጽ 2:4፤ ገላትያ 5:9፤ ዘፍጥረት 6:5)።
ኣተገባብራ
ከምዚ ዝኣመሰለ ነገራት ፈጺሙ ኣይቅየርን። ሓጢኣት ስነ-ምግባራዊ፣ ኣእምሮኣዊ፣ ኣካላውን ማሕበራውን ብልሽውና የምጽእ። መንግስታት ሎሚ ዚሓስብኦ ዘለዋ፣ ንሳተን ኪገብርኦ ዘለወን ኩሉ ትምህርቲ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ምምሕያሽ፣ ብዙሓት ማሕበራዊ ሰራሕተኛታትን ፖሊስን ምልማድ እዩ፣ ኩሉ ድማ ኺምሕየሽ እዩ። ንሳተን ንብዙሕ ዓመታት እዘን ኩለን ነገራት ይገብራ ኣለዋ፣ ግናኸ እቲ ማሕበራውን ፖለቲካውን ሕማም ይዝርጋሕ ኣሎ። ስነ-ምግባራዊ ምምሕያሽ ዚኸውን ዘሎ ሓደ ሕብረተሰብ ንቓል ኣምላኽ ምስ ዚወስድ ጥራይ እዩ። ሓደ ቅኑዕ ሕብረተሰብ ንምህናጽ ዘሎ ሓደ መንገዲ፣ ሕግታት ኣምላኽ ኣብ ስጋዊ ጽላታት ልቢ ምስ ዚጽሓፍን ሰባት ጽቡቓት ኪኾኑ ምስ ዚደልዩን ንምግባሩ ድማ ምስ ዚሰርሑን እዩ (ህዝቅኤል 36:25-27፤ 2 ቈረንቶስ 3:3)።
ጴጥሮስ ነዚ ስርዓት እዚ ኣረጋጊጽዎ፣ ከምዚ ኸኣ ጸሓፈ፦
እቲ ፍርዲ ኻብ ቤት ኣምላኽ ኪጅምር ግዜኡ በጺሑ እዩ፣ ... ብኣባና ኸኣ ቅድም (1 ጴጥሮስ 4:17)። ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዘሎ ምጕዳል ትምህርቲ መጽሓፍ ቅዱስ ኽንበኪ ኣየድልየናን። የግዳስ ኣብ ኣብያተ ክርስትያን ዘሎ ምጕዳል ትምህርቲ መጽሓፍ ቅዱስ ኽንበኪ ይግባእ።
እዚ ጭብጢ ናይ ሓጢኣት እስራኤል፣ ምቾታታን ባህ ዜብሉ ተግባራታትን፣ ብምዕራፋት ሰለስተን ኣርባዕተን ይቕጽል፦
ኣነ ንበዓላትኩም እጸልእ፣ እነጽግ ድማ፣ ንቕዱሳት ኣኼባታትኩም ድማ ኣይፈቱን። ንኣይ ምሕራርን መስዋእቲ እኽልን እንተ ኣቕረብኩምለይ እኳ፣ ኣይቅበሎምን እየ (ኣሞጽ 5:21-22)። «ፍርዲ ኸም ማይ፣ ጽድቂ ኸኣ ከም ሓያል ወሓዚ» (ኣሞጽ 5:24) ኣብ ኣብያተ ክርስትያንና ይውርድዶ? እንተ ዘይኮይኑ፣ ኣብ ኣዳራሻት መንግስቲ ፈጺሙ ኣይኪኸውንን እዩ። ካብዚኣቶም ድማ፣ ኣባይቲ ጸሎት ወይ መንግስቲ፣ ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ ዝበዝሐ ሓላፍነት ዘለዎ ኣየናይ እዩ?
ኣሞጽ ሓደ ቅርጫት ናይ ክረምቲ ፍረ ረኣየ፣ ኣምላኽ ድማ ከምዚ በሎ፦
«መወዳእታ ኣብ ልዕሊ ህዝበይ እስራኤል በጺሑ እዩ፣ ድሕሪ ሕጂ ኣይሓልፎምን እየ። መዝሙራት ቤተ መቕደስ ድማ በታ መዓልቲ እቲኣ ዋይዋይ ኪኾኑ እዮም፣» ይብል እግዚኣብሔር ኣምላኽ (ኣሞጽ 8:1-3)። እቲ ሓዘንተኛ፣ ጓሂ ዝመልኦ ድምጺ ኤርምያስ ንእቲ ሓደ ከዳዕን ዓመጸኛን ህዝቢ ንቓላት ኣምላኽ ንኣሞጽ ደገሞ፦ «ምሕጻድ ሓሊፉ፣ ክረምቲ ኸኣ ተወዲኡ፣ ንሕና ድማ ኣይድሓንናን ... ኣነ ይሓዝን ኣሎኹ፣ ድንጋጸ ሓይሉኒ። ኣብ ጊልዓድ በለሳ የልቦንዶ? ኣብኡ ሓኪም የልቦንዶ?» (ኤርምያስ 8:20-22)።
ትንቢት ኣሞጽ ሓደ ሎጂካዊ፣ ብጥንቃቐ ዝተሓስበ ክርክር እዩ። እቲ ናይ መወዳእታ ምዕራፍ ፍርዲ ኣምላኽ ናብ ምምራጽ ከመይ ገይሩ ኸም ዚመርሕ ይነግረና፣ ከምኡ ድማ ኣብ መወዳእታ ኣምላኽ ዘመን በረኸትን ሰላምን የምጽእ። ጽድቃውያን ካብ እኩያት ኪፍለዩ እዮም፣ ከምኡ ድማ ሃገር እስራኤል መብጽዓታት ኣምላኽ ኪትፍጽም ትኽእል እያ። «ድንኳን ዳዊት» ይቕንዕ ኣሎ፣ ከመይሲ «ኣብዚ ግዜ እዚ ብምርጫ ጸጋ ዝተረፉ» ኣለዉ (ኣሞጽ 9:8-9,11፤ ሮሜ 11:5፤ ግብሪ ሃዋርያት 15:13-18)። እዚኣቶም እቶም ዝደሓኑ እስራኤላውያን እዮም፣ ንሳቶም ድማ ኣባላት ስጋ ክርስቶስ ይኾኑ።
እቲ መጻኢ
ቤተ ክርስትያን ምስ ጐይታ ኽትከውን ምስ ተወስደት፣ ኻልእ ዝተረፈ ኪኸውን እዩ፣ ካብቲ ዓብዪ መከራ ዝደሓነ። ድሕሪኡ ድማ፦
«እቲ ኸረን ቤት እግዚኣብሔር ኣብ ርእሲ ኣኽራናት ኪቕንዕ እዩ፣ ካብ ኣኽራናት ድማ ኪልዓል እዩ፣ ኩሎም ህዝብታት ድማ ናብኡ ኺውሕዙ እዮም» (ኢሳይያስ 2:2)። በታ መዓልቲ እቲኣ «ንጉስ ብጽድቂ ኺነግስ እዩ» (ኢሳይያስ 32:1)። እቲ ንነዊሕ ግዜ ዝተሓለመሉ ግዜ ሰላምን ሓጐስን ኣብ መወዳእታ ኺበጽሕ እዩ፣ እስራኤል ድማ ንእቲ «ዝወግእዎ» (ዘካርያስ 12:10) ኣብ መወዳእታ ኽትሓዝን እያ።
እዘን ትንቢታት እዚኣተን ሓደ ጥራይ ኣተገባብራ ኣይብለንን፣ ግናኸ በዘን ናይ መወዳእታ መዓልታት ሓደ ናይ መወዳእታ ምፍጻም ኣለወን። እተን ካብ ኣሞጽ 9:11-15 ዘለዋ ጥቕስታት ጐይታ የሱስ ኣብ ደብረ ዘይትን ናብ የሩሳሌምን ኣብ መወዳእታ ምስ ዚምለስ፣ «ድሕሪ ሕጂ ፈጺሙ ጥፍኣት ኣይኪኸውንን እዩ፣ የሩሳሌም ድማ ብሰላም ኽትነብር እያ» ክብሪ ዝመልኦ ምፍጻም ኪረኽባ እየን። ኣብዚ ከምዚ ዘሎ ግዜ፣ ንኽብራዊ ምምጻኡ ኽንጽበ ከለና፣ ኣብ መንደቕ ሓለውቲ ኽንከውንን ብዛዕባ እቲ ዚመጽእ ዘሎ ፍርዲ ኽንጠንቅቕን ይግባእ፣ ንሳቶም ይስማዕዎ ወይ ኣይስማዕዎ (ዘካርያስ 14:11፤ ህዝቅኤል 3:17-21፤ 33:1-9)።
