“ንእግዚኣብሔር ንምሕጋዝ ጸዋዕኩ ... ኣብ ጭንቀት ምስ ነበርኩ ንእግዚኣብሔር ደለኹ፤ ብለይቲ ዘይድክማ ኣእዳው ዘርጊሐ ነፍሰይ ክትጸናናዕ ኣበየት። ንኣኻ ዘከርኩኻ፣ ኣቱም ኣምላኽን ኣነን ... መንፈሰይ ደኸመ። ኣዒንተይ ከይዓጽዋ ገበርካኒ፤ ክዛረብ ኣዝየ ተጨኒቐ ነይረ።” መዝሙር 77:1-4 NIV
ሓቀኛ ክርስትያናት ይጭነቑ ድዮም?
ሓደ ካብቶም ኣብ መንጎ ክርስትያናት ዝርአዩ ዝበዝሑ ናይ ኣእምሮ ጥዕና ጸገማት በዚ ሕቶ እዚ ይግለጽ፦ “እንተ ተጨኒቐ ብሓቂ ክርስትያን ድየ?” ብዙሓት ዳግማይ ዝተወልዱ ምእመናን እቲ ዝጭነቕ ኣእምሮኣውን ስምዒታውን ኩነታቶም ምስቲ ክርስትያን ክኸውን ኣለዎ ዝብል ርእይቶኦም ዘይሰማማዕ ብምዃኑ ይጭነቑ። በዚ ድማ ህይወቶም ንክርስቶስ ወፊዮም እኳ እንተኾኑ ብብርቱዕ ስምዒታት ተስፋ ምቑራጽን ተስፋ ምቑራጽን ይሳቐዩ። ብተወሳኺ፣ ሓቀኛ ክርስትያናት ክጭነቑ የብሎምን ዝብል ጌጋ ሓሳብ ስለ ዘለዎም መንፈሳዊ ህይወቶም ይጎድእ። በዚ ድማ ብኣሉታዊ ስምዒታት ጥራይ ዘይኮኑስ እምነቶም እውን ይሓቱ።
ዕላማ ናይዛ ጽሕፍቲ እዚኣ ኣብ መንጎ ጭንቀትን ክርስትያን ምዃንን ዘሎ ዝምድና ምምርማር እዩ። ንሓድሕዶም ዝጻረሩ ነገራት ድዮም ወይስ ጭንቀት ናይ ክርስትያን ህይወት ክፋል ክኸውን ይኽእል እዩ?
ባህሪ ናይ ጭንቀት
ጭንቀት ከም ቀንዲ ናይ ኣእምሮ ጥዕና ሕማም ኣብ ዓለምለኻዊ ደረጃ ምህላዉ ብስታቲስቲክስ ተረጋጊጹ እዩ። ብሄራዊ ትካል ኣእምሮ ጥዕና ኣብ መላእ ዓለም 127 ሚልዮን ሰባት ብጭንቀት ከም ዝሳቐዩ ይገምት። እዋናዊ ትንበያታት ከም ዝሕብሮ ሓደ ካብ ሓሙሽተ ኣሜሪካውያን ኣብ ህይወቶም ገለ ዓይነት ጭንቀት ከም ዝረኽቦም ክጽበዩ ይኽእሉ እዮም፣ ስታቲስቲክስ ከም ዝሕብሮ ድማ ሓደ ካብ 20 ኣሜሪካውያን ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓመት ናይ ጭንቀት ሕማም የሕልፉ። ከምዚ ዝኣመሰለ ስታቲስቲክስ ንሓለፍቲ ጥዕና ጭንቀት ናይ ግዜና ቀንዲ ናይ ኣእምሮ ጥዕና ጸገም ክብልዎም ገይርዎም። እዚ ኣዋጅ ግን ጭንቀት ሓድሽ ፍጻሜ እዩ ማለት ኣይኮነን። ጭንቀት ኣብ ጥንታዊ ግብጺ ዝነበሩ ሰነዳትን ኣብ ጽሑፋት ናይቶም ቀዳሞት ግሪኻውያን ሓካይምን ተገሊጹ እዩ። ኣብርሃም ሊንከን ሓንሳብ ነቲ ናይ ሕጊ መሓዛኡ እዚ ዝስዕብ መስመራት ጽሒፉሉ ነይሩ፦ “ሕጂ እቲ ዝበዝሕ ዝሳቐ ዘሎ ሰብ ኣነ እየ። እቲ ዝስምዓኒ ንኹሉ ሰብኣዊ ስድራቤት ብማዕረ እንተ ተመቒሉ፣ ኣብ ምድሪ ሓደ እውን ባህ ዝብሎ ገጽ ኣይክህሉን እዩ። ዝሓይሽ እንተኾንኩ ክነግረካ ኣይክእልን እየ። ከምቲ ዘለኹዎ ምጽናሕ ዘይከኣል እዩ። ክመውት ወይስ ክሓይሽ ኣለኒ።”
ከምዚ እዩ ተመክሮ ናይ ጭንቀት። ብዙሕ ገጻት ዘለዎ ስምዒታዊ ኩነታት እዩ፣ ግን ካብ ንቡር ስምዒታዊ ምላሽ ብዝተወሰነ ግዜ ዝቕጽሉ ምልክታትን/ወይስ ብምልክታት ዝተወሰነ ምኽንያት ዘይብሎም (እንተ ተወሰነ) ብዝያዳ ብርቱዕነትን ክትፈልዮ ይከኣል። ኣሉታዊ ስምዒታዊ ምላሽ ንጥፍኣት፣ ተስፋ ምቑራጽ ወይስ ዘይተደልዩ ኩነታት ኣዝዩ ብርቱዕን ዝተፈላለየን ክኸውን ይኽእል እዩ ግን ብግዜ ይንኪን ይሓልፍን። ክሊኒካዊ ጭንቀት ግን ንሰሙናት፣ ኣዋርሕ ወይስ ዓመታት ክቕጽል ይኽእል እዩ፣ ከምኡውን ብጭንቂ ዝመልኡ ፍጻሜታት ከምቲ ናይ መስከረም 11, 2001 ኣብ ሕቡራት መንግስታት ዝተፈጸመ ግብረ-ሽበራዊ መጥቃዕቲ፣ ተፈጥሮኣዊ ሓደጋታት ከም ምንቅጥቃጥ ምድሪ፣ ምጥልቕላቕ ማይ፣ ሃሪኬይን፣ ቶርናዶ ወይስ ሓደጋታት ክጅምር ይኽእል። ጭንቀት ብዘይፍታሕ ደጋጊሞም ዝመጹ ኩነታት ወይስ ፍጻሜታት፤ ብስነ-ኣእምሮኣዊ ባህርያት ንህይወት ብኣሉታዊ መልክዕ ዝርእዩ፤ ብኣተሓሳስባ ዝተወሰኑ ፍጻሜታት ብኣሉታዊ መልክዕ ዝትርጉሙ፤ ከምኡውን ብውሽጣዊ ወይስ ባዮሎጂካዊ ነገራት ከም ኬሚካላዊ ዘይምዕርራይ (endogenous depression) ክመጽእ ይኽእል። ጭንቀት ብዘይ ዝኾነ ምኽንያት እውን ክመጽእ ይኽእል።
ምልክታት ናይ ጭንቀት
ትሽዓተ ቀንዲ ምልክታት ናይ ጭንቀት እዚኦም እዮም፦
1) ንመብዛሕትኡ መዓልቲ ዝጭነቕ ስምዒት፤
2) ዝተረበሸ ምምጋብ ወይስ ለውጢ ክብደት፤
3) ዝተረበሸ ድቃስ፤
4) ሳይኮሞተር ምድንጓይ ወይስ ምውጣጥ፤
5) ኣብ ቅድሚት ባህ ዘብሉ ዝነበሩ ንጥፈታት ዘይምፍላጥ፤
6) ድኻም ወይስ ምጥፋእ ሓይሊ፤
7) ናይ ዋጋ ዘይምህላው ስምዒትን/ወይስ ኣዝዩ ብዙሕ፣ ዘይግባእ ገበን፤
8) ምትኳር ወይስ ብንጹር ምሕሳብ ምሽጋር፤ ከምኡውን
9) ሞርቢድ ወይስ ናይ ርእስኻ ምጥፋእ ሓሳባት/ግብራት።
ሰለስተ ዓይነት ምልክታት ናይ ጭንቀት ምህላው ከርእዩ ይኽእሉ፦
1) ምትራብ ስምዒት (ናይ ሓዘን፣ ገበንን ተስፋ ምቑራጽን ዘላቒ ስምዒት)፤
2) ምትራብ ባዮሎጂካዊ ተግባር (ምጥፋእ ድቃስ፣ ለውጢ ምምጋብ፣ ክብደት ምውሳኽ ወይስ ምጉዳል፣ ምጥፋእ ናይ ጾታዊ ድሌት፣ ከምኡውን ድኻም)፤ ከምኡውን
3) ምትራብ ሓሳብ (ሞርቢድ ምትኳር፣ ኣእምሮ ምጕያይ፣ ወይስ ቅዠት እውን)።
ብብርቱዕ ዝተጨነቑ ሰባት ዝኾነ ነገር ንምጥቃም ዓቕሚ የብሎምን። ጸገማት ናይ ጭንቀት ኣልኮልን ኣደንዛዝዞን ምጥቃም (ሕጋዊን ዘይሕጋዊን) ከምኡውን ርእስኻ ምጥፋእ የጠቓልል። ጭንቀት ካብ ብሕታዊነትን ምውጻእን ክመጽእ ወይስ ናብኡ ክመርሕ ይኽእል እዩ፣ ከምኡውን ናይ እርጋን ጸገማት ፍረ ክኸውን ይኽእል። ጭንቀት ብብዙሕ ዝተፈላለዩ መልክዓት ክረአ ይኽእል።
ናይ ዘላቒ ጭንቀት ንነዊሕ ግዜ ዝቕጽሉ ባህርያት ኣለዎ፣ እዚ ድማ ንሰባት ወይስ ንፍጻሜታት ዝተሓተ ምላሽ (ወይስ ምውጻእ)፣ ከምኡውን ናይ ድንገታዊነት ዘይምህላው ዝምስል ፍሉይ ባህሪ ክፈጥር ይኽእል። ብርቱዕ ጭንቀት ብብርቱዓት፣ ዝኸፍኡን ብቕልጡፍ ዝመጹን ምልክታት ይፍለጥ። ናይ ግዜ-ግዜ ጭንቀት ክልተ-ፖላር (ስምዒታት ኣብ መንጎ ናይ ሓጎስን ናይ ጭንቀትን ዝመላለሱሉ) ወይስ ሓደ-ፖላር (ኣብ መንጎ ንቡርን ዝተጨነቑን ስምዒታት ዝመላለሱሉ) ክኸውን ይኽእል። ጭንቀት ንዝኾነ ዕድመ ክጸሉ ይኽእል እዩ፣ ግን ኣብ መንጎ 25ን 60ን ዓመት ዝዕድሚኦም ሰባት እዩ ዝበዝሕ።
ሕክምና ንጭንቀት ብሓፈሻ ሳይኮትሮፒክ መድሃኒታት፣ ሳይኮቴራፒ (ኮግኒቲቭ-ባህርያዊ ምዝራብ ሕክምና) ወይስ ክልቲኡ ብሓባር ምጥቃም የጠቓልል። ምኽንያታት ናይ ጭንቀት ብቐሊሉ ስለ ዘይፍለጡ፣ ሕክምና ንክሊኒካዊን ባዮሎጂካዊን (endogenous) ጭንቀት መብዛሕትኡ ግዜ ተመሳሳሊ እዩ። ብተወሳኺ፣ ንቡር ምምሕዳርን ለውጢ ምምጋብን እውን ሓጋዚ እዩ።
መጽሓፍ ቅዱሳዊ ኣብነታት ናይ ጭንቀት
ቅዱሳት ጽሑፋት ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝተገለጸ ዓይነት ጭንቀት ዝገልጹ ኣብነታት ብዙሓት እዮም። ሳኦል “ካብ ኣምላኽ ዝመጸ ክፉእ መንፈስ” ሰጊሩዎ ነይሩ፣ እዚ ድማ ንሱ ክጭነቕን ዓመጸኛ ክኸውንን ገይርዎ (1 ሳሙኤል 16:14-23)። እቲ ኩነታቱ ናይ ግዜ-ግዜን ሓደ-ፖላርን ዝመስል ነይሩ፣ ከመይሲ ሙዚቃዊ ሕክምና ዳዊት (በገና ምውጻእ) ናብ ንቡር ስምዒታዊ ኩነታት ክመልሶ ይኽእል ነይሩ – “ዝሓይሽ ይስምዖ ነይሩ” – ግን እቲ ስምዒት ከይተመልሰ ክከላኸል ኣይከኣለን። ዮናስ ናይ ክልተ-ፖላር ዓይነት ሰጊሩዎ ነይሩ፣ ከመይሲ ብቕልጡፍ ካብ “ኣዝዩ ዘይሓጎሰን ሓራቕን” ናብ “ኣዝዩ ሓጎስ” ናብ እንደገና ክመውት ምድላይ ተንቀሳቒሱ – እዚ ኩሉ ድማ ንቐጻሊ ጸጋ ኣምላኽ ምላሽ ኣብ ምሃብ እዩ (ዮናስ 4:1-9)። ብዛዕባ ዕድል ዮሴፍ ምስ ሰምዐ፣ ያእቆብ ናብ ዘላቒ ጭንቀት ኣተወ፣ ኣብኡ ድማ “ክጸናናዕ ኣበየ” (ዘፍጥረት 37:35)። ዳዊት ብምኽንያት ሞት ናይቲ ብበኣርሳቤ ዝወለዶ በዅሪ ወዱ ብርቱዕ ጭንቀት ኣሕሊፉ (2 ሳሙኤል 12:15-22)። ይሁዳ ብርቱዕ ጭንቀት ሰጊሩዎ ነይሩ፣ እዚ ድማ ናብ ተስፋ ምቑራጽ፣ ዘይተነሰሐ ገበንን ንስሓን ኣምሪሑ፣ እዚ ድማ ናብ ርእስኻ ምጥፋእ ኣምሪሑ (ማቴዎስ 27:3-5)።
መጽሓፍ ቅዱሳዊ ፍታሕ ንጭንቀት
እዞም ኣብነታት እዚኦም ከም ዝሕብሩዎ፣ እምነት ሰብ ዝኾነ ይኹን፣ ጭንቀት ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት ከም ክፋል ናይ ሰብኣዊ ተመክሮ ተመዝጊቡ እዩ። መዝሙር 77 መጽሓፍ ቅዱሳዊ ርእይቶ ናይ ተመክሮ፣ መድሓኒትን ፍታሕን ናይ ጭንቀት ይህብ። ፍቕድታት 1-9 እቲ ናይ ጭንቀት ተስፋ ምቑራጽን ተስፋ ምቑራጽን ይገልጹ፣ ክሳዕ ክንደይ ኣምላኽ እውን ንምጽንናዕ፣ ንምሕጋዝ፣ ንምብራኽ ወይስ ንምድጋፍ ዘይርከብ ዝመስል እዩ። እቲ ጸሓፊ ብምሉኡ ዘይንቀሳቐስ ይስምዖ። ፍቕድታት 10-12 መድሓኒት ንጭንቀት የቕርቡ። እቲ መዝሙራዊ “ግብራት እግዚኣብሔር” የዘክር። እዚ ምትኳር እዚ ናብ ኣምላኽ እዩ ዝስሕብ እምበር ናብቲ ዝተጨነቐ ኩነታቱ ኣይኮነን፣ እዚ ድማ ሓይሊ ኣምላኽ ንኹሉ ዕንቅፋት ንምስዓር እኹል እዩ ዝብል እምነት የፍሪ። እቲ ዝመጽእ ፍታሕ ንጭንቀት ኣብ ፍቕድታት 13-20 ይረጋገጽ። እቲ ጸሓፊ ብግብራት ኣምላኽ ክሳብ ዝተዋሕጠ፣ እግሪ ኣምላኽ እኳ እንተ ዘይተራእየ፣ ናይ ገዛእ ርእሱ ጸገማት ይንክዩ።
እቲ ዝበለጸ ሕክምና ንጭንቀት ካብ ህይወትን ኣገልግሎትን የሱስ ክርስቶስ እዩ ዝመጽእ። ኣብ ሉቃስ 13:10-13 የሱስ ንሓንቲ ን18 ዓመት ብመንፈስ ዝተጨነቐት (“ብመንፈስ ን18 ዓመት ዝተጨነቐት”) ከምኡውን ኣካላዊ ጉድለት (“ተጎቢጣ ነይራን ብፍጹም ክትቀንዕ ኣይከኣለትን”) ዝነበራ ሰበይቲ ምላሽ ምስ ሃበ ንስምዒታዊ ጸገማት ሕክምና ፍሉይ ኣብነት ሃበ። ቀዳማይ፣ ንጭንቀታ ኣርሓቐላ እብል፦ “ኣቱም ሰበይቲ፣ ካብ ሕማምኪ ሓራ ኢኺ።” ድሕሪኡ ንኣካላዊ ጸገማ ፈትሓላ፦ “ኣእዳዉ ኣንበረላ፤ ብኡብኡ ድማ ቀኒዓ ንኣምላኽ ኣመስገነት።” ንስምዒታዊ ሕማማ ብቓላት፣ ንኣካላዊ ሕማማ ድማ ብምትንካፍ ፈትሓላ።
ኣብዚ ፍጻሜ እዚ ክርስቶስ ንምሉእ ሰብ፣ ንስምዒታዊ ክፋል ከምኡውን ንኣካላዊን መንፈሳዊን ክፋላት ዘለዎ ስግኣት ኣርኣየ። ንስምዒታዊ ዕንቅፋታት ኣብ ህይወትና፣ ጭንቀት እውን ዝርከቦ፣ ፍጹም ምስትውዓሉ ንሱ ኣብ ክንዳና ምላሽ ዝህብ ኣማላዲ ይገብሮ (እብራውያን 4:15)።
መደምደምታ
እሞኸ ንእቲ ጸገም ዝመልአ ሕቶ እንታይ መልሲ ኣሎ? ሓቀኛ ክርስትያናት ክጭነቑ ይኽእሉን ይጭነቑን እዮም። ምጭናቕ ሓደ ሰብ ክርስትያን ምዃኑ ኣይገልጽን እዩ፣ ግን ከም ሰባት ክሳብ ክንደይ ድኹማት ምዃንና ዝገልጽ ካልእ ገጽ እዩ። ኣሉታዊ ስምዒታት ክፋል ናይቲ ድኻም እዩ (ዘፍጥረት 3:17)። ከምቲ ምስ ኩሉ ሰብኣዊ ድኻማትና ሓቂ ዝኾነ፣ መጽሓፍ ቅዱስ ንጭንቀት ንምፍታሕን ንምስዓርን ዘለና መርጃታት ብንጹር ይገልጽ። ቀዳማይ፣ ንምርሓ፣ ንምምሃርን ንምብራኽን ዝተዋህበና ቃል ኣምላኽ ኣሎ (2 ጢሞቴዎስ 3:16)። መጽሓፍ ቅዱስ ምንባብ ንጭንቀትና ንምስዓር ኣብ ሮሜ 12:2 ዝተዋህበና መምርሒ ንምምላእ የኽእለና፦ “ድሕሪ ሕጂ ምስ ኣገባብ እዛ ዓለም እዚኣ ኣይትተሓሓዙ፣ ግን ኣእምሮኹም ብምሕዳስ ተለወጡ።” ካልኣይ፣ ኣብ የሱስ ኣማላዲ ኣለና፣ ንሱ ድማ ንስምዒታትና ብምሉኡ ዝፈልጥን ዝድንግጽን እዩ (እብራውያን 4:15)። ሳልሳይ፣ መንፈስ ኣሎና፣ ንሱ ድማ ኣዝዩ ምስ ተጨነቕና ባዕልና ክንጽሊ ዘይንኽእል ምስ ኮንና ንኣና ይጽልየልና። “መንፈስ ኣብ ድኻምና ይሕግዘና። እንታይ ክንጽሊ ከም ዘሎና ኣይንፈልጥን ኢና፣ ግን መንፈስ ብቓላት ክንገልጾ ዘይንኽእል ብምጕርምራም ይጽልየልና” (ሮሜ 8:26)። ኣብ መወዳእታ፣ ከም ክርስትያናት ሓድሽ ባህሪ ተዋሂቡና ኣሎ፣ ኣብ ውሽጢ ባህሪኡ ድማ ንጭንቀት ምሉእ መድሓኒት ኣሎ (2 ቆሮንቶስ 5:17)።
ሓለፍቲ ኣእምሮ ጥዕና እቲ ዝበለጸ ሕክምና ንጭንቀት መድሃኒትን ኮግኒቲቭ-ባህርያዊ ሕክምናን እዩ ዝብሉ፣ እዚ ድማ ኣእምሮኣዊ ስነ-ስርዓት (cognition) ምስ ገንቢ ተግባር (behavior) ተደሚሩ ንጭንቀት (affect) ከም ዝስዕር ይገልጽ። እዚ ንክርስትያናት ዘገርም ክኸውን የብሉን፣ ከመይሲ መጽሓፍ ቅዱስ ነዚ ኣቀራርባ እዚ ነዊሕ ግዜ ቅድሚ ሕጂ ኣዚዝዎ እዩ። ቆሎሴ 3:1-2 ልብናን ኣእምሮናን “ኣብ ላዕሊ ዘሎ ነገራት” ከም ንገብር እምበር ኣብ ጭንቀትና ከም ዘይንገብር ይመርሓና። ከምኡ ብምግባርና ንሓድሽ ባህርና ንምግብን ንገዛእ ርእስና ብመርጃታትን ባህርያትን ንኽደን፣ እዚ ድማ ንጭንቀት ዝዕድም ዝኾነ ይኹን ነገር፣ እቲ ብሉይ ባህርና ዘቕርቦ፣ ይዋጋእ (ቆሎሴ 3:5-14)። ፍረ ናይዚ ጻዕሪ እዚ “ሰላም ክርስቶስ ኣብ ልብኹም ክገዝእ” ከምኡውን “ቃል ክርስቶስ ብብዝሒ ኣብ ውሽጥኹም ክነብር” እዩ (ቆሎሴ 3:15-16)። ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ኩነታት ክርስትያን ምዃንካ ጥራይ ዘይኮነስ፣ ንጭንቀት ንምፍታሕን ንምስዓርን ዘድልዩ መርጃታት እውን ክህልወካ እዩ።
ብጀምስ ፒ. ትሮትዘር፣ ፒ.ኤች.ዲ.
