ምምላስ ናብ ጽሑፋት

ክርስቶስ ኣብ ብሉይ ኪዳን ምድላይ

ሞሪስ ባሳሊ
25 ለካ 2025
11 ዝተሓተ ንባብ

“እዚኣተን እየን ብዛዕባይ ዚምስክራ ቅዱሳት ጽሑፋት።”

ንክርስቶስ ኣብ ንርእዮዶ ኢና፧ እወ! ከም ብክርስቶስ ዝተማእከለ እዩ። የሱስ ባዕሉ ብዛዕባኡ ከም ዝዛረብ ገሊጹ እዩ ()። ከም መለኮታዊ ምግላጽ መጠን፡ ናይ ሰብን ዕዮን ክሳዕ ሚልክያስ፡ ኣብ መስዋእቲ እንስሳታት፡ መስዋእቲ ሰብ፡ ዘይነቓነቑ ነገራት፡ ሰብኣዊ ዓይነታት፡ መለኮታዊ ምግላጻት፡ ትንቢታትን መግለጺታትን ይረኣዩ።

መስዋእቲ እንስሳታት

ክዳውንቲ ቈርበት (): ኣምላኽ ንኣዳምን ሄዋንን ክዳውንቲ ቈርበት ኣዳልዩሎም ነበረ። ነዚ ንምግባር፡ እንስሳ ተሓሪዱ ፈሰሰ። እዚ ክዳውንቲ እዚ ንዕርቃኖምን ሓጢኣቶምን ከም ዝሸፈነ፡ ድማ ምድሓን ይህበና።

ፋስጋ በጊዕ (): እዚ ኣብ ሞቱ ንክርስቶስ ዘመልክት ዓይነት እዩ። እታ በጊዕ ንሓጢኣት ደምሰሰ፡ ንመለኮታዊ ፍርዲ ፍጹም ምትዕርራይ እዩ። ምብላዕ እታ እተጠበሰት በጊዕ ብዛዕባ ይዛረብ። “ሓጢኣት ዓለም ዜርሕቕ በጊዕ ኣምላኽ” ምስ ኮነ ነዚ ዓይነት እዚ ፈጸሞ ( KJV)።

ኣርባዕተ መስዋእቲ እንስሳታት (): እዚኣቶም ኣብ ትሕቲ እተኸበሩ ኣርባዕተ ዓይነታት ይውክሉ። መስዋእቲ ምሕራር ንርእሱ ብዘይ ንኣብ ከም ዘቕረበ ይዛረብ። መስዋእቲ ብሞት ንዝኣምኑ ሓጥኣን ዝተዋህበ ምስ ኣምላኽ የርኢ። መስዋእቲ ሓጢኣትን በደልን ክልቲኡ ንሓጢኣት ዓለም ከም ዝጸረ፡ ምስ ትጽቢት ሞቱ ከም ፍርዲ ኣብ ሓጢኣት ይውክሉ።

ክልተ ኣዕዋፍ ንለምጺ እተዋህባ (): እቲ እተሓርደ “ምእንቲ በደልና እተዋህበ” ንክርስቶስ የርኢ፡ እቲ እተፈንወ ድማ “ምእንቲ ምጽዳቕና እንደገና እተንስአ” የርኢ ()።

መስዋእቲ እንስሳታት ኣብ መዓልቲ ምትዕርራይ ()። ሓደ ዕጕሎም ንኣሮን፡ ሊቀ ኻህናት፡ ከምኡ’ውን ንቤቱ ተሰዊኡ። ክልተ ኣጣል ንደቂ እስራኤል ተዋህባ – ሓንቲ ከም መስዋእቲ ሓጢኣት፡ እታ ሓንቲ ድማ ከም ፍየል ምውጻእ ሓጢኣት ንክርስቶስ ንሓጢኣትና ከም ዘርሕቕ ተመሲላ።

ላሕሚ (): እዚ ንክርስቶስ ንዝኣምን ከም ዓይነት እዩ ()። እታ ላሕሚ ብሓዊ ተበልዐት። ሓሙዂሻኣ፡ ምስ ማይ ተደዊሉ፡ ንርእሰ-ርኽሰት ንምጽራይ ከም ስነ-ስርዓታዊ ምጽራይ ይጥቀመሉ ነበረ፡ እዚ ድማ ንዝኣምኑ ብደም ብምላሽ ንምእማን ሓጢኣት ከም ዝጸርዩ የርኢ (፤ )።

መስዋእቲ ሰብ

እቲ ኣብ ዘሎ እንኮ መስዋእቲ ሰብ ናይ እዩ ()። ኣብ ’ውን ተጠቒሱ ኣሎ፡ “ኣብርሃም ብእምነት ... ንይስሃቅ ኣቕረበ” ()። ኣምላኽ ንሓጢኣት መስዋእቲ ሰብ ከም ዝሓተተ ብንጹር ዝሕብር እንኮ ዓይነት እዩ፡ ከመይሲ “ከምቲ ብሓደ ሰብ ሓጢኣት ናብ ዓለም ዝኣተወ፡ ብሓጢኣት ድማ ሞት” ()፡ ከምኡ ድማ ብመስዋእቲ ሰብ እምበር ብእንስሳታት ኣይኮነን መለኮታዊ ፍትሒ ኽዕገብ ዝኽእል።

ንመለኮታዊ ሸነኽ ጎልጎታ ዘደንቕ ቅድመ-ምልክት እዩ። እቲ ኣብ መንጎ ኣብርሃምን ይስሃቅን ዝተፈጸመ፡ ንግብይት ኣብ ኣምላኽን ወድን ዘመልክት ዓይነት እዩ። ኣምላኽ ንኣብርሃም፡ “ንወድኻ፡ ንሓደ ወድኻ፡ ንይስሃቅ፡ እትፈትዎ ... ወሲድካ፡ ኣብኡ ንምሕራር ኣቕርቦ” በሎ ()። ኣምላኽ ንኣብርሃም፡ ክልተ ደቂ ከም ዝነበርዎ – ይስሃቅን እስማኤልን – እናፈለጥካስ፡ “ንሓደ ወድኻ ” ስለምንታይ በሎ፧ ምኽንያቱ እምበር ንክርስቶስ ዘመልክት ኣይነበረን። ንፍጹም ናይቲ ዓይነት () ምስቲ ኣንጻር ዓይነት (የሱስ) ኣስተብህል፡ “ወድኻ፡ ሓደ ወድኻ ... እትፈትዎ።”

ኣብርሃም ንይስሃቅ ብሓቂ ስለ ዘይቀተሎ፡ ኣብ እብራውያን ንይስሃቅ “ኣቕረበ” ኽበሃል ዝኸኣለ ብኸመይ እዩ፧ ኣብርሃም ንትእዛዝ ኣምላኽ ንይስሃቅ ክቐትል ብዘይ ገለ ምጥርጣር ኣብ ልቡ ተኣዘዘ። ንይስሃቅ ናብ ከረን ወሰዶ፡ ኣብ መሰውኢ ኣሰሮ፡ “ንወዱ ኺሓርድ ድማ ካራ ኣልዓለ” ()። ኣምላኽ እንተ ዘይተኣታቲዩ ነይሩ፡ ኣብርሃም ምገበሮ ነይሩ። ኣብዚ ምስ ምቕባል ኣምላኽ ንዝኣምን ዝተሓሓዘ ኣገዳሲ ስርዓት ንርኢ። እቲ ኣምላኽ ዝርእዮ ብሓቂ ንእኡ ኬሐጕስ ምስ ዝደሊ፡ ከምኡ’ውን ኬሐጕስ ምስ ዝፍትን፡ ኣምላኽ ብጸጋ ንፍቓድ ኣብ ክንዲ ተግባር ይቕበሎ።

ዘይነቓነቑ ነገራት

መርከብ ኖህ (): እታ መርከብ ፍርዲ ኣምላኽ መዕቆቢ፡ ቦታ ድሕንነትን ርግኣትን፡ ከምኡ’ውን ማዕበል ቍጥዓ ኣምላኽ እንኮ ቦታ ምድሓን ነበረት። እዚ ንምድሓንና ብክርስቶስ ንጹር ዓይነት እዩ።

ኣብ ማይ መራህ እተደርበየ ኦም (): እታ ኦም ምስ ተቘርጸት ኣብ መሪር ማይ መራህ ምስ ተደርበየት ኣጣዓመቶ። እዚ ንክርስቶስ የርኢ፡ ንሱ ህይወቱ ዝሃበ እቲ ዝመርረ ተመክሮታት ’ውን ንዓና ጣዕሚ ኽህልዎ ንምግባር።

መና (): ከምቲ መና ወሪዱ ንእስራኤል ዝሃበ፡ ከምኡ’ውን ዝወረደ እዩ ንዓለም ንምሃብ ()።

እተወቕዐ ከውሒ (፤ ): ከምቲ ዝብሎ፡ “እቲ ኸውሒ ነበረ።” ብሞቱ፡ ማይ ፈሰሰ፡ ንሱ ድማ ሓንሳእ ጥራይ እተወቕዐ። ሙሴ ንኸውሒ ክልተ ሳዕ ብምውቃዕን በዚ ድማ ንዓይነት ብምብላዕን ብኸቢድ ተፈረደ። ሞት ብዘይ መጠን እኹል እዩ፡ ክድገም ኣየድልን ()።

ናስ እባብ (): እዚ ኣብ ንክርስቶስ ዘመልክት ዓይነት እዩ፡ ከምቲ የሱስ ባዕሉ ዝረጋገጾ፡ “ከምቲ ሙሴ ንእባብ ኣብ ዘልዓሎ፡ ከምኡ ድማ ወዲ ሰብ ኪልዓል ይግባእ” ()።

ሰብኣዊ ዓይነታት

ገለ ሰባት ብዓይነቱ ንኣገልግሎት መድሓኒና የዘኻኽረና። (፤ ) ንክርስቶስ ዘመልክት እዩ፡ ከመይሲ ንሱ ንጉስን ካህን’ውን ነበረ፡ እዚ ክልተ ኣገልግሎታት ድማ ኣብ ተፈጺሙ (፤ )። ዮሴፍ፡ ብብዙሕ መዳያት እቲ ዝበለጸ ንየሱስ ዘመልክት ዓይነት እዩ። ክልቲኦም ብኣቦታቶም እተፈቕሩ ነበሩ፤ ክልቲኦም ብኣሕዋቶም እተጸልኡ፡ እተሳለቑሎም፡ እተሓስቡሎም ነበሩ፤ ክልቲኦም ክዳውንቶም እተገፈፉ፡ ብብርዒ እተሸጡ፡ ብዘይ በደል እተዅነኑ፡ ምስ ክልተ በደለኛታት ሰባት ድማ ብሓንሳእ እተቐመጡ ነበሩ፤ ኣብ መወዳእታ ድማ ክልቲኦም ውርደት ናብ ክብሪ ብኣምላኽ እተንስኡ ነበሩ።

ምውላዱን ህይወቱን ብብዙሕ መዳያት ምስ ይመሳሰል። ክልቲኦም ኣብ ተኣምራዊ ጥንሲ እተሳተፉ ነበሩ፡ ክልቲኦም “ሓደ ወዲ” ተባሂሎም ተገሊጾም እኳ እንተኾነ ቅድሚኡ ተወሊዱ ነበረ። መስዋእቲ ንሞት የርኢ። ንይስሃቅ መርዓት () መንፈስ ቅዱስ ንክርስቶስ መርዓት ከም ዘዳልው የርኢ። ኣሮን ኣብ ዕዮ ሊቀ ኻህንነቱ ንክርስቶስ ዘመልክት ዓይነት እዩ ()። ሙሴ ኣብ ትንቢታዊ ኣገልግሎቱ ንክርስቶስ ዘመልክት ዓይነት እዩ። ንትንቢታዊ ትጽቢት ገበረ ()። ኣብ መዋጥርን ንጉሳዊ ኣገልግሎቱን ንክርስቶስ ዘመልክት ዓይነት እዩ። ኣምላኽ ንነብዪ መንግስቲ ንዘለኣለም ከም እትቕጽል ነገሮ ()። ንዕላማ ኣምላኽ ንክርስቶስ ኣብ ዝፋን ንዘለኣለም ንምቕማጥ ዝገልጽ እዩ፡ እዚ ትንቢት ድማ ኣብ መንግስቲ ኪፍጸም እዩ። ንወዲ ኣብ ዝፋን ትጽቢት ይገብር ()። ኣብ ንሞት የርኢ፡ ኣብ ድማ ንትንሳኤኡ የርኢ። የሱስ ንዮናስ ከም ዓይነት ገይሩ ተዛረበ (፤ ፤ )።

መለኮታዊ ምግላጻት

ቲኦፋኒ ማለት ኣምላኽ ንሰብ ብግህዶ ዝርአሉ እዩ። ገሊኦም እዚኦም ቅድሚ ዝተራእዩ ምዃኖም ይርእይዎም። ብዙሓት ሊቃውንቲ ቅዱስ እቲ ደጋጊሙ ዝርአ “መልኣኽ” እግዚኣብሔር ምዃኑ ይርእይዎ፣ እዚ ድማ ኣብ ክልተ ተመርኲሱ እዩ። እቲ ቐዳማይ ኣብ ጸሎት ያእቆብ ንኽልተ ደቂ ደቁ ዝባረኸሉ እዩ፦ “እቲ ኻብ ኩሉ እከይ ዝበጀወኒ መልኣኽ፣ ንደቂ እዚኦም ይባርኾም” ()። ሓደ እሙን መልኣኽ ንሰብ ከድሕን ስለ ዘይክእል፣ እዚ መልኣኽ እዚ ብሓቂ ምዃኑ ይሕሰብ። እቲ ኻልኣይ ጥቕሲ ኣብ እዩ፣ ኣብኡ “መልኣኽ እግዚኣብሔር” ንወለዲ ተራእዩዎም፣ እታ መኻን ሰበይቲ ኽትጸንስን ወዲ ኽትወልድን ምዃና ነገሮም። ኣቦኡ ስም እቲ መልኣኽ ምስ ሓተተ፣ ቅዱስ ከምዚ ይብል፦ “መልኣኽ እግዚኣብሔር ከኣ፣ ‘ስለምንታይ ኢኻ ስመይ እትሓትት፣ ምስጢር እዩ እሞ?’ በሎ” ()። እታ “ምስጢር” እትብል ኣብ “ግሩም” ተባሂላ ዝተተርጎመት እያ፣ ኣብኡ ድማ ሓንቲ ኻብተን ሓሙሽተ ኣስማት እያ።

ብዙሓት ቲኦፋኒታት ይምዝግብ። ብዙሓት እቲ ንሃጋር ()፣ ንኣብርሃም (፤ ) ከምኡ’ውን ንያእቆብ () ዘገልገለ “መልኣኽ እግዚኣብሔር” ምዃኑ ይኣምኑ። እቲ ምስ ያእቆብ ዝተቓለሰ “ሰብ” ባዕሉ ዝመስል እዩ፣ እዚ ድማ ብኑዛዜ ያእቆብ ይረጋገጽ፦ “ኣምላኽ ንገጽ ርእየዮ” ()። ብዙሓት ንእያሱ “ኣዛዚ ሰራዊት እግዚኣብሔር” ()፣ ንጊድዮን ድማ “መልኣኽ እግዚኣብሔር” (,12,20,21) ተባሂሉ ከም ዝተዋወቐ ይኣምኑ።

ብዙሓት እቲ ንወለዲ ተራእዩዎም፣ ነቲ መኻን ሰብኣይን ሰበይትን ብዛዕባ እቲ ኣብ መጻኢ ዝውለድ ወዶም ዝነገሮም ምዃኑ ይኣምኑ ()፤ ንኢሳይያስ ኣብቲ ፍሉጥ ራእዩ ብዛዕባ እቶም ንእግዚኣብሔር ሰራዊት ዘገልግሉ ዝነበሩ መላእኽቲ (:1-13)፤ ነቶም ሰለስተ መንእሰያት እብራውያን ኣብቲ ሓዊ ዝነበሮ እቶን። ናቡከደነጾር እውን እቲ ኣብቲ እቶን ዝነበረ ራብዓይ ሰብኣይ ምዃኑ ከም ዝፈለጦ ይኣምኑ፣ ከምዚ ድማ በለ፦ “እቲ ራብዓይ ከም ወዲ ኣምላኽ እዩ” ( KJV)። ንዳንኤል እውን ኣብቲ ጕድጓድ ኣናብስ ከም ዝተራእዮ ይኣምኑ፦ “ሽዑ ንንጉስ በሎ ... ‘ኣምላኸይ መልኣኹ ለኣኸ፣ ኣናብስ ከኣ ዓጸወ’” ()። ገሊኦም ንዘካርያስ ከም ዝተራእዮ ይኣምኑ፣ ንሱ ድማ ነቲ “ኣብ ፈረስ ተወጢሑ ዝነበረ ሰብኣይ” “መልኣኽ እግዚኣብሔር” ምዃኑ ፈሊጥዎ ()።

ትንቢታት

ኣብ ብዛዕባ ምጽኣት መሲሕ ብዙሓት ትንቢታት ኣለዉ። እዚኦም እቶም ኣገደስቲ እዮም።

ቐዳማይ ትንቢት፦ ብዛዕባ ሰለስተ ትንቢታት የቕርብ፦ ሰብነቱ (“ዘርኣ”)፣ ሞቱ (“ኣግማሉ ይጭፍልቕ”)፣ ከምኡ’ውን ኣብ ንሰይጣን ዝረኸቦ ዓወት (“ርእስኻ ይጭፍልቕ”)። ትውልዱ፦ መሲሕ ነገድ ከም ዝመጽእ፣ ከምኡ’ውን ወዲ ከም ዝኸውን ተነግሩ (፤ ፤ ኤርምያስ )። ልደቱ፦ ድንግል ኣብ ከም ዝውለድ (፤ )። ህይወቱ፦ ብመንፈስ ኣምላኽ ከም ዝኸውን ()። ንኣህዛብ ከም ዝኸውን ()። ብዓወት ናብ የሩሳሌም ከም ዝኣቱ ()። እቲ ዝተነጽገ ኣእምሮ ከም ዝኸውን ()። ብ30 ቅርሺ ብሩር ከም ዝኸሓድ (፤ ፤ )። “ሰብ ፣ ምስ ጓሂ ዝተላመደ” ከም ዝኸውን ()። መከራኡን ሞቱን፦ ኪጸምእ እዩ (፤ )። ሓምጺ ኺሰቲ ኺወሃቦ እዩ ()። ኣእዳዉን ኣእጋሩን ኺስንከሉ እዮም ()። ክዳውንቱ ኺመቓቐሉን ኪዕወተሎምን እዩ ()። ኣዕጽምቱ ኣይኪስበሩን እዮም (፤ )። መስዋእታዊ ሞት ኪመውት እዩ () ብመስቀል ()። ትንሳኤኡ ብዝስዕቡ ተነግሩ፦ “ነፍሰይ ኣብ ኣይትሓድጋን ኢኻ፤ ቅዱስካ ድማ ኪርኢ ኣይትፈቅድን ኢኻ” ()። “ ጻዕሪ ነፍሱ ኺርኢ እዩ፣ ኪጸግብ ድማ እዩ። ብፍልጠቱ ጻድቕ ባርያይ ንብዙሓት ኬጽድቕ እዩ ... ምስ ብርቱዓት ድማ ምዝማት ኪመቓቕል እዩ” ()። ካልኣይ ምጽኣቱ፦ ብደመና ካልኣይ ናብ ኺመጽእ እዩ (፤ )። ምስ መጸ፣ ኣብ ደብረ ዘይቲ ኺቐውም እዩ፣ እዚ ድማ ናብ ዝዓረገሉ ቦታ እዩ (፤ )።

ኣስማትን መግለጺታትን

ነዚ መጽናዕቲ እዚ ብምዝርዛር ገለ ኣስማትን መግለጺታትን ንዛዝሞ፣ እዚ ድማ ሓሳባት ኣንባቢ ናብ ኬቕንዕ ተስፋ ንገብር።

ኣብ ፣ “ዘርኢ ሰበይቲ” ()፣ እቲ በጃ ዝኸፍል “መልኣኽ” ()፣ ከምኡ’ውን “ሺሎ” () እዩ፣ እዚ ድማ “መሲሕ” ማለት እዩ። ኣብ ዘጸኣት ንሱ ፋስጋ በጊዕ እዩ ()። ኣብ ዘሌዋውያን ንሱ እቲ ዝተቐብአ ሊቀ ኻህናት እዩ ()። ኣብ ዘሁልቍ ንሱ “ኮኾብ ያእቆብ” እዩ ()። ኣብ ንሱ ከም ሙሴ ዝበለ ነብዪ ()፣ ከምኡ’ውን ከውሒ ምድሓንና እዩ (,15)። ኣብ ንሱ እቲ በጃ ዝኸፍል ዘመድ እዩ ()። ኣብ 2 ሳሙኤል ንሱ “ባርያይ ” እዩ (,8)። ኣብ እዮብ ንሱ እቲ ዝኾነን ዝምለስን በጃ እዩ ()። ኣብ መዝሙር ንሱ እቲ ከውሒን ቀርኒ ምድሓንን እዩ ()፣ እቲ ጽቡቕ ጓሳ () ከምኡ’ውን ክብሪ ()። ኣብ ምሳሌ ንሱ ጥበብ ኣምላኽ እዩ ()። ኣብ መሓልየ መሓልይ ንሱ “ኣብ ውሽጢ 10,000 ዝበለጸ” ()፣ “ ፍቑር” ()። ኣብ ንሱ እቲ ድንግል ዝተወልደ ወዲ እዩ፣ ስሙ ድማ “እማኑኤል” ()፤ ግሩም፣ መኻሪ፣ ብርቱዕ ኣምላኽ፣ ናይ ዘለኣለም ኣቦ፣ መስፍን ()፤ እግዚኣብሔር፣ ፣ በጃ ()። ኣብ ንሱ እቲ ዝሃርም ከውሒ ()፣ “ወዲ ኣምላኽ” ()፣ “ወዲ ሰብ” ()። ኣብ ንሱ እቲ “ምውጻኡ ኻብ ኻብ ዘለኣለም ዝዀነ” ()። ኣብ ሓጋይ ንሱ “ትምኒት ኵሎም ” () እዩ። ኣብ ዘካርያስ ንሱ “ባርያይ ” (፤ )፣ እቲ “ዝወግእዎ” ()፣ “ ኣብ ልዕሊ ዅላ ” () እዩ። ኣብ ሚልክያስ ንሱ “” () እዩ።

ተዛማጅ ጽሑፋት

ብመጀመርታ ኣብ GTPress ተኣሊዩ። ብሰውራዊ ኣእምሮ ተተርጒሙ፣ ጥቕስታት መጽሓፍ ቅዱስ ከኣ ተኣቲቶም — ዝኾነ ኣገናዕቲ ክፈቱ ኣብ መፅሓፍ ቅዱስ ንኽትንብቡ።

© Bible Society of Ethiopia