ምስዓር ኢያሱ
«ብዘይ ብኣይ ገለ’ኳ ኽትገብሩ ኣይትኽእሉን ኢኹም» —ዮሃንስ 15:5 NKJV
ኣብ ግብጺ ብዝገበሮ ብዙሕ ዘደንቕ ተኣምራት ኣምላኽ ንህዝቡ ካብ ግዝኣት ፈርኦን ኣድሓኖም። ትልሚ ኣምላኽ ንሳቶም ሓራ ምግባርን ናብ ካልእ ወገን ቀይሕ ባሕሪ ምምራሕን ጥራይ ኣይነበረን፣ የግዳስ ነቶም ኣቦታት ዝተስፈዎም ምድሪ ምምራሕ እውን ነበረ (ዘጸኣት 14–15)። ካብቲ ኣብ ግብጺ ዝነበርሉ ቦታ ናብቲ ኣምላኽ ዝሃቦም ምድሪ 11 መዓልቲ ዝወስድ ጉዕዞ ነበረ (ዘዳግም 1:2)፣ ግናኸ ንሳቶም ዳርጋ 40 ዓመት ወሲዱሎም።
ድሕሪ ምጅማር ጉዕዞኦም ብዙሕ ከይጸንሑ እስራኤላውያን መሰረታዊ ኣቕሑ ደኸዩ፣ ግናኸ ኣምላኽ ንኹሉ ድሌቶም ኣማልኦም እሞ እረፍቲ እውን ሃቦም (ዘጸኣት 15:22-27)። ድሕሪ እዚ ምቁራጽ እዚ፣ እቶም ህዝቢ ጉዕዞኦም ቀጸሉ ግናኸ እንደገና መግቢ ደኸዩ። ክምርምሩ ምስ ጀመሩ፣ ብጸጋኡ፣ ኣምላኽ ብለይቲ ዝበልዕዎ ስጋ ሃቦም (16:12-13)። እዚ ንፍሉይ መስዋእቲ ክርስቶስ የዘኻኽረና፣ እዚ መስዋእቲ እዚ ባህሪ መስዋእቲ ሰላም ነበሮ፣ ካብኡ እቲ ብስርዓት ንጹህ ዝነበረ ኩሉ ክበልዕ ተፈቒዱሉ ነበረ። ድሕሪኡ፣ ኣዝዩ ንግሆ፣ ኣምላኽ ካብ ሰማይ መና ሃቦም (ዘጸኣት 16)። ካብ ከውሒ እውን ማይ ሃቦም (ዘጸኣት 17:1-7)። ብዛዕባ እዚ ኣምላኽ ኣብ ምድረበዳ ጉዕዞኦም ክሳዕ ምብጻሖም ናብ ምድሪ ተስፋ ዝሃቦም ተኣምራዊ ምድላዋት ብዙሕ ክበሃል ይከኣል (1 ቈረንቶስ 10:1-4፤ ኢያሱ 5:12)።
ግናኸ፣ ድሕሪ ምቕባሎም ማይ ካብ ከውሒ፣ ኣማሌቃውያን ንእስራኤል ኣጥቅዑ፣ ንሳቶም ከጥፍእዎም ፈተኑ። ሙሴ ንኢያሱ ኣብ ውግእ ሓላፊ ገበሮ፣ ኣብ ከረን ከሎ ድማ ብኣሮንን ሁርን ተደጊፉ ምልጃ ይገብር ነበረ (ዘጸኣት 17:10-12)። ኣምላኽ ንኢያሱን ሰራዊቱን ዓወት ሃቦም እሞ ንዝኽሪ ኣማሌቅ ከጥፍእ መሓለ፣ እኳ ደኣ እስራኤል ድርሻኦም ክገብሩ ነበሮም (ቁ.14፤ ዘዳግም 25:17-19)። ሙሴ መሰውኢ ክሰርሕ ተመሪሑ፣ እሞ «እግዚኣብሔር ባንዴራይ እዩ» ኢሉ ሰመዮ (ዘጸኣት 17:15)።
ድሕሪ እዚ ብዙሕ ከይጸንሐ፣ ሙሴን ኢያሱን ኣብ ከረን ሲና ምስ ኣምላኽ ን40 መዓልቲ ነበሩ (ዘጸኣት 24:13-18)። ኣብ ሸለል፣ እቶም ህዝቢ ናብ ጣኦት ኣምልኾን ምንዝርናን ወደቑ፣ ንወርቂ ዕጕሎት የምልኹ ነበሩ (ዘጸኣት 32)። ኢያሱ ገና ፍልጠት ሙሴ ኣይነበሮን (ቁ.17)፣ ግናኸ እሙን ኣገልጋሊኡ ኮይኑ ኣብ ድንኳን ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ ተረፈ (33:11)። እግዚኣብሔር ነዚ መንእሰይ እሙን እስራኤላዊ ንዝመጽእ ዕማሙ የዳልዎ ነበረ፡ ንህዝቡ ናብ ምድሪ ተስፋ ምምራሕን ምውራስን።
ድሕሪ ክልተ ዓመት እስራኤል ካብ ግብጺ ምስ ወጸ፣ ሙሴ 12 ሰለይቲ ሰደደ፣ ካብ ነፍሲ ወከፍ ነገድ ሓደ፣ ንምድሪ ተስፋ ንምምርማር። ሆሴኣ፣ «ምድሓን» ተባሂሉ ዝተገልጸ፣ ካብ ነገድ ኤፍሬም እቲ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ መንእሰይ ነበረ (ዘሁልቍ 13:8)። ሙሴ ስሙ ናብ «ኢያሱ» ቀየሮ፣ ትርጉሙ «እግዚኣብሔር ምድሓን እዩ» (ቁ.16)። እቶም ሰለይቲ ድሕሪ 40 መዓልቲ ተመልሱ፣ ግናኸ ዓሰርተ ካብኦም ኣብ ኣምላኽ እምነት ኣይነበሮምን እሞ እቶም ህዝቢ ንምድሪ ክወርስዋ ፈጺሞም ኣይክእሉን እዮም በሉ (ቁ.32)።
ኢያሱ ንኣማሌቃውያን ምስ ሰዓሮም መሪሕነትን እምነትን ኣብ ኣምላኽ ኣርእዩ ነበረ (ዘጸኣት 17:8-16)። ሕጂ ንሱ፣ ምስ ካሌብ ካብ ነገድ ይሁዳ፣ ኣብ እግዚኣብሔር ምእማን ቀጸለ። ብዘይ እዚ ዓይነት እምነት እዚ፣ እቶም ካልኦት ሰለይቲ ዓለዉ እሞ እቶም ህዝቢ ናብ ግብጺ ክምለሱ ደለዩ (ዘሁልቍ 14:4)። ኩሉ ማሕበር ኣብ ልዕሊ ኢያሱን ካሌብን ተንስኡ፣ ንሳቶም ብዳርባ እምኒ ክቐትልዎም ደለዩ።
ኣብዚ ወሳኒ እዋን እዚ ግርማ ኣምላኽ ኣብ ድንኳን ምርኻብ ንኹሎም ተራእየ (ቁ.10)። ሙሴ ንእግዚኣብሔር ለመኖ እሞ ንህዝቢ ክቕበሎም ሓተቶ፣ ንሱ ድማ ገበሮ (ቁ.13-20)። ግናኸ፣ ብጽድቁን ቅድስናኡን፣ እግዚኣብሔር እቶም ዓለወኛታት – ኩሎም እቶም ዓበይቲ ወለዶ – ከም ዝወድቁ መሓለ። እቶም 20 ዓመት ወይ ትሕቲኡ ዝዕድሚኦም ምስ ኢያሱን ካሌብን ናብ ምድሪ ከም ዝኣትዉ ተስፋ ሃበ (ቁ.26-38)። ድሕሪ እቶም ዓሰርተ ዘይኣምኑ ሰለይቲ ብመዓት ምሟቶም (ቁ.36-37)፣ ካልእ ዕልወት ነበረ፣ እቶም ህዝቢ ንመመርሒታት ሙሴ ብምጥሓስ ናብ ምድሪ ክኣትዉ ፈተኑ፣ ግናኸ ተሳዕሩ (ቁ.40-45)።
ምስ ኩሉ እዚ፣ ኣምላኽ ንትልምታቱ ንህዝቢን ንምድሪ ተስፋን እንደገና ኣረጋግጾ። ንሙሴ ኣብኡ ንኽብሪ ኣምላኽ እንታይ ክገብሩ ከም ዘለዎም ነገሮ (ዘሁልቍ 15፤ ዘዳግም 26 እውን ተመልከት)። እዚ ነገራት እዚ ንምምሃርና ተጻሒፉ ምዃኑ ኣይትረስዕ – ንምጥንቃቕ፣ ንምምሃርን ንምምራሕን (1 ቈረንቶስ 10:6-13)። ከምኡ እውን፣ ኣምላኽ ንኢያሱ ዝሃቦ ምትብባዕ ኣብ ልብና ንውሰድ፡ «በርታዕን ኣይትፍራሕን ኣይትሰምብድን፣ እግዚኣብሔር ኣምላኽካ ኣብ ዝኸድካዮ ኩሉ ምሳኻ እዩ» (ኢያሱ 1:9)። ንሙሴ ንእስራኤል ከም ዝነግሮም ኢያሱ ንእስራኤል ናብ ምውራስ ምድሪ ከም ዝመርሖም ነጊርዎ ነበረ (ዘሁልቍ 27:15-23)።
ካሌብን ኢያሱን ዓወትኛታት ነበሩ
ዓወትኛ ምዃን እንታይ ማለት እዩ? ንጥቕሚ ኣምላኽ ምሉእ ብምሉእ ምውፋይ፣ ንዕኡ ምእዛዝን ምኽባርን ምድላይ፣ እኳ ደኣ ብብዙሕ ዕንቅፋታት ወይ ተቓውሞ፣ ኩሉ ግዜ ኣብኡ እናተመርኮስካ። ብእዚ ኣቢልና ንመሃርን ነዐቢን፣ ናብ ጐይታና እናቐረብና። ብምስትውዓልና ንሓዲስ ኪዳን፣ ጐይታ ንዝኾነ ይኹን ዝገጥመና ፈተናታት ብዘየገድስ ክንስዕቦ ይጽበየና። ኣብኡ ድማ ብዛዕባ ጐይታ የሱስ (ማቴዎስ 11:29)፣ ድሕሪኡ ብዛዕባ ደቀ መዛሙርቱን ብዛዕባ ብዙሓት ኣመንቲ ብሉይ ኪዳን (እብራውያን 11 ተመልከት) ንመሃር።
«ዓወትኛ» ምስ «ምስዓር» ዝተኣሳሰር እዩ፣ ንውግእ ወይ ውግእ የዘኻኽረና ምውራስ ሓደ ነገር። ቅዱስ ጽሑፍ ኩሉ ኣማኒ ዓወትኛ ክኸውን ከም ዘለዎ የርኢ፣ ብጐይታ ንኽጥቀመሉ። ንኣማሌቃውያን እናተዋግአ፣ ኢያሱ ንህዝቢ ኣምላኽ ናብ ዓቢ ዓወት ዝመርሐ ናይ ሓቂ ዓወትኛ ነበረ።
ድሕሪ ሞት ሙሴ፣ ኣምላኽ ንኢያሱ ናብ ምድሪ ክኣቱ ነገሮ (ኢያሱ 1:1-2)። ንዶባታ ገለጸ እሞ ምስ ህዝቡ ከም ዝኸውን ተስፋ ሃበ (ቁ.3-7)። ኢያሱ ንቓል ኣምላኽ ታኣዘዘ (ቁ.8-9) እሞ ንኹሎም መራሕቲ፣ ነቶም ናይ ክልተን ፈረቓን ነገዳት ናብ ምብራቕ ዝነበሩ እውን ሓዊሱ፣ ንመመርሒታቱ ክስዕቡ ነገሮም፣ ንሳቶም ድማ ክገብሩ ተስፋ ሃቡ (ቁ.10-18)። እዚ ነገራት እዚ ንዓና ሎሚ ብዙሕ ተግባራዊ ትምህርቲ ይህብ።
እቶም ሰለይቲን ራሓብን
ኤሪኮ ኣዝያ ዝተሓጽረት ነበረት እሞ ንምሉእ ምድሪ ከም ዕንቅፋት ትሰርሕ ነበረት። ነባሮኣ ብምሉእ ብንጉሶም ይግዝኡ ነበሩ እሞ ንኣዝዩ ዘፍርህዎም ኣማልኽቶም ባሮት ነበሩ፣ ንሳቶም ድማ ሰብኣዊ መስዋእቲ ይሓቱ ነበሩ ኢሎም ይሓስቡ ነበሩ። ራሓብ ናይዚ ጣኦታዊ ስርዓት እዚ ኣካል ነበረት። ታሪኽ ጸሓፍቲ ብዙሕ ዘፍርህ ነገራት ኣብኡ ከም ዝተገብረ ይነግሩና፣ ኩሉ ብግዝኣት ሰይጣን።
ራሓብ ብዛዕባ ሓደ ህዝቢ ናይ ቀደም ባሮት ሰሚዓ ነበረት፣ ንሳቶም ርሑቕ ጉዕዞ ገይሮም ናብ ከነኣን ክኣትዉ ድሉዋት ነበሩ፣ እኳ ደኣ እዚ ዘይከኣል ይመስል ነበረ። ንሳ ባርያ ምዃና ምስ ተገንዘበት እሞ ሓራ ክትወጽእ ምስ ደለየት፣ ምስዚ ህዝቢ እዚ ተለለየት፣ እዚ ድማ ኣምላኽ ኣብኣ ዝጀመሮ ስራሕ የርኢ።
ኢያሱ ክልተ ሰለይቲ ምስ ሰደደ፣ ኣምላኽ ናብ ቦታኣ መርሖም፣ ንሳ ድማ ተቐበለቶም፣ ብዛዕባ ህዝቦም ዝያዳ ክትሰምዕ ትጓየ ነበረት። ራሓብ ንሰለይቲ ካብ ንጉስ ኤሪኮ ሓብኣቶምን ሓለወቶምን። ብሰንኪ እምነታ ኣብ እዋን ምጥፋእ ኤሪኮ ኣብ እዋን እቲ ዝመጽእ ወራር ምሕላው ተረጋገጸላ (እባኻ ኢያሱ 2 ኣንብብ)። ንሳ ነቶም ሰለይቲ ብእምነት ተቐበለቶም (እብራውያን 11:31) እሞ፣ ድሕሪ ምሕላፎም ብዛዕባ ድሕንነታ፣ ንሳ ብእምነት ኣፋነወቶም (ያእቆብ 2:25)። እቶም ክልተ ሰለይቲ ናብ ኢያሱ ተመልሱ እሞ፣ በቲ ዝረኣይዎ መሰረት፣ ኣምላኽ ንምድሪን ንህዝቢን ኣብ ኢድ እስራኤል ከም ዝሃበ ነገሩዎ (ኢያሱ 2:23-24)።
ዮርዳኖስ ምሕላፍ
እስራኤል ንዮርዳኖስ ከመይ ገይሮም ክሓልፉ ይኽእሉ? እግሪ እቶም ሌዋውያን ካህናት ንዮርዳኖስ ዝተንከፈትሉ ቅጽበት፣ እቲ ማይ ምፍሳስ ኣቋረጸ። እኳ ደኣ እቲ ሩባ ይውሕዝ እኳ እንተነበረ፣ እስራኤል ብንቑጽ ምድሪ ሓለፉ (3:3-17)! እቶም ኣብ ምዕራብ ዮርዳኖስ ዝነበሩ ነገስታት ብዛዕባ እዚ ዘይእመን ፍጻመታት ሰምዑ እሞ ትብዓት ኣጥፍኡ፣ ንእስራኤል ኣዝዮም ፈርህዎም (5:1)። ግናኸ፣ ከም ራሓብ ኣይተነሰሑን ኣይኣመኑን።
በመሰረት መመርሒ ኣምላኽ፣ 12 ዓበይቲ ኣእማን ካብ ዓራት ሩባ ተወስዱ እሞ ኣብቲ ኣብ ማዕዶ ዝነበረ ወገን ከም መዘከርታ ንዝመጽኡ ወለዶታት ተቐመጡ (4:5-8,20-24)። ኣብኡ ኣብ ጊልጋል፣ ጽልዋ ግብጺ ክግልበጥ ነበረ (5:9)፣ ግናኸ ኣብዚ እዋን እዚ ኢያሱ 12 ኣእማን ኣብቲ ሩባ ኣብቲ እግሪ እቶም ካህናት ደው ኢሉ ዝነበረሉ ቦታ ኣቐመጠ፣ እቶም ህዝቢ እናሓለፉ ከለዉ (4:9)። እዚ ኣእማን እዚ ንዓና እውን፣ ብምእማን፣ ምስ ክርስቶስ ብጥምቀት ከም ዝተቐበርና የርኢ፣ ምስኡ፣ እቲ ዓቢ ዝተንስአ ዓወትኛ (ቈሎሴ 2:11-15)።
እዙዝ ህዝቢ
ኣብዚ እዋን እዚ ኣምላኽ ንኢያሱ ንእስራኤላውያን ሰብኡት ክግዘሩን ንምሕዋዮም ክጽበዩን ኣዘዞ (ኢያሱ 5:2-8)። ካብ ሰብኣዊ ኣረኣእያ እዚ ትርጉም ኣይነበሮን፣ ምኽንያቱ ቢያንስ ንገለ መዓልታት ኩነታቶም ንሳቶም ድኹማት ገበሮም – ክዋግኡ ዘይክእሉ ነበሩ። እቲ ጸላኢ እዚ ዝርዝራት እዚ ኣይፈልጥን ነበረ፣ ምኽንያቱ ኣምላኽ ንህዝቡ ይሕሉ ነበረ። ምግዛሮም ንስጋ ምውጋድ የርኢ፣ ንዓና ኣገዳሲ ትምህርቲ (ቁ.9-10፤ ፊልጲ 3:3 ተመልከት)። እዚ ድማ እስራኤል ናብ ምድሪ ብገዛእ ሓይሎም ዘይኮነስ ብሓገዝ ኣምላኽ ጥራይ ከም ዝኣትዉ የርኢ።
ኣብቲ ግቡእ እዋን፣ ንፋስጋ ኣኽበሩ። ጳውሎስ ንኣገዳሲ ትርጉሙ ንዓና ገለጾ (1 ቈረንቶስ 5:7-8 ተመልከት)። ንሳቶም እውን ንመጀመርታ ግዜ ካብ ፍረ ምድሪ በልዑ፣ ብዘይ ዝኾነ خمሲት፣ እዚ ማለት እዚ መግቢ እዚ ካብ ዝኾነ ይኹን ዝበላሾ ጽልዋ ነጻ ነበረ (ኢያሱ 5:10-12)። ኣብታ እታ መዓልቲ ኢያሱ ንጐይታ ከም መራሒ ሰራዊት ጐይታ ረኸቦ፣ እሞ ኣምለኾ (ቁ.13-15)። ንኣብነት ኢያሱ ንስዓብ።
እቲ ቀዳማይ ምስዓር – ኤሪኮ ተታሒዛ
ኢያሱ 6 ንዘደንቕ ታሪኽ ታቦት ኣምላኽ ኣብ ከባቢ ኤሪኮ 13 ግዜ ብምሉእ ድምጺ ህዝቢ እናተሰከመት ከም ዝተጓዕዘት ይገልጽ። ኢያሱ እቶም ካህናት መለኸቶም ከስምዑ ምልክት ምስ ሃበ (6:16)፣ እቶም ህዝቢ ብዓውታ ክጭድሩ ነበሮም። ድሕሪኡ፣ ዓቢ ተኣምራት ተፈጸመ – እቲ ሓያል ቅጽሪ ኤሪኮ ብምሉእ ወደቐ (ቁ.20)።
እቲ ኣብ ትሕቲ ቤት ራሓብ ዝነበረ ክፋል ቅጽሪ ጥራይ ደው ኢሉ ተረፈ – ካልእ ዓቢ ተኣምራት! ንሳ ንቐረባ ዘመዳ ናብ ቦታኣ ኣብ ቅጽሪ ኣምጺኣ ነበረት፣ ከምቲ ብሰለይቲ ዝተኣዘዘት። ምስኣ ሓዊስካ፣ ንሳቶም ጥራይ እቶም ዝተረፉ ነበሩ (ቁ.25)። እዚ ዝርዝራት እዚ ይገልጽ ዓቢ ምስዓር ኣምላኽ እሞ ንዓቢ ሓይሉ የርኢ። ምውዳቕ ኤሪኮ ኢያሱ ኣብ ምድሪ ተስፋ ዝኾነ ይኹን ምስዓር ቅድሚ ምግባሩ ተፈጸመ። እቲ ዓቢ ጸላኢ ተወጊዱ ነበረ፣ እሞ ህዝቢ ኣምላኽ ሕጂ ንምሉእ ምድሪ ንምውራስ ሓራ ነበሩ።
ብዙሕ ጸኒሑ እንታይ ከም ዝተፈጸመ ንመርምር። ሓያል ተቓውሞ ሰይጣን ኣብ ልዕሊ ኣምላኽ ክርስቶስ ናብ ዓለም ካብ ዝመጸሉ ቅጽበት ተገሊጹ እሞ ክሳዕ መስቀል ቀጸለ። ድሕሪ ዓወት የሱስ፣ ሰይጣን ብዝተፈላለየ መገዲ ተቓወመ። ብድኻም፣ ግናኸ ፈጺሙ ዘይወድቕ፣ እሞ ብዘይቅመጥ ስቓያት ኣብ መስቀል፣ ጐይታ የሱስ ምሉእ ዓወት ረኸበ (ቈሎሴ 2:14-15)። ንዓወቱ ብሓንቲ ቃል ኣረጋግጾ፣ ብዓውታ ዝተዛረባ፡ ተተለስታይ፣ ትርጉሙ «ተፈጺሙ» ወይ «ብምሉእ ተኸፊሉ»። ድሕሪኡ ርእሱ ክደፍእ ክኢሉ (ዮሃንስ 19:30)፣ እዚ ድማ ቅድሚኡ ፈጺሙ ክገብሮ ኣይከኣለን (ማቴዎስ 8:20)።
ኩሉ ግዜ ዓወትኛ፣ ብሞት ወይ ብብልሽውና ክጽሎ ኣይከኣለን፣ ወይ ብልሽውና ክርኢ ኣይከኣለን – ኣብ ሓድሽ፣ ንጹህን ቅዱስን መቓብር ዮሴፍ ዘኣርማትያ እውን ኣይኮነን (መዝሙር 16:10)። ኣምላኽ ንትልምታት ጸላኢ ሰዓሮ እሞ ንወዱ ኣኽበሮ፣ ንሱ ድማ ብዙሕ ውርደትን ዘይምኽባርን ሓሊፉ ነበረ (ኢሳይያስ 53:9)።
የሱስ ምሉእ ዓወቱ ብገዛእ ትንሳኤኡ ኣርኣየ። ዝኾነ ይኹን ሰብ ብገዛእ ሓይሉ ካብ ዓለም ሞት ክወጽእ ፈጺሙ ኣይከኣለን። ከምቲ ኣብ መስቀል ዝተገብረ ስራሕ ክድገም ዘይከኣል፣ ምኽንያቱ እዚ ማለት እኹል ኣይነበረን ማለት እዩ። ጴጥሮስ ኣምላኽ ካብ ምዉታት ከም ዘተንስኦ ጠቒሱ (ግብሪ ሃዋርያት 2:32)፣ እዚ ድማ ምጽብጻብ ኣይኮነን። ጐይታ የሱስ ዓረገ፣ ኣምላኽ ኣብ የማናዊ ኢዱ ከም ዘዕበዮ። ካብኡ ድማ መንፈስ ቅዱስ ተላኢኹ ፈሰሰ (ቁ.33)። ንኣምላኽ ምስጋና ይኹን!
ዓወትኛታት፣ ምእዛዝን ገዛእ ርእስኻ ምፍራድን
ጽቡቕ ስልጠናን ኣብ ጐይታ ኩሉ ግዜ ምምርኳስን ዓወትኛታት ንምዃን የድሊ፣ ግናኸ እዚ ኩሉ ኣይኮነን። ድሕሪ ዓወታትን ዓወታትን ኢያሱ፣ ብሰብኣዊ ኣዘራርባ፣ ከምቲ ሎሚ ዝበሃል፣ «ሰሪሑ» ኢሉ ሓሲቡ ይኸውን። ብሓቂ፣ ድሕሪ ምውዳቕ ኤሪኮ እቶም ህዝቢ ኣዝዮም ብርቱዓት ኮይኖም ኣብ ማእከሎም ከቢድ ሓጢኣት ከም ዝተፈጸመ ኣይተገንዘቡን። ኣካን ካብቲ ንኣምላኽ ዝተወፈየ ሰሪቑ ነበረ፣ እዚ ድማ ንኹሎም ህዝቢ ገበነኛታት ገበሮም (7:1,11)። እዚ ድማ እስራኤል ንናእሽተይ ከተማ ዓይ ምስ ኣጥቅዑ ምፍራስ ኣስዓበ (ቁ.4-5)።
መጀመርታ፣ እቶም ኢያሱ ንምምርማር ዓይ ዝሰደዶም ሰለይቲ ንሓይሊ ጸላኢ ኣናኣእስዎ። ድሕሪኡ፣ ኢያሱ ዳርጋ 3,000 ወተሃደራት ጥራይ ሰደደ፣ ንሳቶም ካብ ጊልጋል፣ ስጋ ዝተወገደሉ ቦታ፣ ዘይኮነስ ካብ ኤሪኮ ወጹ (ቁ.2)፣ ብዘይ ፍሉይ ትእዛዝ ጐይታ። ኢያሱ ንዓይ ንምጥቃዕ ምስ ወሰነ፣ ታቦት ኣይተጠቕሰን፣ ኣብ ከበባ ኤሪኮ ግና ኣዝያ ፍሉይ ነበረት። እስራኤል ንዓይ ንመጀመርታ ግዜ ምስ ኣጥቅዑ፣ 36 ካብ ወተሃደራት ኢያሱ ተቐትሉ፣ እዚ ድማ ልቢ እቶም ህዝቢ ከም ዝመሓልል ገበሮ (ቁ.5)።
ኢያሱ ድሕሪኡ ምስ ሽማግለታት ኣብ ቅድሚ ህዝቢን ኣምላኽን ርእሱ ኣዋረደ (ቁ.6)። ኢያሱ ናብ ኣምላኽ ምስ ጸለየ (ቁ.7-9)፣ ጐይታ እስራኤል ከም ዝሓጥኡ ኣወጀ፡ ሓደ ሰብ ካብቲ ንዕኡ ጥራይ ዝነበረ ሰሪቑ ነበረ እሞ ሓሲዩ ነበረ፣ እዚ ድማ ኣብ ልዕሊ ምሉእ ህዝቢ ገበን ኣምጽአ። እዚ ድማ ንሳቶም ኣብ ቅድሚ ጸላኢ ደው ክብሉ ዘይክእሉ ገበሮም (ቁ.11-13)።
እግዚኣብሔር ንኢያሱ እንታይ ክገብር ከም ዘለዎ ኣዘዞ (ቁ.14-15)፣ እሞ ንጽባሒቱ ንኹሎም ህዝቢ ነቲ ኣብ ማእከሎም ዝበደለ እሞ ንኹሎም ገበነኛታት ዝገበረ ሰብ ኣርኣዮም። ኣካን፣ ምስ ተገለጠ፣ ንሓጢኣታቱ ተናዘዘ (ቁ.16-21)፣ ግናኸ ሕጂ ንስድራቤቱ እውን፣ ንሳቶም ኣብ ሓጢኣቱ ዝተሓባበሩ፣ ኣዝዩ ደንጊዩ ነበረ። እዚ ምዕራፍ እዚ ኣብ ክንዲ ገዛእ ርእስኻ ምትእምማን፣ ትሕትና ምስ ገዛእ ርእስኻ ምፍራድ፣ ሓጢኣተኛ ተግባራትን ስምዒታትን ምፍራድን ምእማንን የድሊ። ብዘይካ እዚ፣ ናይ ሓቂ ዓወትኛታት ክንከውን ኣይንኽእልን።
እቲ ካልኣይ ምስዓር – ዓይ
እቲ ንዓይ ንምውራስ ዝነበረ ቀዳማይ ውድቀት ናይ ፍጹም መገዲ ኣምላኽ ኣካል ነበረ፣ ምኽንያቱ ክፉእ ቅድሚ ምምራሑ ንእስራኤል ናብ ዓወት ዝመልኦ መጥቃዕቲ ክፍረድ ነበሮ። መጀመርታ፣ እቲ በዳሊ ኣካንን ገበነኛ ስድራቤቱን ክቕተሉ ነበሮም፣ እዚ ድማ ኣብ ሸለል ኣኮር፣ ትርጉሙ «ጸገም» (ኢያሱ 7:24,26) ተፈጸመ። ጸኒሑ፣ ክልተ ነብያት ነዚ ቦታ ፍርዲ ጠቐሱ እሞ ኣምላኽ ንጸገም ናብ በረኸት ከም ዝቕይሮ ተነበዩ፡ «ማዕጾ ተስፋ» (ሆሴእ 2:15)፣ እሞ «ሸለል ኣኮር ንመጓሰ ዝድቅሱሉ ቦታ፣ ንህዝበይ ንዝደለዩኒ» (ኢሳይያስ 65:10)። ክልቲኦም ነቲ ጸገም ዝመልኦ ዝሓለፈ ምስቲ ናይ መጻኢ ሽሕ ዓመት በረኸታት ኣተሓሓዝዎ።
ኣብዚ እዋን እዚ፣ ኩሎም ናይ ሓቂ ክርስትያናት ብኹሉ መንፈሳዊ፣ ዘለኣለማዊ፣ ሰማያዊ በረኸታት ይባረኹ (ኤፌሶን 1:3)። እዚ ድማ ንዝመጽእ ሽሕ ዓመት በረኸታት እስራኤል ይበልጾ። ኣምላኽ ንኢያሱ ምሉእ ዓወት ኣብ ልዕሊ ዓይ ኣረጋግጾ እሞ ክስዕቦ ዝግባእ ትክክለኛ መመርሒታት ሃቦ (ኢያሱ 8:1-2)።
ብሰንኪ ኣገዳስነት እቲ ውግእ ኣብ መንጎ ሰይጣንን ኣምላኽን፣ ምሉእ ከተማን ከባቢ ኤሪኮን ንኣምላኽ ተወፊዩ ነበረ። እዚ ድማ ብእገዳ ከም ዝኸውን ተገሊጹ ነበረ – ንኣምላኽ ተነጺሉ፣ ዘይትንከፍ – ብዘይካ ራሓብን ስድራቤታን (6:17)። ኣብ ጉዳይ ዓይ፣ እቲ ሓሳብ ዝተፈላለየ ነበረ፣ ምኽንያቱ እዚ ውግእ እስራኤል ንምድሪ ኣምላኽ ዝሃቦም ንምውራስ ገዛእ ርእሶም ክዋግኡ ነበሮም። በዚ ምኽንያት እዚ እቶም ወተሃደራት እስራኤል ድሕሪ ዓወት ውግእ ኩሉ ከም ምርኮ ክወስዱ ተፈቒዱሎም ነበረ (8:2)።
ከምቲ ጐይታ ዝኣዘዞ፣ ኢያሱ ብለይቲ ንሓደ ጉጅለ ልዑል ወተሃደራት ኣብ ልዕሊ እታ ከተማ ደብዳብ ኣቐመጠ፣ ንሱ ድማ ምስቲ ዝተረፈ ሰራዊት ወጺኡ ምስኦም ሓደረ። እቲ ትልሚ ንዓይ ንግሆ ምጥቃዕ ነበረ፣ እሞ እስራኤል ቅድሚ ወተሃደራት ዓይ ክሃድሙ ነበሩ (ቁ.3-6) ከምቲ ኣብቲ ዝሓለፈ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመ (7:4-5)። ኣብቲ ግቡእ ቅጽበት ኣምላኽ ንኢያሱ ኢዱ ብኲናቱ ናብታ ከተማ ከዘርግሕ ከም ዝነግሮ ነበረ (8:18)፣ እዚ ድማ ነቶም ኣብ ደብዳብ ዝነበሩ ንዓይ ንምጥቃዕ ክትንስኡ ምልክት ይህብ፣ ወተሃደራት ዓይ ድማ ነቶም ሃደምቲ እስራኤላውያን ክስዕብዎም። ኢያሱ ምልክት ምስ ሃበ፣ እቶም ኣብ ደብዳብ ዝነበሩ ተንስኡ፣ ኣትዮም ንዓይ ወሰዱ፣ እሞ ኣንደድዋ (ቁ.19)። እስራኤል ናብቶም ዝስዕብዎም ተመልሱ እሞ እቶም ንከተማ ዝወሰዱ ወተሃደራት ንምጥቃዕ ተወሓዱ (ቁ.21-22)። ካብ ክልተ ወገን ብምጥቃዕ፣ ኩሎም ወተሃደራት ዓይ ኣብ ውግእ ጠፍኡ፣ ኢያሱ ድማ ንኲናቱ እናዘርግሐ ቀጸለ (ቁ.18-26)። እዚ ናይ መወዳእታ ነጥቢ እዚ ንሙሴ ኣብ ልዕሊ ከረን እናጸለየ፣ ብኣሮንን ሁርን ተደጊፉ፣ ኢያሱ ድማ ኣብ ታሕቲ ንኣማሌቃውያን እናተዋግአ የዘኻኽረና (ዘጸኣት 17:8-13)። ኣብ ክልቲኡ ጉዳያት፣ ዓወት እስራኤል ኣብ ጸጋዊ ጣልቃ ምእታው ጐይታ ይምርኮስ ነበረ።
እንስሳታትን ምርኮን ዓይ ከም ምርኮ ተወስዱ፣ እሞ እታ ከተማ ናብ ክምቢ ፍርስራሽ ተገብረት (ኢያሱ 8:27-28)። ንንጉስ ዓይ ኣብ ኦም ሰቐልዎ፣ ግናኸ ምሸት ስጋኡ ካብኡ ኣውረድዎ ከምቲ ኣምላኽ ብሙሴ ዝኣዘዞ። ድሕሪኡ ኣብ ልዕሊ ስጋኡ ክምቢ ኣእማን ኣቐመጡ ከም ምስክር ዓወት እስራኤል (ቁ.29)። ንጐይታ ንምኽባር፣ ኢያሱ ኣብ ከረን ኤባል መሰውኢ ሰርሐ (ቁ.30)፣ እቲ ናይ መርገም ከረን፣ ኣብ ማዕዶ ከረን ገሪዚም፣ ከምቲ ሙሴ ቅድሚ ምብጻሖም ናብ ምድሪ ዝመሃሮም (ዘዳግም 11:29-32)።
እቲ ሳልሳይ ምስዓር – ምትላልን ምምስጋንን ጊብዖን
ኣብቲ ካልኣይ ምስዓር ብሰንኪ ሓጢኣት ኣካን ኣብ እስራኤል ውድቀት ነይሩ። ሕጂ ድማ ዝተፈላለየ ውድቀት ነበረ፣ ምኽንያቱ እቲ ስውር ምትላል ጸላኢ ንእስራኤል ናብ ወጥሪ ኣእተዎም። ነዚ ምትላል እዚ ምስ ምዕባለታት ታሪኽ ቤተ ክርስቲያን ክነነጻጽሮ ንኽእል፣ ከምቲ ኣብ መልእኽቲ ጐይታ ናብ ጴርጋሞስ ብዛዕባ እቲ ሓሳዊ ነብዪ በለዓም ንንጉስ ባላቅ ንእስራኤላውያን ከመይ ገይሩ ከም ዝወጥሮም ዝገልጽ (ራእይ 2:12-17 ተመልከት)።
ኣብ ምድሪ ተስፋ፣ እቶም ኣሞራውያንን ከነኣናውያንን ነገስታት ኣዝዮም ይፈርሁ ነበሩ (ኢያሱ 5:1)፣ ግናኸ ንሳቶም ንትልሚ ውግእ ኢያሱ ብብልሓት ዝተነድፈ ምትላል ንምቅዋም ተወሓዱ (9:3-15)። ከምቲ ሄዋን ብተመን ዝተታለለት (ዘፍጥረት 3:1-6)፣ ከምኡ ድማ እስራኤል ብብልሓት ጸላኢ ተታለለት። ቅዱስ ጽሑፍ ይብል፣ «ሰብ እስራኤል ካብቲ ምድላዋት ወሰዱ፤ ግናኸ ንእግዚኣብሔር ኣይሓተቱን። ኢያሱ ድማ ምስኦም ሰላም ገበረ፣ እሞ ክነብሩ ምሕዝነት ገበረሎም፤ እሞ መራሕቲ ማሕበር መሓሉሎም» (ኢያሱ 9:14-15)። እስራኤል ንምትላል ንጽባሒቱ ምስ ረኸቡ፣ እቶም ህዝቢ ኣብ ልዕሊ መራሕቶም ኣጕረምረሙ፣ ንሳቶም ድማ ብግቡእ እቲ ዝገበርዎ መሓላ ክሰርዙ ከም ዘይክእሉ በሉ። ህዝቢ እቶም ነገስታት፣ እቶም ጊብዖናውያን፣ ግናኸ «ባሮት – ሓጠብቲ ዕንጨይትን ተሰከምቲ ማይን ንቤት … ኣምላኽ» ክኾኑ ነበሮም (ቁ.23)።
እቲ ራብዓይ ምስዓር – ምትእኽኻብ ነገስታት ደቡብ
ኢያሱ መጀመርታ ወዲቑ ነበረ፣ ብምትላል ጊብዖናውያን ተታሊሉ፣ ግናኸ ኣምላኽ ንጊብዖን ንእስራኤል ንምምስጋን ወይ ንምግዛእ መሪሕዋ ነበረ። እዚ ድማ ንከነኣናውያን ነገስታት ኣብ ልዕሊ ጊብዖን ንምውሓድ ኣስዓበ። ኣምላኽ ነቲ ዝመጸ ግጭት ንምጥፋእ ኩሎም እዞም ደቡባውያን ህዝብታት ተጠቕመሉ።
ኢያሱ 10 ንዓቢ ውግእ እስራኤል ምስቶም ነገስታትን ነቲ ኣምላኽ ንእስራኤል ዝሃቦም ዓወትን ይገልጽ። እዚ ዘደንቕ ምዕራፍ እዩ፣ ንሓሳብ ኢያሱ ንጸሓይን ወርሕን ደው ክብሉ ዝጸውዐሉ ታሪኽ የጠቓልል፣ እስራኤል ንጸላእቶም ክስዕቡ ምእንቲ ክቕጽሉ። እቶም ነገስታት ተታሒዞም ጠፍኡ «ምኽንያቱ እግዚኣብሔር ኣምላኽ እስራኤል ንእስራኤል ተዋጊኡ» (ቁ.42)። ኢያሱን ኩሉ እስራኤልን ድሕሪኡ ናብ ሰፈር ኣብ ጊልጋል ተመልሱ፣ እቲ ቦታ ንስጋ ምውጋድ የርኢ። ኣብኡ ድማ ኣብ ጐይታ ጥራይ ክምርኮሱ ተማህሩ። ኩሉ ግዜ ኣብኡ ክንመሓዘር ኣሎና – ቅድሚ ነፍሲ ወከፍ (መንፈሳዊ) ውግእን ድሕሪ ነፍሲ ወከፍ ዓወት ጐይታ ብጸጋኡ ዝህበናን።
እቲ ሓምሻይ ምስዓር – እቲ ሰሜናዊ ምትእኽኻብ ተሳዒሩ
እቲ ኣብ ልዕሊ ምትእኽኻብ ደቡባውያን ነገስታት ዝነበረ ውግእ፣ ንሳቶም ንጊብዖን ዝኣጥቅዑዋ ምኽንያቱ ምስ እስራኤል ሰላም ስለ ዝገበረት፣ ናብ ምስዓር ምሉእ ደቡባዊ ክፋል ምድሪ ተስፋ ኣስዓበ። እዚ ድማ ነቲ ዝመጽእ ዓቢ ውግእ ኣስዓበ፣ ማለት ኣብ ልዕሊ ነገስታት ሰሜናዊ ክፋል ከነኣን (ኢያሱ 11–12) ንሳቶም ኣብ ልዕሊ እስራኤል ዝተወሓዱ። ጐይታ ንኢያሱ ነዚ ሰሜናዊ ምትእኽኻብ ብሃንደበት ከጥቅዕ መርሖ፣ እሞ ኣብ ኢድ እስራኤል ሃቦም። ድሕሪ እቲ ዓወት፣ ንሓጾር ኣጥፍእዋ፣ እዚ ድማ ቀንዲ ሓያል ቦታ ናይቲ ሰሜናዊ ምትእኽኻብ ነበረ (11:10-11)። እተን ካልኦት ከተማታት ከም ዘለዋ ተረፋ (ቁ.13) እኳ ደኣ እቶም ህዝቢ ርእሶም ኣደዳ ስለ ዝገበሩ ተሃርሙ (ቁ.20)።
መደምደምታ
እዚ ዝስዕብ ሰለስተ ነገራት ኣብ ቃል ኣምላኽ ተሰጢሑ ኣሎ። ቀዳማይ፣ ኢያሱ ኩሉ እቲ ጐይታ ንሙሴ ዝኣዘዞ ፈጸመ (ቁ.15)። ካልኣይ፣ ብሞራላዊ ግዝኣቱ፣ ጐይታ ነቶም ነገስታትን ህዝቦምን ኣደዳ ገበሮም (ቁ.20፤ 5:1 ተመልከት)። ኢያሱ ፍርዲ ኣምላኽ ኣብ ልዕሊኦም ፈጸመ። ሳልሳይ፣ እቶም እስራኤል ዝረኸብዎም ዓወታት ንህዝቢ ኣምላኽ ናይ ሓቂ ዕረፍቲ ኣምጽኡ፣ ምኽንያቱ ኣብቲ ኣምላኽ ዝሃቦም ምድሪ ክነብሩን ክሕጐሱን ክኢሎም (ቁ.23)። እቲ መንፈሳዊ ትምህርቲ ንዓና ንሰማያዊ በረኸታት ኣምላኽ ዝሃበና (ኤፌሶን 1:3) ክንወርስን ክንሕጐሰሉን እዩ፣ ብውልቀን ብሓባርን። ከምኡ ብምግባር፣ ፍረ ነፍሪ እሞ ናብ ጐይታና የሱስ ክርስቶስን ናብ ኣምላኽናን ኣቦናን ብኣምልኾን ኣኽብሮትን ነምጽኦ (እብራውያን 13:15)።
ምውራስ ኢያሱ ንክፋላት ምድሪ ኣብ ምዕራብ ዮርዳኖስ ምስቶም ኣብ ምብራቕ ዮርዳኖስ ዝነበሩ ክፋላት ዝተኣሳሰር እዩ፣ እዚ ድማ ብሙሴ ንክልተን ፈረቓን ነገዳት ተዋሂቡ ነበረ (ኢያሱ 12:6)። እዚ ኣገዳሲ እዩ ምኽንያቱ ንክልቲኡ ዓለማት ክንወርስ የድልየና። እቲ ኣብ ምዕራብ ዮርዳኖስ ዘሎ ንዘለኣለማዊ፣ መንፈሳዊን ሰማያዊን በረኸታትና ኣብ ክርስቶስ የርኢ፣ እቲ ኣብ ምብራቕ ዮርዳኖስ ዘሎ ድማ ነቲ ግዝያዊ ምድራዊ በረኸታት ካብ ኢድ ኣምላኽ እንቕበሎ የርኢ። ንክልቲኡ ዓለማት ንኽብሪ ኣምላኽን ንጥቕምናን ክንወስድ ኣሎና፣ ንሱ ድማ ብእኦም ይባርኸና።
እቲ ዝተረፈ ኢያሱ 12 ነቶም 31 ነገስታት እስራኤልን ኢያሱን ዝሰዓርዎም ይዝርዝር። እቲ መጽሓፍ ብኽልተ ዘደንቑ ምዕራፋት ብዛዕባ ኢያሱ ይዛዘም፣ መጀመርታ ንሽማግለታት እስራኤል ይዛረብ እሞ ድሕሪኡ ንኹሎም ህዝቢ፣ ቅድሚ ሞቱ የጠንቅቖም።
ብሓቂ፣ ብዘይካኡ፣ ገለ’ኳ ክንገብር ኣይንኽእልን!
መወከሲ
- እቲ ዕብራይስጢ ቃል ን«ኣገልጋሊ» ሚእቲ ግዜ ይርከብ እሞ ብሓፈሻ ንሓደ ንዕድመ ዝደፍአ ሰብ ዘገልግል፣ ጽቡቕ ክንክን ዘርኢ የርኢ። ንኣብነት፡ ዮሴፍ ኣብ ግብጺ እናገልገለ (ዘፍጥረት 39:4, 40:4)፤ ኢያሱ ንሙሴ እናገልገለ (ዘጸኣት 24:13, 33:11፤ ዘሁልቍ 11:28፤ ኢያሱ 1:1)፤ ካህናት ንኣምላኽ እናገልገሉ (ዘጸኣት 39:1,26,41)፤ ሌዋውያን ንካህናት እናገልገሉ (ዘሁልቍ 1:50, 3:6፤ ዘዳግም 10:8)፤ ሳሙኤል ንኤሊ እናገልገለ (1 ሳሙኤል 2:11,18, 3:1)፤ ኣቢሻግ ንንጉስ ዳዊት እናገልገለት (1 ነገስት 1:4,15)፤ ኤልሳዕ ንኤልያስ እናገልገለ (1 ነገስት 19:21) እሞ ብዙሓት ካልኦት ጉዳያት።
