ክርስትያናዊ ኣረኣእያ ዓለም ምሕላው ብፍልስፍና ኣይትሕተት
«እዚ ኸኣ ሓደ እኳ ብጥዑም ዘረባ ኸየስሕተኩም ኢለ እየ ዝነግረኩም ዘሎኹ።» ቈሎሴ 2:4 NIV
«ሓደ እኳ ብኸንቱን ምትላልን ፍልስፍና ኸይማርኸኩም ተጠንቀቑ። እዚ ኸኣ ብትውፊት ሰብን ብመሰረታዊ ስርዓታት እዛ ዓለም እዚኣ እዩ ዚምርኰስ እምበር፡ ብክርስቶስ ኣይኰነን።» ቈሎሴ 2:8
«ስለዚ ሓደ እኳ ብዛዕባ እትበልዕዎ ወይ እትሰትይዎ፡ ወይ ብዛዕባ በዓል፡ ወይ ሓድሽ ወርሒ፡ ወይ ሰንበት ኣይፍረደኩም። እዚ ዅሉ ጽላሎት እቲ ዚመጽእ ዘሎ እዩ እሞ፡ እቲ ሓቂ ግና ክርስቶስ እዩ። ሓደ እኳ ብትሕትናን ብኣምልኾ መላእኽትን ዚሕጐስ ሰብ፡ ነቲ ሽልማትኩም ከየጕድለኩም ተጠንቀቑ። ከምዚ ዝበለ ሰብ፡ ዝረኣዮ ብዝርዝር ይገልጽ፡ መንፈሳዊ ዘይኰነ ኣእምሮኡ ኸኣ ብኸንቱ ሓሳባት የዕብዮ። ንሱ ኻብቲ ርእሲ፡ ካብኡ ኸኣ ብዅሉ መላግቦታትን መሓውሩን እተደገፈን እተተሓሓዘን ዅሉ ኣካል፡ ከምቲ ኣምላኽ ዜዕብዮ ዚዓቢ፡ ተፈንጢሩ እዩ።» ቈሎሴ 2:16-19
ብፍልስፍና ምሕታት ዝሰምዐ መን እዩ? ሰባት ኣእምሮኦም ተሓጺቡ ወይ ፕሮግራም ተገይሩሎም ንሓሳባት ናይ ኣብዮታዊ ምንቅስቓሳት ከም ዝቕበሉ ሰሚዕና ኢና፡ ግናኸ ብናጻ ምምርማር ፍልስፍና ኣይሰማዕናን። ፍልስፍና ጥበብን ፍልጠትን ምድላይ እዩ። እዚ ምድላይ እዚኸ ከመይ ገይሩ ናብ ምሕታት ኪመርሕ ይኽእል? መጽሓፍ ቅዱስ ከም ዝከኣል ይገልጽ። እታ ኣብ ቈሎሴ 2:8 ዘላ ቓል «ምርኮ» ኸኣ «ምሕታት» ተባሂላ ኽትርጎም ትኽእል እያ። እታ ቓል ከም ምርኮ ወይ ከም ምርኮኛ ምዝማት ማለት እያ – ልክዕ ከም ምሕታት!
ስለዚ መጽሓፍ ቅዱስ ሓደ ሰብ ብፍልስፍና ኻብ ሓቂ ተሰሓቢ ናብ ባርነት ጌጋ ኺወድቕ ከም ዚኽእል ይሕብር። እቶም ኣብ ቈሎሴ ዝነበሩ ክርስትያናት ከምዚ ዝበለ ነገር ከይረኽቦም ብጥንቃቐ ኺነብሩ ብጽኑዕ ተዋሪዶም ነበሩ። ሓሰውቲ መምህራን ንዝተፈላለዩ ሃይማኖታት ብምጥምማር ጽቡቕ ዚመስል ክርስትና የቕርቡ ነበሩ (ቈሎሴ 2:16-19) – እዚ ሎሚ ጌጋ ምጥምማር ሃይማኖታት ተባሂሉ ይጽዋዕ። ብጥዑም ዘረባ ሓደ እኳ ኸየስሕተና ጥንቁቓት ክንከውን ጥራይ ዘይኰነስ (2:4)፡ ብፍልስፍና ሓደ እኳ ኸይማርኸና እውን ተነጊሩና ኣሎ።
ሓደጋ
መጽሓፍ ቅዱስ ኣብዚ ክፍሊ ቅዱሳት ጽሑፋት ፍልስፍና ብሓፈሻ ኣይነቅፍን እዩ። ዅሉ ፍልስፍናዊ መጽናዕትታት እውን ኣይኰንን ዚዅንን። ንኣብነት፡ ሓደ ክርስትያን ተማሃራይ ንፍልስፍናዊ ትምህርቲ ኸይመዝግብ ኣይብልን እዩ። መጽሓፍ ቅዱስ ዚብሎ ዘሎ ግና፡ ዅሉ ብክርስቶስ ዘይተሰረተ ፍልስፍና ኸንቱን ምትላልን እዩ። ስለዚ ሓደ ክርስትያን ፍልስፍና ኺመሃር ከሎ ብቐጻሊ ጥንቁቕ ኪኸውን ኣለዎ፡ ምኽንያቱ ብሓፈሻ ኻብ ዘይክርስትያናዊ ኣረኣእያ እዩ ዚጽሓፍ ወይ ዚምሃር – እዚ ኸኣ እቲ ሓደጋ ዘለዎ ቦታ እዩ።
ብዙሓት ዘይጠራጠሩ ተማሃሮ ብኸንቱን ምትላልን ፍልስፍና ተታሊሎም ተሓቲቶም እዮም። ሓሰውቲ ትምህርቲ ናይ ሃይማኖታዊ ጉጅለታትን ጽንፈኛታት ጉጅለታትን ብሓፈሻ ንምርኣይ ቀሊል ክኸውን ከሎ – እንተላይ ብሓፈሻዊ ዘይክርስትያን – ኣብ ክፍሊ ብኽቡራት ምሁራት መምህራን ዚምሃር ምትላል ፍልስፍና ሎጂካዊን ብርሃናዊን ከምኡ እውን ምሁራዊ ኪመስል ይኽእል እዩ። ከምዚ ኣብ ዝበለ ኩነታት፡ እቲ ክርስትያን ተማሃራይ ብሓፈሻ ብጽምዲ ጸቕጢ ተፈቲኑ ኺጠራጠርን ኪሰማማዕን ከምዚ ዝበለ ነገር ኪሓስብ ይኽእል እዩ፡ «ምናልባት ክርስትያን ኣዕሩኸይ ጌጋ ይዀኑ። ጽቡቕ ይሓስቡ እዮም፡ ግናኸ ንጹሃት እዮም። ብርግጽ ብሉጽ ፕሮፌሰረይ ዅሉ ጌጋ ኪኸውን ኣይኽእልን እዩ። ስለምንታይ እዮም ክርስትያናት ንሓቂ በይኖም ከም ዝውንኑ ዚሓስቡ?» እዚ ደወል ይደውለልካ ድዩ? ንዅሎም ክርስትያናት ከም ዘይተፈልጡ ቕድሚ ምጥራዝና፡ እንደገና ናብዚ ተመሊስና ንሓስበሉ።
ከምቲ ቅድሚ ሕጂ እተጠቕሰ፡ እቲ ምስ ፍልስፍናዊ መጽናዕቲ እተተሓሓዘ ሓደጋ ኣብቲ ኣረኣእያ ወይ ኣቕዋም እዩ ዚርከብ። ነፍሲ ወከፍ ሰብ ብዛዕባ ዩኒቨርስ ዝምልከት ገለ ቅድመ-ግምታት ኣለዎ። እዚ ኸኣ ኣረኣእያ ዓለሙን መሰረት ፍልስፍናኡን እዩ። እዚ ቅድመ-ግምታት እዚ ኣብ ኣእምሮ እቲ ሰብ ከም ፍርግርግ ኰይኑ፡ ዅሉ እተመልከተን እተመከረን ሓበሬታ ዚቕበልን ዚትርጉምን እዩ! ስለዚ ፍልስፍና ናይ ሓደ ሰብ – ንህይወት ከመይ ገይሩ ዅሉ የዋህድ – ብመሰረታዊ ቅድመ-ግምታቱ ብምሉኡ ይምርኰስ። እቲ ክርስትያናዊ ኣረኣእያ ዓለም ካብ ብዙሓት ዝተፈላለዩ ቅድመ-ግምታት ብዛዕባ እቲ እንነብረሉ ዩኒቨርስ ሓደ እዩ፡ ግናኸ እቲ ክርስትያናዊ ኣረኣእያ ዓለም ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ እተምሃረ እንኮ ኣረኣእያ ዓለም እዩ። ብክርስቶስ እተሰረተ እንኮ ኣረኣእያ ዓለም እዩ። እቲ ሓቀኛ ክርስትያን፡ ኣረኣእያ ዓለሙ ብብዝሒ ሰባት እንተ ዘይተቐበለ እውን፡ እንተላይ ኣብ ክርስትያናዊ ተባሂሉ ዚጽዋዕ ሃገራት – ካብ ኣእምሮ ኣምላኽ ስለ ዝመጸ፡ እንኮ ሓቀኛ ኣረኣእያ ዓለም እዩ ኢሉ ይኣምን።
ምሳሌ
ከም ምሳሌ፡ ሓደ ዓቢ ጂግሶው እንቆቅልሽ ንውሰድ፡ ኣብኡ ነፍሲ ወከፍ ቁራጽ ናይቲ እንቆቅልሽ ሓደ ቁራጽ ሓቂ ይውክል። ከም እተኣሳሰረ እንቆቅልሽ፡ ዅሉ ሓቂ ኺተኣሳሰር ኣለዎ። ካብ ዅሉ እቲ ዝተረፈ ሓቂ ነጻ ዝዀነ ሓደ ቁራጽ ሓቂ የልቦን። ኣብ ስነ-ቁጽሪ፡ ሕክምና፡ ስነ-ምግባር ወይ ካልእ ዝዀነ ይኹን ቦታ ሓቂ እንተ ዀይኑ ፍልልይ የብሉን – ዅሉ ኺተኣሳሰር ወይ ሓቢሩ ኺኸይድ ኣለዎ። ብሓፈሻ ጂግሶው እንቆቅልሽ ክንሰርሕ ከለና፡ ቅድሚት ነቲ ደጋዊ ክፈት ንውድእ፡ ድሕሪኡ ኸኣ ንዅሎም እቶም ካልኦት ክፍሊ ናይቲ እንቆቅልሽ ኣብቲ ክፈት ብግቡእ ነእትዎም።
እዚ ኸኣ ዅላትና ፍልስፍናና እንፈጥረሉ መገዲ እዩ። እቲ ክፈት ኣረኣእያ ዓለምና ወይ ቅድመ-ግምታትና እዩ። ዅሎም እቶም ንእከቦም ቁራጻትን ክፍሊታትን ሓቂ ኣብቲ ክፈት ይእተዉን ብእኡ ይምርሑን። እቲ ክፈትና እንተ ተበላሽዩ ወይ ብጌጋ እንተ ተዋሂዱ፡ እቶም ካልኦት ክፍሊታት ኣይሰማምዑን እዮም፡ እንተ ዘይኮይኑ ብሓይሊ ነእትዎም – እዚ ኸኣ ንዓና ንሰራሕቲ እንቆቅልሽ «ቁራጽ-ምድፋእ» ተባሂሉ ይፍለጥ። ኣብ ፍልስፍና ብዙሕ «ቁራጽ-ምድፋእ» ይካየድ እዩ። ንኣብነት፡ ሓደ ብሉጽ ዘይክርስትያን ፕሮፌሰር ስነ-ቁጽሪ ኣብቲ ቦታ ናይቲ እንቆቅልሽ ካብቲ ሓፈሻዊ ክርስትያን ዝበለጸ ኪኸውን ይኽእል እዩ። ግናኸ ፕሮፌሰር ስነ-ቁጽሪ ሕጂ ንቦታኡ ምስ ካልእ እተመልከተ ሓበሬታ ኣብቲ ክፈት ቅድመ-ግምታቱ የእትዎ። እቲ ዝረኸቦ ፍልስፍና ሓቢሩ ዚኸይድ ኪመስል ይኽእል እዩ፡ ብፍላይ ነቲ ፕሮፌሰር ኣብ ዓውዱ እተኸበረ ስልጣን ከም ዝዀነ ዚፈልጥ ተማሃራይ። ይኹን እምበር፡ ኣብ ገለ ቦታ ፍልስፍና ናይዚ ፕሮፌሰር እዚ ገለ ብሓይሊ እተኣተዉ ቁራጻት – ድኹም መላግቦታት፡ ቀዳዳት ወይ ዘይተወድኡ – ሓቢሮም ዘይኸዱ ኪህልዉ እዮም። ኣብ መወዳእታ፡ ፍልስፍናኡ ኸንቱ እዩ! ብሓፈሻ ጽቡቕ ኪመስልን ኪሰማዕን ይኽእል እዩ፡ ግናኸ ምትላል እዩ!
ሓደ ክርስትያን ተማሃራይ ኣእምሮ ናይቲ ዘይክርስትያን ፕሮፌሰር ከይህልዎ ይኽእል እዩ፡ ብምሳሌ ኸኣ፡ ኣብ ምፍታሕ ፍልስፍናዊ «ጂግሶው እንቆቅልሽ» ብሉጽ ከይኸውን ይኽእል እዩ። ግናኸ ቅኑዕ ክፈት ኣለዎ፡ ምኽንያቱ ቅድመ-ግምታቱ ኻብ መጽሓፍ ቅዱስ እዩ ዚመጽእ፡ ካብ ናይ ገዛእ ርእሱ ሓሳባት ኣይኰነን፡ እዚ ኸኣ ሓሳባቱ ሓደ ወገን ዝሓዘ ኪኸውን ይኽእል እዩ። ቁራጻት ሓቂ ኺእክብ ከሎ – ገለ ኻብኡ ጽቡቕ ገይሩ ከይርድኦ ይኽእል እዩ – ኣብቲ ቅኑዕ ቦታ ናይቲ እንቆቅልሽ ብምጥቃስ ናብቲ ሓፈሻዊ ክፈት ናይቲ ክርስትያናዊ ኣረኣእያ ዓለም ከእትዎም ይኽእል እዩ። «ቁራጽ-ምድፋእ» – ማለት ምጥምዛዝ፡ ምድፋእ ወይ ኣእምሮኣዊ ዘይቅንዕና – ኪገብር ኣየድልዮን እዩ።
እቲ ክርስትያናዊ ኣረኣእያ ዓለም ብሓቂ ሓቢሩ ይኸይድ! ዘይተመልኡ ቀዳዳት፡ ዘይተወድኡ፡ ወይ ከኣ ንኸቢድ ሕቶታት – ከም ክፉእ፡ ጭካኔን መከራን – ዘይተመለሱ ኣይሓድግን እዩ። ንኣብነት፡ ኣረኣእያ ዓለም ናይ ተፈጥሮኣውነት ወይ ህላዌነት ንኸምዚ ዝበሉ ሕቶታት ከመይ ገይሮም ይምልሱ? እቲ ክርስትያናዊ ኣረኣእያ ዓለም ንኸም ተኣምራት፡ ጥንቆላዊ ፍጻሜታት፡ ገበን፡ ፍቕሪ፡ ውበትን ዅሉ እቲ ሓደ ኣረኣእያ ዓለም ሓቢሩ ኺኸይድ እንተ ዀይኑ ኺገልጾ ዘለዎ ካልእ ነገራትን መልሲ ይህብ። ካልኦት ፍልስፍናታት ኣብዚ ቦታታት እዚ ዕጉብ መልሲ ይህቡ ድዮም?
ቈሎሴ 2:8 ሓደ ብክርስቶስ ዘይተሰረተ ፍልስፍና ኸንቱን ምትላልን እዩ ይብለና፡ ምኽንያቱ «ብትውፊት ሰብን ብመሰረታዊ ስርዓታት እዛ ዓለም እዚኣ እዩ ዚምርኰስ እምበር፡ ብክርስቶስ ኣይኰነን።» ብትውፊት ሰብ እተሰረተ ፍልስፍና ብሰብ እተሰርሐ ፍልስፍና እዩ። ሓደ ሰብ ቅኑዕ እዩ ዚብል መን እዩ? በቲ ሓደ ሸነኽ፡ እቲ ቐዳማይ መሰረታዊ ቅድመ-ግምት ናይቲ ክርስትያናዊ ኣረኣእያ ዓለም፡ ፍልስፍናኡ ኻብ ኣእምሮ ኣምላኽ ከም ዝመጸን ብቓል ኣምላኽ ንሰብ ከም እተገልጸን እዩ። ክርስትያናት ብፍላይ ካብ ብሰብ እተሰርሑ ኣረኣእያ ዓለም ዝመጹ ሓሳባት ወሲዶም ምስ ኣረኣእያ ዓለሞም ከይሓዋውሱ ጥንቁቓት ኪኾኑ ኣለዎም፡ ከምቲ ኣብ ቈሎሴ ዝነበረ ጸገም።
ምሳሌ
ንኣብነት፡ ንሓሳብ ምዕባለ ንውሰድ። እዚ ሓሳብ እዚ ኻብ ኣረኣእያ ዓለም ናይ ተፈጥሮኣውነት እዩ ዚመጽእ፡ እዚ ኸኣ ልዕለ-ተፈጥሮኣዊ ዓለም ከም ዘየለ ይገልጽ – እዚ ኸኣ ቅድመ-ግምት ናይ ኣረኣእያ ዓለም ምዕባለ እዩ። ሰባት ብሓፈሻ ኻብ ንጹህ ነገር ብብዙሕ ዘመናት ዝመጹ ውስብስብ ፍጥረታት እዮም ይብል።
ብሓፈሻ ምዕባለ ኻብ ኣረኣእያ ዓለም ናይ ተፈጥሮኣውነት እዩ ዚመጽእ። ግናኸ ምዕባለ ኻብቲ ክርስትያናዊ ኣረኣእያ ዓለም ብሓፈሻ ኣይመጽእን እዩ። ብሓሳብ ኣምላኻዊ ምዕባለ (ምዕባለዊ ፍጥረት) ኪሓዋወስ ኣለዎ። መጽሓፋዊ ድዩ ወይስ ብሓፈሻ ናይ ወጻኢ ሓሳብ ናብቲ ክርስትያናዊ ኣረኣእያ ዓለም ምእታው እዩ? ቅድሚ ብፍልስፍና ምሕታትካ፡ እዚ ኸኣ ኣብ ገለ ሰብኣዊ ትውፊት እምበር ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት ዘይተሰረተ ኪኸውን ይኽእል እዩ፡ ንመርትዖታት ብጽኑዕ ተመልከት።
ብክርስቶስ ዘይተሰረተ ፍልስፍና ኸንቱን ምትላልን እዩ – ብሰብ እተሰርሐ ጥራይ ዘይኰነስ፡ ምኽንያቱ «ብመሰረታዊ ስርዓታት እዛ ዓለም እዚኣ» እውን ይምርኰስ (ቈሎሴ 2:8)። እዚ እንታይ ማለት እዩ? ንዚ ሓረግ እዚ ብዙሓት ትርጉማት ኣለዉዎ፡ ግናኸ እቲ ሓፈሻዊ ሓሳብ፡ ብክርስቶስ ዘይተሰረቱ ኣረኣእያ ዓለም ኣዝዮም ንኣሽቱ እዮም ዚመስሉ። ኣብ ገለ ቦታታት ዕጉባትን ሓቀኛታትን ኪኾኑ ይኽእሉ እዮም፡ ግናኸ ንዅሉ ሓበሬታ ናይቲ ዩኒቨርስ ንምግላጽ ኣይዓብዩን እዮም፡ ከምኡ እውን ኣብኦም ንዝርከብ ነገር ዕጉብ መሰረት ንምግላጽ ወይ ንምሃብ ኣይዓብዩን እዮም። ንኣብነት፡ ኣረኣእያ ዓለም ናይ ዓለማዊ ሰብኣውነት፡ ሰብ ስነ-ምግባራዊ ምዃኑ ንምግላጽ ዕጉብ ፍልስፍናዊ መሰረት ንምሃብ ኣይዓብን እዩ።
ማስጠንቀቕታ
ቈሎሴ 2:9 የሱስ ክርስቶስ ኣምላኽ ምዃኑ ብጽኑዕ ይገልጽ፡ «ኣብ ክርስቶስ ዅሉ ምልኣት መለኮት ብስጋ ይነብር።» እዚ እንተ ዀይኑ፡ ንሱ ማእከልን ትኩረትን ናይዚ ዩኒቨርስ እዩ፡ ከምቲ ሮሜ 11:36 ዚብሎ፡ «ዅሉ ኻብኡን ብእኡን ንእኡን እዩ።» ሓደ ብክርስቶስ ዘይተሰረተ ፍልስፍና ኸንቱን ምትላልን ኪኸውን ግድን እዩ፡ ምኽንያቱ ቈሎሴ 2:3 ኣብ ክርስቶስ «ተሓቢኡ» ከም ዘሎ ይነግረና። ዅሉ መዝገብ ጥበብን ፍልጠትን።»
ጳውሎስ ኣብ ቈሎሴ 2 ክልተ ሳዕ የጠንቅቐና፡ «ሓደ እኳ ኣይፍረደኩም»ን «ሓደ እኳ ኣይጕድለኩም»ን (16,18)፡ ምኽንያቱ ንኣረኣእያ ዓለሞም ኣይትቕበሉን ኢኹም። ብኸንቱን ምትላልን ፍልስፍና ብምሕታትካ ኣይትጕደል።
