ምምሕዳር ሊድያ
ሰብኣዊ ርእይቶታት ንትምህርቲ ቅዱሳት ጽሑፋት ከይሰዓርና ክንጥንቀቕ ኣሎና። ውልቃዊ እምነት የድሊ። እዚ ንኣማኒ ምስ ኣምላኽ የራኽቦ (ኤፌሶን 4:4)፣ ብጥምቀት ማይ ድማ ብግልጺ ምስ ጐይታና የለልዮ (ማርቆስ 16:16)። ብሓዘን፣ ሎሚ ሰብኣዊ ሓሳባት ኣብ ክርስትና ናብቲ ሓቂ ዘይብሉ ምእማን ኣምሪሑ።
ፍቕሪ ንጐይታ
ሊድያ ጐይታ ልባ ምስ ከፈተላ መልእኽቲ ወንጌል ኣመነት (ግብሪ ሃዋርያት 16:14)። ድሕሪኡ ንሳን ቤተሰባን ተጠምቁ፣ እዚ ድማ ኣገልገልታን ሰራሕተኛታን እውን ከም ዝኣመኑ የመልክት። ንጐይታ ክንደይ ዓወት! ንጳውሎስን ብጾቱን – መልእኽተኛታት መድሓኒኣን ጐይታኣን – ኣጋይሻ ክኾኑዋ ብህጹጽ ለመነት። ሊድያ ናብ ቤታ ዓደመቶም፣ «ንጐይታ እሙንቲ ምዃነይ ፈሪድኩምኒ እንተኾይንኩም ...» (ፍ.15 NKJV) እናበለት። ነዚ መጽሓፍ ቅዱሳዊ መከራኸሪ ተጠቒማ፣ ሰዓረት እሞ ንዕድመኣ ክቕበሉ ብብቕዓት ኣገደደቶም፣ እዚ ድማ ልሙድ ኣይነበረን።
እቲ «ምእማን» ወይ «ምግዳል» ዝብል ግሲ ኣብዚ ጥራይ እዩ ተጠቒሙ ዘሎን ኣብ ሉቃስ 24:29። ኣብ ክልቲኡ እዋናት እቲ ምግዳል ብምኽንያት ፍቕሪ ንጐይታ እዩ ነይሩን ምስ ምምሕዳር ዝተኣሳሰረ እዩ። ሊድያ ካብ ሕጂ ንደሓር ንሳን ቤታን ናይ ጐይታ ምዃኖም ተረዲኣ ነይራ፣ ንሱ ድማ ንኹሉ ዝነበራ ንእኡ ከተመሓድር ዕማም ሂብዋ ነይሩ (1 ጢሞቴዎስ 6:2,17-19 ተመልከት)። እቲ «ቤት» ኣብ ጽሑፋት ሉቃስ – መጽሓፍ ሉቃስን ግብሪ ሃዋርያትን – ዓቢ ጭብጢ እዩ፣ እቲ ቃል «መጋቢ» ድማ «ገዛ-ገዛኢ» ማለት እዩ።
ኣብ መንጎ ሊድያ፣ እታ ቓላት ጳውሎስ ዝኣመነት፣ ከምኡ ድማ እቶም ንጐይታ የሱስን መልእኽቲ ጸጋ ኣምላኽ ካብ ሰማይ ብእኡ ዝተላእከን ዝነጸጉ ስሱዓት ሃይማኖታውያን መራሕቲ ዓቢ ፍልልይ ኣሎ። ጳውሎስ፣ ቅድሚ ምድሓኑን በቲ እዋን ሳውል ተባሂሉ ዝፍለጥ ዝነበረን፣ ምስቶም መራሕቲ ብቐረባ ተኣሳሲሩ ነይሩ፣ ግን ጐይታ ኣብ መገዲ ደማስቆ ምስ ጸውዖ ካብኦም ርሑቕ ኮነ (ግብሪ ሃዋርያት 9)። ሕጂ ድማ ፍረ ዕዮ ጳውሎስ ነይሩ፣ ከምቲ ብእምነት ሊድያ ኣብ ጐይታ ብቐዳማይ ፍቕሪ ንእኡ ዝተራእየ፣ ድሌታቱ ድማ ቀዳማይ ቅድሚያኣ ኮነ። እዚ ድማ ብምቕባል ኣጋይሽ ኣርኣየቶ፣ እዚ ድማ ብሓቂ «ፍቕሪ እንግዳታት» ማለት እዩ።
እምነት
እምነት ናይ ምምሕዳር ቀንዲ ባህሪ እዩ፣ ከምቲ ኣብ ሉቃስ 16:10-12ን 19:17ን ዝተመላኸተ። ጐይታ ነቲ ጽቡቕን እሙንን መጋቢ ኣመስገኖ፣ እቲ ብልህን ጥንቁቕን ዝነበረ (ማቴዎስ 24:45-46, 25:21,23፣ ሉቃስ 12:42-43)። ሊድያ ነዞም ጽቡቓት ባህርያት ኣርኣየት።
እምነትን እምነትን ብሓንሳብ ይኸዱ፣ ከምቲ ኣብ ኣብርሃም፣ ኣቦ ኣመንቲ ዝተራእየ (ገላትያ 3:9)። ብተመሳሳሊ፣ ጳውሎስ እሙን፣ እምነታዊን ሓቀኛን ንጐይታን ንዝተዋህቦን ነይሩ። ስለዚ እዩ ጐይታ ፍሉይ ኣገልግሎት ዝሃቦ (1 ጢሞቴዎስ 1:12)፣ ኣብኡ ድማ እሙን መጋቢ ነይሩ (1 ቈረንቶስ 4:2, 7:25)። ኩሎም ክርስትያናት እምነት ከርእዩ ኣሎዎም፣ ብኣንጻሩ ዘይኣመንቲ (2 ቈረንቶስ 6:15)።
እቶም ኣብ ኤፌሶንን ቈሎሴን ዝነበሩ ኣመንቲ እሙናት ነይሮም (ኤፌሶን 1:1፣ ቈሎሴ 1:2)። ስለዚ እዩ ጐይታ ዓበይቲ በረኸታት ዝኣመነሎም። እዞም በረኸታት እዚኦም ንኹሎም ኣመንቲ ይወሃቡ (ኤፌሶን 1:3)፣ ግን ንምጥቃም እምነት የድሊ (ሉቃስ 16:12 ተመልከት)፣ ከምቲ ሊድያ ዝገበረት።
ምብርትታዕ
ሓቂ ኣምላኽ ኩሉ ግዜ ክብድል እዩ። ስለዚ ኣመንቲ እሙናት ክኾኑ ኣሎዎም (1 ጢሞቴዎስ 4:1-10)። እዚ እምነት እዚ ይፍተን እዩ፣ ንኣብነት፣ ሓንቲ ስድራቤት ንሓንቲ መበለት ክትከናኸን ከላ ወይ ድማ ፍሉይ ክንክን ዘድልዮም ኩነታት ክገጥማ ከሎ (5:16)። ሓድሽ ኪዳን ካልኦት እሙናት ኣገልገልቲ ይጥቅስ፡ ቲኪቆስ (ኤፌሶን 6:21፣ ቈሎሴ 4:7)፣ ኤጳፍራስ (ቈሎሴ 1:7)፣ ኦኔሲሞስ (4:9)፣ ሲልቫኖስ (1 ጴጥሮስ 5:12)ን ጋይዮስን (3 ዮሃንስ 1)።
ባሮኽ፣ ወይ ባሮት፣ ንኣመንቲ ጐይቶቶም ከኽብሩ ይምዕዱ (1 ጢሞቴዎስ 6:2)። ሊድያ ንኣገልገልታ ክንደይ ምብርትታዕ ክትከውን ነይራ! ኣሓት ብክርስቶስ ጐይታ ዝሃበን ግደታት ክፍጽማ ክንደይ ኣገዳሲ እዩ።
ቅኑዕ ምግባር ኣብ ቤት ኣምላኽ
ኣብ መጽሓፍ ግብሪ ሃዋርያት ብዙሓት ኣሓት ኣገደስቲ ዕማማት ዝነበረን ንረክብ። ጳውሎስ ገለ ካብአን ኣብ ሮሜ 16 ዘርዘረ። እዘን እሙናት ኣሓት ብቐዳማይ ፍቕሪ ተመልክተን ነይረን፣ ከም ሊድያ ድማ ሓቀኛታት ሰዓርቲ ነይረን።
ብናጽነት መጽሓፍ ቅዱሳዊ ክርስትና፣ ኣንስቲ፣ ብጸጋ ኣምላኽ ዝደሓናን ንርእሰን ንጐይታን ንድሌታቱን ዝወፈራን፣ ንኽብሪን ግርማን ኣምላኽ፣ ንገዛእ ርእሰን ድማ ንጥቕሚ ካልኦት ይዓይያ። እዚ ድማ ምስ ኩነታት ኣንስቲ ኣብ ብዙሓት ዓለማዊ ሃይማኖታት ኣዝዩ ይፈላለ፣ ከምቲ ኣብ ፊልጲ፣ እታ ሊድያ ዝነበረት ከተማ፣ ኣብታ ድኻ ባርያ-ጓል ዝተራእየ (ግብሪ ሃዋርያት 16:12-19)።
ብተመሳሳሊ፣ ጢሞቴዎስ ንብጾቱ ክርስትያናት ኣብነት እምነት ክኸውን ኣድለዮ (1 ጢሞቴዎስ 4:12) – ከምኡ ድማ ነይሩ (1 ቈረንቶስ 4:17)። እዚ ባህሪ እዚ ንኹሉ ወለዶ ኣመንቲ ኣገዳሲ እዩ፣ ከመይሲ ሓቂ ኣምላኽ ብሓባር ተኣሚንዎም እዩ (2 ጢሞቴዎስ 2:2)። ብተወሳኺ ነቲ ኣብ ዲያቆን ዘድሊ ፍሉይ ባህርያት ምምልካት፣ ጳውሎስ ሰበይቲ ዲያቆን እሙንቲ ክትከውን ከም ዘለዋ ገለጸ (1 ጢሞቴዎስ 3:8-11)። ብተመሳሳሊ፣ ደቅን ሽማግለ ኣመንትን እሙናትን ክኾኑ ኣሎዎም (ቲቶስ 1:6)። እቲ ነዞም ኩነታት እዚኦም ዘራኽብ ዝተለመደ ነገር ቅኑዕ ምግባር ኣብ ቤት ኣምላኽ እዩ፣ ንእኡ ድማ እሙን ምምሕዳር የድሊ።
ኣምላኽናን ጐይታና የሱስ ክርስቶስን
ኣምላኽ እሙን እዩ (1 ቈረንቶስ 1:9, 10:13፣ 2 ቈረንቶስ 1:18፣ 1 ተሰሎንቄ 5:24፣ 2 ተሰሎንቄ 3:3፣ 1 ጴጥሮስ 4:19) ከምኡ ድማ ቓሉ (1 ጢሞቴዎስ 1:15, 3:1, 4:9፣ 2 ጢሞቴዎስ 2:11፣ ቲቶስ 1:9, 3:8)። ኣምላኽ እሙን ኮይኑ ይቕጽል፣ ከመይሲ ንርእሱ ክኽሕድ ኣይክእልን እዩ (2 ጢሞቴዎስ 2:13)፣ ቓላቱ ድማ እሙናት እዮም (ራእይ 21:5, 22:6)።
ጐይታ መሓርን እሙንን ሊቀ ካህን እዩ፣ ንድሌታት ኣምላኽን ህዝቡን – ንኹሎም ኣመንቲ ኣብ ምድሪ – ይከናኸን (እብራውያን 2:17, 3:2, 10:23)። ኣብ ዝሓለፈ እምነቱ ብሳራ (11:11)ን ካልኦትን ተመኪሩ ነይሩ። ሎሚ ድማ እሙን ኮይኑ ይቕጽልን ይቕረ ንምባል ድሉው እዩ፣ ሓጢኣትና እንተተናዘዝና (1 ዮሃንስ 1:9)። ጐይታ እቲ እሙን ምስክር እዩ (ራእይ 1:5, 3:14, 19:11)፣ ህዝቡ እንተዘይተዓወቱ እውን (2:4)። ካብኡ ክንምሃር (ማቴዎስ 11:29) እሙናት ክንከውን (ራእይ 2:10,13)!
መወዳእታ ሓሳብ
- እቲ ንሓረግና «ብህጹጽ ለመነት» ዝብል ግሪኻዊ ግሲ ከምቲ ናይ መቄዶንያዊ ምሕጽንታ (ፍ.9) እዩ፣ እዚ ድማ «ምምዓድ» ወይ «ምብርትታዕ» ማለት እዩ።
ኦ ጐይታ፣ መገዲ ክንደግም ከለና እሙን ኣብ ማእከል ዘይምእማን፣ ኣብ ማእከል ጸልማት ብርሃን ጥራይ፣ ንስኻ ስም ኣቦኻ ተናዘዝካ፣ ብፍቓዱ ድማ ባህ በለካ፣ ብጥበብ ሰይጣን ወይ ብስቓይ፣ ሓፍረትን ክሳራን ዘይተንቀሳቐስካ፣ መገዲኻ፣ ብምድራዊ ስሓቕ ዘይተበራታዕካ፣ ናብ መስቀል ጥራይ መርሐ። ብትሕትናኻ ንሓስብ፣ ከምኡ ድማ ከምኡ ክንከውን ንደሊ፣ ኩሉ ዕረፍትን ባህታን ድማ ብምምሃር፣ ጐይታ፣ ካብኻ ንረክብ። —ጀምስ ጂ. ደክ (1802–1884)
