ሓደ ሰብ ምስ ቁመቱ ዝሰማማዕ ክብደት ዘርኢ ጽቡቕ ዘይኮነ ሰሌዳ ተገጢሙልኩም ይፈልጥ ድዩ፧ ብዙሓትና ነዚ ዘተሓሳስብ ሓበሬታ ብቐሊሉ ንሓድጎ እሞ ከም ዝደለና ንነብር። ማለት፡ ክሳዕ ሓደ ሕክምናዊ ጸገም ዝፍጠር እሞ ብዛዕባ ኣመጋግባናን ልምምድናን ንጥዕና ሰውነትና ብቐጥታ ከም ዝጸሉ ዝነቕሓና። ነቲ ሓቂ ንቕበሎ፡ ብዙሓትና ብምርጫና ኢና ዝያዳ ክብደት ዘለና። ከምቲ ዝግባእ ኣይንለማመድን ኢና፡ ንጥዑም ምግቢ ድማ ንንዕቕ። እዚ ንብቕዓት ዘለና ስንፍናዊ ኣመለኻኽታ ንኣእምሮ እውን የዳኽሞ። ጥዑይ ዝሰርሕ ኣእምሮ እንተደኣ ደሊና፡ ንኣእምሮ ብግቡእ ክንለማምዶን ክንምግቦን ኣሎና።
ኣእምሮኣዊ ምግቢ
ኣእምሮ ከምቲ ጭዋዳታት ሰውነትና ዝድልድሉሉ መገዲ – ብልምምድን ብግቡእ ምግቢን ይድልድል። ብዛዕባ ግቡእ ምግቢ፡ ጳውሎስ ንህይወት ሓሳብ ናይቲ ኣማኒ ከም ዘዕብያ ዝተረጋገጸ ጥዑይ ዝኾነ ዝርዝር ምግቢ ኣዳልዩ።
«ዝኾነ ይኹን ሓቂ ዝኾነ፡ ዝኾነ ይኹን ቕኑዕ ዝኾነ፡ ዝኾነ ይኹን ቅዱስ ዝኾነ፡ ዝኾነ ይኹን ንጹህ ዝኾነ፡ ዝኾነ ይኹን ፍቑር ዝኾነ፡ ዝኾነ ይኹን ጽቡቕ ዝኾነ፡ ገለ በረኸት እንተሎ፡ ገለ ምስጋና እንተሎ፡ በዚ ነገር እዚ ሕሰቡ» (ፊልጲ 4:8 KJV)።
እቲ ኣማኒ ንኣእምሮኡ ንዓመጽ፡ ንብልግና፡ ንርኹስ ቓላት፡ ንዘይግባእ ቀልድታት፡ ከምኡ’ውን ንዘይልክዕ ምብዛሕ እንተደኣ ኣቃልዖ፡ እቲ ልቢ ብቐሊሉ ናብ ሓደ ዝደኸመ ርኹስ መዕቖቢ ስጋዊ ትምኒታት ክቕየር እዩ። «ከምቲ ኣብ ልቡ ዝሓስብ፡ ከምኡ እዩ» (ምሳሌ 23:7)።
ብኣካል እትበልዖ ኢኻ፡ ብመንፈስ ግን እትሓስቦ ኢኻ። እዚ ብቐሊሉ መርህ ምዝራእን ምእካብን እዩ። ሰለስተ ሕግታት ምእካብ እዚኦም እዮም፡ እትዘርኦ ኢኻ እትዓጽድ፤ ካብቲ ዝዘራእካዮ ንላዕሊ ኢኻ እትዓጽድ፤ ድሕሪ ምዝራእካ ኢኻ እትዓጽድ። ጳውሎስ ከምዚ ኢሉ ይገልጽ፡ «ሓደ ሰብ ንስጋኡ እንተዘርአ፡ ካብ ስጋኡ ጥፍኣት ክዓጽድ እዩ» (ገላትያ 6:7-8)።
ሓደ ኣማኒ ብርኹስ ነገር ክምገብ (ክሓስብ) ከሎ፡ ናብ ቅኑዕ ዓጺድ ጥፍኣት ይመርሕ። እቲ መጀመርታ ዝተዘርአ ዘርኢ ድሕሪ ነዊሕ እዋን፡ እቲ ሳዕቤናት ካብቲ ዝተሓሰበ ንላዕሊ ኣዕናዊ ከም ዝነበረ ክረጋገጽ እዩ።
ኣእምሮኣዊ ልምምዳት
ሓደ ፍሉይ ልምምድ ንኹሉ ጭዋዳታት ሰውነት ኣየድልድልን እዩ፤ ንምሉእ ጭዋዳዊ ብቕዓት ንምሕላው ዝተፈላለዩ ልምምዳት የድልዩ። ብተመሳሳሊ፡ ቅዱሳት ጽሑፋት ንኣእምሮኣዊ ብቕዓት ዝተፈላለዩ ልምምዳት የቕርቡ። ነፍሲ ወከፍ ልምምድ ንሓደ ፍሉይ ኣእምሮኣዊ ባህሪ ብምቕያር ዘይግባእ ዝንባለ ብኣምላኻዊ ኣተሓሳስባ ይቕይሮ። ኣእምሮና ሓደ ነገር ክንሓስብ ኣለዎ። ብዛዕባ ሓደ ነገር ዘይምሕሳብ ኣይሰርሕን እዩ! ንዝቕጽሉ ዓሰርተ ሰከንድታት (ነዚ ዓንቀጽ ድሕሪ ምንባብኩም) ንኣእምሮኹም ካብ ኩሉ ሓሳባት ንጹህ ክትገብሩዎ ፈትኑ እሞ ብፍላይ ብዛዕባ ፊደል «R» ኣብ ቃል «Rascal» ኣይትሓስቡ። ከመይ ገበርኩም፧ ሓደ ነገር ናብ ኣእምሮኹም ምስ ኣተወ ብዛዕባኡ ዘይምሕሳብ ኣዝዩ ከቢድ እዩ። ይኹን እምበር፡ ነቲ ብኣእምሮኹም ክትሃድሙሉ እትደልዩዎ ነገር ብኻልእ ሓሳብ እንተደኣ ቀይርኩምዎ፡ ነዚ ምስጢር እዚ ክትወግዱዎ ትኽእሉ ኢኹም። ሰር ቶማስ ሞር ከምዚ ኢሉ ገሊጽዎ፡ «ንኣእምሮኹም ብጽቡቕ ሓሳባት ምልእዎ፡ ወይ ድማ እቲ ጸላኢ ብሕማቕ ሓሳባት ክመልኦ እዩ። ባዶ ክኸውን ኣይክእልን እዩ።»
ኣእምሮና ሓደ ነገር ክሓስብ ስለዘለዎ፡ ብዛዕባ ክርስቶስን ከም ቅዱሳት ጽሑፋት፡ መዝሙራትን መንፈሳዊ ደርፍታትን ንሓስብ። ብግቡእ ክንሓስብን ንኣእምሮ ናብ ቅኑዕ ኣተሓሳስባ ንምዕባይ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ልምምዳት ክንጥቀም ኣሎና። ኣምልኾታትን ሃይማኖታት ሓድሽ ዘመንን ኣእምሮና ሓደ ነገር ክሓስብ ከም ዘለዎ ይርድኡ። እቲ ምብራቓዊ ኣገባብ ንኣእምሮ ምጥራይን ምቁጽጻርን እዩ፡ እቲ ክርስትያናዊ ኣገባብ ግን ንኣእምሮ ብሓሳባት ክርስቶስ ምምላእ እዩ! እዞም ዝስዕቡ ሽዱሽተ ኣእምሮኣዊ ልምምዳት ንኣማኒ ክርስትያናዊ ትኩረት ንምሕላው ይሕግዙ።
ንኣእምሮ ምጽናዕ
ዘተሓሳስብ ዜና ክህሉ ከሎ መጀመርታ ከመይ ኢኹም ትምልሱ፧ ብኣወንታዊ ኣገባብ ትሓስቡሉ ድዩ፧ እቲ መጀመርታ እትገብሩዎ ነገር ኣምላኽ ኣብቲ ኩነታት ከመይ ገይሩ ክብሪ ከም ዝረክብ ምሕሳብ ድዩ፧ ከም ዝረክብ ትፈልጡ ኢኹም (ሮሜ 8:28)። ብመንፈሳዊ ኣዘራርባ፡ ንኣእምሮ ኣብ ሓደ ጽቡቕ ነገር ንምድራግ፡ ኣብ ክንዲ ነቲ ንነፍሲ ጭንቀት ዝፈጥር ዘሎ ነገር፡ ልምምድን ጽንዓትን የድሊ። ብንጹር፡ ንኣእምሮ ብፍቓድ ኣብ ሓደ ፍሉይ ነገር ምድራግ ወይ ምጽናዕ ይከኣል እዩ። ኢሳይያስ ብዛዕባ ከመይ ገይርና ሰላም ኣብ ኣእምሮና ከም እንሕሉ ይነግረና፡
«ኣእምሮኡ ኣብኡ (ኣብ እግዚኣብሔር) ዝጸንዔ፡ ንእኡ ብምሉእ ሰላም ክትሕልዎ ኢኻ፡ ከመይሲ ብኣኻ ይእመን እዩ» (ኢሳይያስ 26:3)።
ዝቕጽል ግዜ ኣእምሮኹም ክጭነቕ ከሎ፡ ንክርስቶስ ናብ ህይወት ሓሳብኩም ምዕዳም ተለማመዱ። ኣእምሮኹም ብዛዕባ እቲ እግዚኣብሔር ንርእሱ ክብሪ ዝረክበሉ ዝኾነ መለኮታዊ ፍታሓት ወይ ውጽኢታት ናይቲ ኩነታት ይሓስብ። እዚ ንኣእምሮኹም ከጽንዖ እዩ። ኣእምሮ ሓደ ነገር ክድህስስ ኣለዎ – ካብ እግዚኣብሔር ዝበለጸ መን ኣሎ፧
ምዝካር
እቲ «ምዝካር» ዝብል ልምምድ ምስቲ «ምጽናዕ» ዝብል ተመሳሳሊ እዩ፡ ግን ንኣእምሮ ናብ ዝሓለፉ ፍታሓት ኣብ ክንዲ ናብ ዝመጽእ ፍታሓት ናብ ባንክ ትዝታኡ ክምለስ የድልዮ። ኣብዚ ኣእምሮኣዊ ልምምድ እዚ፡ ሓደ ሰብ ወይ ንዝሓለፈ እምነት ኣምላኽ ወይ ንተስፋታቱን መምርሒታቱን ይዝክር። ንሕና ንእግዚኣብሔር፡ ንዝሓለፉ ስሕተታትና፡ ከምኡ’ውን ንዝሓለፈ እምነቱ ንርስዕ ዝንባለ ዘለና ፍጡራት ኢና። ስለዚ፡ ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት ንእግዚኣብሔር፡ ንጽቡቕነቱን ንትእዛዛቱን ንምዝካር ብዙሕ ምትብባዕ ኣሎ (ዘዳግም 6:12፤ 8:11፤ 9:7፤ ሉቃስ 22:19)። ነብዪ ኢሳይያስ ንህዝቢ ኣምላኽ ከምዚ ኢሉ መሃሮም፡
«እዚ ዘክርዎ፡ ሰብ ከም ዝኾንኩም ድማ ኣርእዩ፡ ... ነቲ ዝሓለፈ ጥንታዊ ነገር ዘክርዎ፡ ከመይሲ ኣነ ኣምላኽ እየ» (ኢሳይያስ 46:8)።
ንኣእምሮ ናብ ታሪኻዊ ፍጻሜታት ወይ መለኮታዊ መግለጺታት ምምላስ እንታይ ጥቕሚ ኣለዎ፧ ንርእስና ምስ ተስፋታት ኣምላኽ ብዛዕባ ምድሓን እንደገና ንፋለጥ፡ ከምኡ’ውን ንዝሓለፈ እምነቱ ብማዕበላት ህይወት ንዝክር።
ንኣእምሮ ምሕዳስ
ክሳዕ ሕጂ ኣተሓሳስባና ካብ ሕጂ ዘሎ ኩነታት ናብቲ እግዚኣብሔር ነቲ ኩነታት ንኽብሩ ወይ ናብ ዝሓለፈ እምነቱን ዝተገልጹ ተስፋታቱን ከመይ ገይሩ ከም ዝጥቀመሉ ክንሓስብ ተማሂርና።
«ብመንፈስ ኣእምሮኹም ሓደሱ» (ኤፌሶን 4:23)።
ምሕዳስ ንስጋዊን ዓለማዊን ኣተሓሳስባ ንምሕዳግ፡ ኣብቲ ቅቡል ፍቓድ ኣምላኽ ንምሕሳብ እዩ። «ነዛ ዓለም እዚኣ ኣይትምሰሉ፡ ግን ብምሕዳስ ኣእምሮኹም ተለወጡ፡ እቲ ጽቡቕን ቅቡልን ፍጹምን ፍቓድ ኣምላኽ እንታይ ምዃኑ ምእንቲ ከተርእዩ» (ሮሜ 12:2)።
ሓደ ኣማኒ ንኣእምሮኡ ክሕድስ (ኣብቲ ጽቡቕን ፍጹምን ፍቓድ ኣምላኽ ክሓስብ) ከሎ፡ ካብ ስጋዊ ኣተሓሳስባ ናብ ቅዱስ ህይወት ይልወጥ።
እዚ ንኣእምሮ ምድልዳል ዝሕግዝ ኣገባብ፡ ነቶም ብሕታዊ ዝሓስቡ፡ ንርእሶም ምስ ካልኦት ዘነጻጽሩ፡ ወይ ትዕቢተኛ ሓሳባት ዘለዎም ሰባት ጠቓሚ እዩ። ኣብ ዘይግባእ ሓሳብ እንተደኣ ጸኒዕና፡ ከም ሓጢኣት ክንእመኖ ይግባእ፤ ይኹን እምበር፡ እዚ ተግባር እዚ ባዕሉ ነቲ ኣእምሮኣዊ ዝንባለ ኣይሰግሮን እዩ። ዘይግባእ ኣተሓሳስባ ብቅኑዕ ኣተሓሳስባ ክንቅይሮ ኣሎና። ስለዚ፡ ንብሕታዊ ሓሳባት፡ ንኣእምሮ ኣብ ክንዲ ንሕና ከመይ ገይርና ከም እንግልገል፡ ንክብሪ ኣምላኽ ከመይ ገይርና ከም እንግልገል ንምድራግ። ንሉዓላውነት ኣምላኽ ኣብ ፍጥረት ከምኡ’ውን ንፍሉይ ዕላማኡ ንህይወትና ምዝካር፡ ንሓሳባት «ምጽንጻር» ንምቕያር ክሕግዝ እዩ። ብቐሊሉ ምዝካር፡ ንኣምላኽ ብተፈጥሮኣዊ ኣገባብ ምንም ክገብር ኣይክእልን እየ (ሮሜ 7:18፤ 8:8)፡ ግን «ኩሉ ነገር ብክርስቶስ ዝድልድለኒ እዩ ክገብሮ ዝኽእል» (ፊልጲ 4:8)።
ንትዕቢተኛ ሓሳባት ንምስጋር ክሕግዝ እዩ። ኣምላኻዊ ኣተሓሳስባ መጀመርታ ነቲ ሓሳብ እንተዘይነጸጎ፡ ነቲ ሕማቕ ምናብ ከም ሓጢኣት ኣሚንካ ብቅዱስ ዝንባለ ቅየሮ። እቲ ኣማኒ ንኣእምሮኡ ክሕድስ ከሎ፡ ንጸላኢ ብዙሕ ቦታ ይገድፈሉ እሞ ሓይሊ ንኽረክብ ይሕግዞ።
ንኣእምሮ ምእማን
እዚ ኣካል ናይ ኣእምሮኣዊ ልምምድ፡ ንዘይተወሰነ ኣተሓሳስባ ናብ ፍሉይ ምኽንያት የገድዶ። ንዘይተነጸረ ባህሪ የነጽሮ። መንእሰያት ክርስትያናት ኣብ ግራጫ ቦታታት ናጽነት ንምስራሕ ብዙሕ ግዜ ይሽገሩ። እግዚኣብሔር ድሕነትና (ቅዱስ ህይወት) ብፍርሃትን ብንቕጥቕጣቕን ኣብ ቅድሚኡ ክንሰርሕ ይደልየና። ንሱ ቅዱስ ስለዝኾነ ንሕና እውን ቅዱሳት ክንከውን ይደልየና (1 ጴጥሮስ 1:16)። እቲ ዕማም ድማ ነቲ ግራጫ ቦታ ናጽነት ናብ ግቡእ ብሕታዊ ባህሪ ምቕናስ እዩ፡ እዚ ድማ ንሕልና ሓደ ሰብ ወይ ንትእዛዛት ቅዱሳት ጽሑፋት ዘየስሕት።
«ሓደ ሰብ ሓደ መዓልቲ ካብ ካልእ ይበልጽ ይብል፡ ካልእ ድማ ኩሉ መዓልቲ ማዕረ ይርእዮ። ነፍሲ ወከፍ ሰብ ኣብ ኣእምሮኡ ብምሉኡ ይእመን» (ሮሜ 14:5)።
እቲ ኣማኒ ኣብ ዘይተነጸረ ሓሳባት ኣይሰርሕን፡ ግን ኣብ ኣእምሮኡ ብዛዕባ እቲ ቅኑዕን ጌጋን ባህሪ ብምሉኡ ይእመን። እዚ ባህሪ እዚ ንኣምላኽ የኽብር፡ ንርእሱን ንኻልኦትን መንፈሳዊ ምህናጽ ዝኸውን ይገብር፤ ንዝጠፍኡ ወይ ንዝደኸመ ሓው ኣየስሕትን፡ ወይ ንስጋ ንምግዛእ ኣይጥዕምን።
ንኣእምሮ ምሕዛም
ንኣእምሮ ምሕዛም፡ ንኣእምሮ ኣብ ዝተሓሰበ ዕላማ ንምብጻሕ ምድራግ እዩ፡ ዝኾነ ይኹን ምብታኻት፡ ሽግራት፡ ወይ መከራታት እንተተረኸቡ።
«ስለዚ፡ ሕቖ ኣእምሮኹም ሕዘሙ፡ ንቕሑ፡ ክሳዕ መወዳእታ ድማ ነቲ ብምግላጽ የሱስ ክርስቶስ ዝመጸኩም ጸጋ ተስፋ ግበሩ» (1 ጴጥሮስ 1:13)።
ኣብ ጥንታዊ ግዜ፡ ኣካላት መርከባት ብገመድን ብሓብልን ይሕዘሙ ነበሩ፡ እቲ ኣካል ኣብ ማዕበል ከይፈርስ (ግብሪ ሃዋርያት 27:17)። ምሕዛም መርከብ ንዝመጽእ ከቢድ ፈተናታት የድልድላ። እቲ ማራቶን ዝጎዪ ሰብ፡ እቲ ውድድር ኣብ ሰውነቱ ዘስዕቦ ዋጋ ይርድኦ። ንዝመጽእ ሕማምን ድኻምን ብኣእምሮኡ ይዳሎ (ኣእምሮኡ ይሕዝም)፡ ድሕሪኡ ድማ ንውድድር ንምዝዛም ብጽንዓት ይጎዪ። ብጭዋዳታት ምጥባቕ፡ ብቝስሊ፡ ብሕማም ኣስሓይታ ወይ ብዝኾነ ይኹን ከምኡ ዝኣመሰለ ነገር ኣይበታተኽን፤ ንሽልማት ይጎዪ፤ ንውድድር ብጽቡቕ ንምዝዛም ይጎዪ።
ንኣእምሮ ምድላው
«ነቲ ኣብ ማእከልኩም ዘሎ መጓሰ ኣምላኽ ምገቡ፡ ብግዴታ ዘይኮነስ ብፍቓድ፡ ብርኹስ ረብሓ ዘይኮነስ ብድሉው ኣእምሮ እናተዓዘብኩም» (1 ጴጥሮስ 5:2)።
ድሕሪ ሓደ ከቢድ መዓልቲ ስራሕ ወይ ድሕሪ ሓደ ዓብዪ ዕማም፡ ንኣእምሮና ምዝናይ ዝንባለ ኣሎና። ማለት፡ ንሓጺር ግዜ «ምጥራይ» እሞ «ኣብ ወንበር ምቕማጥ»። እዚ ፍጻሜ እዚ ብዙሕ ግዜ ምስ ሓደ መዘናግዒ ድሌት ይኸይድ – ከም ቲቪ ምርኣይ፡ ወይ ፊልም፡ ወይ ሙዚቃ ምስማዕ። ድሉው ኣእምሮ ዘይዕጸው፡ ግን ትኩር፡ ንጡፍ፡ ከምኡ’ውን ዝርከብ ኣእምሮ እዩ። ሰይጣን ዝበዝሐ ፕሮግራሙ ብኣፍደገታት ነፍስና (ኣዒንትናን ኣእዛንናን) ክንድክም ከሎ ይገብር። ብሓሳብና ዘይንቕበሎ ሕማቕ ፕሮፓጋንዳ ንሰምዕ ወይ ንርኢ። ኣእምሮና ክዕጸው ከሎ፡ ነቲ ፊልጲ 4:8 ዝብል ኣእምሮኣዊ መርመሪ ንጥቀም ኣይንብልን፡ እቲ ርኹስ ድማ ብቐሊሉ ይኣቱ። እቲ ኣማኒ ክዕርፍ ዝግባእ ግዜታት ኣሎ (መዝሙር 23:2)፡ ግን እቲ ኣእምሮ ንቑሕ ክኸውን ኣለዎ። ጽቡቓት ወተሃደራት መስቀል ንቑሓትን ድሉዋትን ይኾኑ፡ ከመይሲ እቲ ጸላኢ ተንኮለኛ እዩ፡ ነቶም ዘይጥንቀቑ ኣብ ጸልማት ይሕባእ።
እዞም ኣእምሮኣዊ ልምምዳት እዚኦም ንተፈጥሮኣዊ ኣእምሮኣዊ ሓይሊ ንምዕባይ (ሓይሊ ኣእምሮ) ወይ ንኣምላኽ ብተፈጥሮኣዊ ሓይልን መንገዲን ንምግልጋል ከም ዘይኮኑ ክድህስስ ይግባእ። እዚ ዕሽነት ክኸውን እዩ እሞ ንዝወደቐት ነፍሲ ብተፈጥሮኣዊ ክእለትና ንኣምላኽ ንምስዓብ ዘለዋ ዝንባለ ጥራይ ይውስኽ፡ ብፍላይ ሓደ ሰብ ብዙሕ ተውህቦ እንተለዎ። ዕላማ ናይቶም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ኣእምሮኣዊ ልምምዳት፡ ንኣእምሮ ምጽናዕን ምድራግን፡ ከምኡ’ውን ካብ ስጋዊ ሓሳባት ንምክልኻል እዩ።
እዞም ሽዱሽተ ልምምዳት እዚኦም ንኣእምሮኹም ኣብ መንፈሳዊ ነገራት ንምድራግ ይሕግዙኹም፡ ከምኡ’ውን ንጐይታ የሱስ ኣብ ሓሳባትኩም ብምሉኡ ክነብር የፍቅዱሉ።
ብዋረን ሄንደርሰን»}]
