ንስኻትኩም ንስእሊ ደቆም ዘይፈትዉ ወለዲ ትፈልጡ ዲኹም፧ ንኣዕሩኽቶም ከኣ ከርእይዎም ባህ ይብሎም። ኣምላኽ ድማ ንፍቑር ወዱ ብዝያዳ ይፈትዎ እሞ ካብ ኩሉ መኣዝን ብኩሉ ኣጋጣሚ ኸኣ ከርእየና ባህ ይብሎ። ኣብ ወንጌላት ፍጹም ህይወት ክርስቶስ፡ ሞቱ ኣብ መስቀልን ትንሳኤኡን ኣሎና። ኣብ ግብሪ ሃዋርያት ብኣገልገልቱ ገይሩ ኸም ዝሰርሕ፡ ኣብ መልእኽትታት ከም ዝኸበረ፡ ኣብ ራእይ ከኣ ከም ናይ መወዳእታ ዓዋትን ፈራድን ኰይኑ ንረኽቦ። ብሉይ ኪዳን ናብኡ ዝሕብሩ ብዙሓት ትንቢታት ኣለዉዎ። ንዕኡ ደጋጊሙ ኣብ ቅድሚ ኣዒንቲ ልብና ኸም ዘቕርበና፡ ብዙሓት ዓይነታትን ጽላሎትን እውን ይህበና። ብሓቂ፡ ንዝተጠንቀቕ ኣንባቢ፡ ብግልጺ ይኹን ብዘይግልጺ፡ ብዛዕባኡ ገለ ሓበሬታ ዘይብሉ ገጽ ክረክብ ይኸብዶ እዩ።
መጽሓፍ ኣስቴር፡ ኣምላኽ ስሙ ወይ ብዛዕባ ጸሎት ዝገልጽ ሓበሬታ ኸም ዘይፍቀድ ዝገበረሉ፡ ካብዚ ኣይፍለን እዩ። ነዚ መጽሓፍ እዚ ኸም እንርእዮ፡ ቀዳማይ ሓሳብና ብዛዕባ እታ ጽብቕቲ ኣይሁዳዊት ጓል፡ ንሳ ድማ ንግስቲ ፋርስ ዝዀነትን ንህይወት ህዝባ ብጀግንነት ዝለመነትን እያ። ግናኸ ኣብዛ ሓጻር ዛንታ ኻልእ ጅግና እውን ኣሎ። እዚ ጅግና እዚ ድማ፡ ከም መብዛሕትኦም ጀጋኑ መጽሓፍ ቅዱስ፡ ብገለ ንእሽቶ መጠን ንጐይታና የሱስ ክርስቶስ የንጸባርቕ። ንመርዶካይ ከም ስእሊ ክርስቶስ ኣብ ምድራዊ ምድሓሩን ቀልጢፉ ዝመጽእ ክብረቱን ንርኣዮ።
ንመርዶካይ ኣብ ምዕራፍ ክልተ ንረኽቦ። ብዘመን መጽሓፍ እዚ፡ ኣብ መንጎ ዕዝራ 6ን 7ን ዘሎ 40 ዓመት ክፍተት ይኸውን። ዕዝራን ነህምያን ብዛዕባ ታሪኽ እቲ ኻብ ምርኮ ባቢሎን ዝተመልሰ ቅሩብ ኣይሁዳውያን ኪዛረቡ ኸለዉ፡ መጽሓፍ ኣስቴር ግና ብዛዕባ እቶም ዘይተመልሱ ገለ ኻብኣቶም ዘገርም ዛንታ እዩ። ኣምላኽ ብግልጺ ኣይተለለየሎምን – ኣብ ሆሴእ 1:9 “ሎ-ዓሚ” (ህዝበይ ኣይኰኑን) ኢሉ ጸዊዕዎም – ግናኸ ዓይኑ ኩሉ ሳዕ ኣብኦም እያ፡ ጳውሎስ ከኣ “ብዛዕባ ኣቦታት ፍቑራት እዮም” (ሮሜ 11:28 NKJV) ይብል።
ሕያው
መርዶካይ ከም ብንያማዊ ናይ ምርኮ ምስ ተዋህበና፡ ብኡብኡ ሕያውነቱ ንርኢ። ንኣስቴር (ሃዳሳ)፡ እታ ዝተሰኣነት ሓፍቱ፡ ከም ወዱ ገይሩ ኣዕብይዋ። ርክቦም ፍቕራዊ እዩ፡ ንሳ ናብ ንጉስ ክትቐርብ ምስ ተወስደት፡ መርዶካይ ብዛዕባ ጥዕናኣ ንምፍላጥ፡ ኩሉ ሳዕ ክቐርብ ዝተፈቕደሉ መጠን ይቐርብ ነበረ። ኣስቴር ከኣ ብምእዛዝ መምርሒ መርዶካይ፡ ብዛዕባ ዜግነታን ስድራኣን ከይትገልጽ፡ ከምቲ ምስኡ ኣብ ገዛኣ ኸላ ዝገበረቶ፡ ትምልሰሉ።
ወንጌላት ከም እነንብቦም፡ ብፁዕ ጐይታና ብግሩም ምሕረትን ሕያውነትን ከም ዝተፈልጠ ንርኢ። ዝረኸቦም ኩሎም ድሌታት ኣማልአ። ንለምጻማት ተንከየ፡ ንቖልዑ ሓዘ፡ ንሓንቲ ፍልጥቲ ሓጥእ ብንብዓታ ኣእጋሩ ኸተሕጽብ ፈቐደላ፡ ንልቢን ሕልናን ሓንቲ ሳምራዊት ሰበይቲ ንምትንካፍ ግዜ ወሰደ፡ ኣብ መስቀል ከሎ ንድሌታት ኣዲኡ ተኸናኸነ፡ ብኹሉ መገዲ ድማ ንድኻታትን ንዝደለዩን ፍቕሪ ኣርኣየ።
እሙን
ኣብ ኣስቴር 2:21-23 ንእምነት መርዶካይ ብዛዕባ ንጉስ ንርኢ። ንጉስ ፋርሳዊ ንጉስ ምዃኑ ኣይግድስን። ዘይስነ-ምግባራዊ ባህርዩ ኣይግድስን። ኣምላኽ ኣብ ዝፋን ዘንበሮ ንጉስ እዩ ነይሩ። መርዶካይ ንጉስ ብቕትለት ኣብ ሓደጋ ከም ዘሎ ምስ ፈለጠ፡ ብንግስቲ ኣስቴር ገይሩ ኣፍለጠሉ። እቲ ጉዳይ ተመርሚሩ፡ ፍርዲ ድማ ኣብ ልዕሊ እቶም ገበነኛታት ተፈጸመ። እሙን ኣገልግሎት መርዶካይ ንንጉስ ብግቡእ ተመዝገበ እምበር ኣይተዓስበን። ኣብ ክንዳኡስ፡ ሃማን ኣጋጋዊ፡ ካብ ንጉሳዊ ስድራቤት ናይ እስራኤል ወረስቲ ጸላእቲ፡ ኣማሌቃውያን፡ ናይ ንጉስ ቀንዲ ሚኒስተር ኰይኑ ተሰየመ።
ብፁዕ ጐይታና እውን፡ ኣብ ምድራዊ ህይወቱ ምስ ገዛእቲ ስልጣናት ዝነበሮ ርክብ ኣብነት ዝዀነ እዩ ነይሩ። ንህዝቢ ብምጥምዛዝን ብምውሳዋስን ንቄሳር ግብሪ ኸይከፍሉ ብምኽልካልን ምስ ተኸሰሰ፡ ብጲላጦስ፡ እቲ ሮማዊ ገዛኢ፡ ከምኡ እውን ብሄሮድስ፡ እቲ ኣይሁዳዊ-ኢዱማዊ ንጉስ፡ ብዘይጌጋ ተረኺቡ። ንዝተገብረሉ ዓመጽ ተገዚኡ፡ ብምምላስ ኣይጸረፈን ኣይፈራረየን፡ ግናኸ ንርእሱ ናብቲ ብቕንዕና ዝፈርድ ኣሕሊፉ ሃበ (1 ጴጥሮስ 2:23)። ኣምላኽ እምነቱ ብግሩም ዝርዝር መዝጊብዎ ኣሎ። ጸላእቲ ኣምላኽን ህዝቡን ሕጂ ኣብ ስልጣን ቦታታት እንተሃለዉ፡ እቲ ሰብ ሓጢኣት ድማ ኣብ ግዜ መከራ ብዝለዓለ ስልጣን ክገዝእ እዩ፡ ኣምላኽ ግና ንጐይታ የሱስ ኣብ ዝመጽእ መዓልቲ ብግልጺ ክዓስቦ እዩ።
ርሕሩሕ
እቲ ኣብ መላእ ግዝኣት ፋርስ ንህዝቢ ኣይሁድ ከጥፍእ ዝተፈራረየ ጥፍኣት፡ መርዶካይ ንሃማን ከይሰግድ ብምእባዩ፡ ምስ ሓሳብ ኣምላኽ ብምስምማዕ ዝመጸ ቀጥታዊ ሳዕቤን እዩ ነይሩ። ኣምላኽ ምስ ኣማሌቅ ኩሉ ሳዕ ክዋጋእ መሓለ፡ ንህዝቡ ድማ እዚ ኸይርስዑ ኣዘዞም (ዘዳግም 25:17-19)። እምነት መርዶካይ ንኣምላኽ፡ ንጽልእን ጽልእን ሃማን ኣብ ልዕሊኡ ኣምጽኣ። ኣብ ራእይ 12፡ ናይ ሰይጣን ንእስራኤል፡ እታ ንወዲ ዝወለደት ሰበይቲ፡ ዘይተቋርጽ ጽልኢ፡ ብጽልኡ ንክርስቶስ፡ ንሱ ድማ ንዓለም ክገዝእ ዝተመደበ፡ ከም ዝተላዕለ ንርኢ።
እቲ ንኣይሁድ ንምጥፋእ ዝወጸ ኣዋጅ ምስ ተነግረ፡ ዓቢ ጭንቀት ኣምጽኣሎም። ንመርዶካይ ክዳኑ ተቐዲዱ፡ ብማቕን ሓሙኽሽትን፡ ብመርር እናበኸየ፡ ጭንቀቶም ከም ዝተኻፈለ ንርኢ። ብዛዕባ ጐይታና እውን፡ “ኣብ ኩሉ መከራኦም ንሱ ተጨነቐ” (ኢሳይያስ 63:9) ንብል። ኣብ ወንጌላት ኣብ ልዕሊ የሩሳሌም እናበኸየ ንርእዮ፡ እቲ ኣብ ልዕሊ እዚ ህዝቢ ዝመጽእ ዓቢ ጥፍኣት እናፈለጥ። ንዕኡ ስለ ዝነጸግዎ እዚ እንተኾነ እውን፡ ኣይተሓጎሰሎምን። ሕጂ እውን፡ ካብ ክብሪ፡ ብጽልኢ ሰብ ንዕኡ፡ ኣብ ልዕሊ ናቱ ዝፍጸም ኩሉ ብጽቡቕ ይስምዖ። እዚ ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 9:4 ይርአ፡ ካብ ሰማይ “ሳውል፡ ሳውል፡ ስለምንታይ ኢኻ እትሰግኣኒ ዘለኻ፧” ኢሉ ምስ ጨደረ።
ኣብዚ ኣዝዩ ዘይተመራጺ ኩነታት፡ መርዶካይ ንኣስቴር ኣተባብዓን መኸራን፡ እዚ ድማ ኣብ መወዳእታ ንኣይሁድ ምድሓን ኣምጽኣ። ንኣስቴር ጾመ፡ ምናልባት እውን ጸለየ (ጸሎት እንተዘይተጠቕሰ እውን)። ጐይታና ድማ ብዝያዳ ይገብር። ንሱ ዓቢ ሊቀ ኻህናትና እዩ፡ ንሱ ድማ የበርትዓናን ኣብ ግዜ ሓገዝ ምሕረትን ጸጋን ይህበና። ንህይወትና እናጎየና ናብኡ ንጥምት፡ ንሱ ባዕሉ እቲ ውድድር ስለ ዝወድአ። ንዓና ኺመርሓና ቓሉ ሂቡና፡ ብእምነት እንተሓተትናዮ ድማ ጥበብ ይውዕለና (እብራውያን 4:14-16፤ 12:1-2፤ ዮሃንስ 17:14፤ ያእቆብ 1:5)። ከመይ ዝበለ መድሓኒ ኣሎና!
ስደት ዝበጽሖ
ሃማን ብኽፉእ ጽልኡ ንመርዶካይ፡ 75 ጫማ ዝለዓለ ስቕለተ-ዓንጨው ኣሰርሐ፡ ኣብኡ ድማ ንመርዶካይ ንጉስ ምስ ፈቐደሉ ክሰቕሎ መደበ። ኣምላኽ ብግሩም መገዱ፡ ንመደባት ሃማን ኣፍረሰ፡ ንሱ ድማ ክፋእ ድሌታት ልቡ ኸም ዝገልጽ ገበሮ። ንርእሱ እቲ ንጉስ ኬኽብሮ ዝፈትዎ ኸም ዝዀነ እናሓሰበ፡ ብፈረስ ንጉስ ተወጢሑ፡ ብኽዳውንቲ ንጉስ ተሰሊሙ፡ ብሓደ ኻብቶም ክቡራት መሳፍንቲ ንጉስ እናተነግረሉ፡ ኣብ ማእከል ከተማ ኺዞር ሓተተ። እቲ ዝመጽእ ሰብ ሓጢኣት ድማ ብዝያዳ ክገብር እዩ፡ ንሱ “ንኣምላኽ ዚብሃል ወይ ዚምለኽ ዘበለ ኹሉ ይጻረርን ይልዕልን እዩ፡ ክሳዕ ኣብ መቕደስ ኣምላኽ ኰይኑ፡ ንርእሱ ኣምላኽ ምዃኑ ዜርኢ” (2 ተሰሎንቄ 2:4)።
ብትብዓትን ስልትን ኣስቴርን ብግሩም ኣሰራርሓ ኣምላኽ ንንኣሽቱ ዝርዝራት ንጽቡቕ ብምጥቃሙን፡ እቲ ናይ ሃማን ክፉእ መደብ ተሳዕረ፡ መርዶካይን ኣይሁድን ድማ ካብ ጥፍኣት ድሓኑ። ግናኸ ጐይታና ብኽፉኣት ሰባት ዝተዳለወሉ ሞት ኣይሃደመን። ከም ሃማን፡ ንርእሱ ክብሪ ኣይሓዘን። ኣብ ክንዳኡስ፡ “ርእሱ ኣሕሰረ፡ መልክዕ ባርያ ወሲዱ፡ ብምስሊ ሰብ ድማ መጸ . . . ርእሱ ኣሕሰረ እሞ ክሳዕ ሞት፡ እወ፡ ሞት መስቀል፡ ታኣዘዘ” (ፊልጲ 2:7-8)። ኣምላኽ ብጽድቂ ኼድሕነና እንተዀይኑ፡ እታ “ጽዋእ” ካብኡ ኽትሓልፍ ኣይትኽእልን እያ።
ዝኸበረ
መርዶካይ ሕጂ ናብ ዓቢ ክብረትን ስልጣንን በጽሐ። ንጐይታ የሱስ ድማ ዝዓበየ ቦታ ኺወሃቦ እዩ። ኣስቴር ርክቦም ኣፍለጠት። ምድራዊ ህዝቢ ኣምላኽ ሓደ መዓልቲ ንርክቦም ምስ መድሓኒ፡ እቲ ሓደ ግዜ ዝነጸግዎ፡ ኺፈልጡን ኬፍልጡን እዮም። መርዶካይ ቀንዲ ሚኒስተር ኰይኑ ተሰየመ፡ ቀለቤት ማሕተም ንጉስ ድማ ተዋህቦ። ሽዑ ነቲ ሃማን ኣብ ልዕሊ ኣይሁድ ዘውጸኦ ኣዋጅ ብብቕዓት ኪሰዓሮ፡ ኣብ ክንዳኡስ ኣብ ልዕሊ ጸላእቶም ኪመልሶ ኽኢሉ። “ብሰማያዊን ጻዕዳን ንጉሳዊ ክዳን፡ ብዓቢ ኣኽሊል ወርቅን ብጽቡቕ ክዳን በፍታን ሓምራዊን ኰይኑ ኻብ ቅድሚ ንጉስ ወጸ” (ኣስቴር 8:15)። ኣብ ልዕሊ ቤት ሃማን ምሉእ ፍርዲ ፈጸመ። ኣብ መወዳእታ ንሱን ኣስቴርን ነዚ ብኣምላኽ ዝተዋህበ ዓቢ ምድሓን ንምዝካር በዓል ኣሰርሑ።
ጐይታና ኻብ ምዉታት ተንስአን ናብ የማን ኣምላኽ ኣብ ሰማይ እንተተሰቕለ እውን፡ እቲ ግልጺ ምግላጽ ክብሩ ገና ኺመጽእ እዩ። ምምጽኡ ንናቱ (ምርካብ) ምስጢራዊ እዩ፡ ብዘይኣማኒ ዓለም ድማ ኣይኪምስከርን እዩ። ግናኸ “ብዓቢ ሓይሉ እናተጓዕዘ” (ኢሳይያስ 63:1) ምስ ተመልሰ፡ “ኩሉ ዓይኒ ኺርእዮ እዩ፡ እቶም ዝሰቕልዎ እውን። ኩሎም ዓሌታት ምድሪ ድማ ብሰንኩ ኺበኽዩ እዮም” (ራእይ 1:7)። መዝሙር 110 ብዛዕባ እታ መዓልቲ ትነግረና፡ ኣምላኽ ንጸላእቱ መርገጽ እግሪ ኺገብሮም፡ ህዝቡ ድማ ኣብ መዓልቲ ሓይሉ ፍቑዳት ኪዀኑ፡ ኣብ መዓልቲ ቍጥዓኡ ድማ ንነገስታት ኪፈርድ እዩ። ህዝቡ ኺሕጎሱ እዮም። ፑሪም፡ እቲ ኣብ ኣስቴር 9:20-26 ዝተመስረተ በዓል፡ ብቐጥታ ስእሊ ናይ ምሳሕ ጐይታ እንተዘይኰነ እውን፡ ክርስትያናት ሕጂ ኣብዚ ምሳሕ እዚ ሞቱ ኼርእዩ ፍሉይ መሰል ኣለዎም፡ ክሳዕ ንሱ ንዓና ዝመጽእ።
ዝኸበረ
እቲ ናይ ኣስቴር ናይ መወዳእታ ምዕራፍ፡ ድሕሪ እቲ ሓጐስ ዝሓለፈ፡ ንዓብይነት መርዶካይ የርእየና። እቲ ሰብ – ንሓንቲ ዝተሰኣነት ሓፍቱ ከም ወዱ ብፍቕሪ ዘዕበየ፡ ንንጉስ ብእምነት ዘገልገለ፡ ንኣምላኹ ብእምነት ዝታኣዘዘ፡ ብሓዘን ኣብ ስግኣታት ዓሌቱ ዝተኻፈለ፡ ንንግስቲ ኣስቴር ብጥበብ ዝመኸረ፡ ንጸላእቱ ብጽድቂ ዝሰዓረን ንህዝቡ ዘድሓነን – ብንጉስ ናብ ዓቢ ቦታ ተሰጋገረ። ብጥበብን ብጽቡቕን ይገዝእ፡ “ንጽቡቕ ህዝቡ ይደሊ፡ ንኣሕዋቱ ድማ ሰላም ይዛረብ።” ብንጉስ ጥራይ ኣይተኸበረን፡ ግናኸ “ኣብ መንጎ ኣይሁድ ዓቢ፡ ብብዙሓት ኣሕዋቱ ድማ ብጽቡቕ ዝተቐበለ” እዩ (ኣስቴር 10:3)።
ብፁዕ ጐይታና እውን፡ ኣምላኽ ኪህቦ ዝኽእል ኩሉ ክብሪ ብቑዕ ምዃኑ ኣይኣረጋገጸንዶ፧ ከምቲ ኢሳይያስ 11 ዝሕብሮ፡ ኣብ ዝመጽእ ሽሕ ዓመት ብኣምላኽ ኪኸብርን ኪልዓልን፡ ብኣይሁዳውያን ኣሕዋቱ ድማ ኪቕበል እዩ። ብጽድቂ ኪገዝእ እዩ። ክፋእ ኪድብዘዝ እዩ። ከባቢ ኺጸርይ እዩ። ኩሉ ሰላም ኪኸውን እዩ። ኣራዊት ስጋ-በላዕን መርዛማትን እውን ድሕሪ ሕጂ ኣይኪጎድኡን እዮም። ኣብ መወዳእታ ድማ ነዚ “ዘይጠፍእ መንግስቲ” (ዳንኤል 2:44) “ናብ ኣምላኽ ኣቦ ኺህቦ እዩ፡ ንኹሉ ግዝኣትን ስልጣንን ሓይልን ምስ ኣጥፍአ” (1 ቈረንቶስ 15:24)። ከመይ ዝበለት መዓልቲ ኽትከውን እያ! እዚ ኣብ መጽሓፍ ኣስቴር ዘሎ ቅድመ-ምልክታት ከመይ ዝበለ ክብሪ ዘለዎ ነገራት እዩ ኣብ ቅድሜና ዘቕርብ!
ብዩጂን ፒ. ቬደር፡ ጁኒየር።
