ኩላትና ምስ ኣካላትና ብቐረባ ዝተኣሳሰሩ ኣእምሮታትን ባህርያትን ሒዝና ኢና እንውለድ። ኣእምሮና፡ እሱ ድማ ክፋል ኣካላትና እዩ፡ ንርእዮ፡ ንሰምዖ፡ ንሽትቶ፡ ንጥዕሞ፡ ንስምዖ ተመክሮታትና ናብ ሓሳባት ይቕይሮ። ሓሳባትና ምስ ካልእ ኣካላትና ብኸምዚ ዝበለ መገዲ ዝተዋሃሃዱ እዮም፡ ንደስታ፡ ንቝጥዓ፡ ንፍርሂ፡ ከምኡ እውን ንጾታዊ ስምዒታትና ዝጸልዉ ሆርሞናዊ ምላሽ ክፈጥሩ ይኽእሉ። ንኣብነት፡ ንሓንቲ ኣብ ገጽ ዝወርደካ ጥፊዕ ልሙድ ስምዒታዊ ምላሽ ኵራን ፍርህን ከጠቓልል ይኽእል። እዞም ክልቲኦም ስምዒታት ንልብና ዝቕልጥፉን ንኣፍና ዘንቅጹን ሆርሞናዊ ናይ ምቅላስ ወይ ምህዳም ምላሽ የለዓዕሉ። ንሓሳባትን ስምዒታዊ ምልዕዓላትን ኣካላትና ከመይ ጌርና ምላሽ ከም እንህብ ዝውስን ባህርና እዩ።
ብሉይ ባህሪ ተበላሽዩ
ቅዱሳት ጽሑፋት ስጋዊ ባህሪ ኣዳም ምስ በደለ ከም ዝበላሸወ ይምህረና። ንሱ ነቲ ዝበላሸወ ባህሪ ናብ ነፍሲ ወከፍና ኣሕሊፉ ሂቡና፡ ስለዚ ኩላትና ሓጢኣተኛ ባህሪ ሒዝና ኢና እንውለድ። ከምኡ እንተ ዘይገበረ እውን፡ ኩላትና ከም ኣዳም በዲልና ንገዛእ ርእስና ስጋዊ ባህርያትና ኣበላሺና ኢና። ሮሜ 5:12 (NKJV) እዚ ይነግረና፡ «ብሓደ ሰብኣይ ሓጢኣት ናብ ዓለም ኣተወ፡ ብሓጢኣት ድማ ሞት፡ ከምኡ ድማ ሞት ናብ ኩሉ ሰብ በጽሐ፡ ምኽንያቱ ኩሉ በደለ።»
ስጋዊ ባህርያትና ብሓጢኣት ብምሉኡ ተበላሽዩ እዩ። ብግብሪ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ብባህሪና እውን ሓጢኣተኛታት ኢና። እንበድለሉ ምኽንያት ስጋዊ ባህርያትና ክሳዕ ክንድዚ ኣነነኛ፡ ትዕቢተኛ፡ ብፍትወት ዝመልአ ስለ ዝኾነ፡ ንኣምላኽ ከነሐጕስ ኣይንኽእልን ኢና። ከምቲ ሃዋርያ ጳውሎስ ኣብ ሮሜ 7:18 ዝገበሮ፡ «ኣብ ኣነ (ማለት፡ ኣብ ስጋይ) ጽቡቕ ነገር ከም ዘይነብር እፈልጥ እየ» ኢልና ክንእመን ኣለና።
ሓድሽ ባህሪ ካብ ኣምላኽ
እቲ ጽቡቕ ዜና ግን ካብ ኣምላኽ ሓድሽ፡ ሓጢኣት ዘይብሉ ባህሪ ክንረክብ ንኽእል ኢና። ንሓጢኣትና ብሞት የሱስ ክርስቶስ ከም ዝተኸፍለሉ ምስ ንንስሕን ምስ ንቕበልን፡ ብደሙ ንድሕን፡ ብመንፈስ ቅዱስ ድማ እንደገና ንውለድ። 1 ዮሃንስ 3:9 «ካብ ኣምላኽ ዝተወልደ ዘበለ ሓጢኣት ኣይገብርን፡ ምኽንያቱ ዘርኢ (ኣምላኽ) ኣብኡ ይነብር፤ ካብ ኣምላኽ ስለ ዝተወልደ ድማ ሓጢኣት ክገብር ኣይኽእልን» ይብለና። ብኻልእ ኣዘራርባ፡ ከም ውሉድ ኣምላኽ፡ ኩሉ ክርስትያን ካብኡ ብሓጢኣት ክበላሾ ዘይኽእል ሓድሽ ባህሪ ይቕበል። ሓድሽ ባህርያትና ሓጢኣተኛታት ክኸውን ኣብ ክንዲ፡ ቅዱስ እዩ።
እቲ ብሉይ ስጋዊ ባህሪ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ብሓፈሻ «ስጋ» ተባሂሉ ይጽዋዕ፡ እኳ ደኣ ኣብ ሮሜ 6:6፡ ኤፌሶን 4:22፡ ከምኡ እውን ቈሎሴ 3:9 «ብሉይ ሰብኣይ» ወይ «ብሉይ ርእሲ» ተባሂሉ እውን ይጽዋዕ። እቲ ሓድሽ መንፈሳዊ ባህሪ ብሓፈሻ «መንፈስ» ወይ «ሓድሽ ሰብኣይ» ወይ «ሓድሽ ርእሲ» ተባሂሉ ይጥቀስ።
ዝዓበየ ጸገምና ግን ብሉይ ሓጢኣተኛ ባህርያትና ዝርከበሉ ተመሳሳሊ ኣካላትና ምህላውና እዩ። ኣብ ምሉእ ህይወትና ብሉይ ስጋዊ ባህርያትና ምስ ሓድሽ መንፈሳዊ ባህርያትና ንምቁጽጻር ባህርና ይቃለስ። ከምቲ ገላትያ 5:17 ዝብሎ፡ «ስጋ ንመንፈስ ይብህግ፡ መንፈስ ድማ ንስጋ፤ እዚኦም ከኣ ንሓድሕዶም ይጻረሩ፡ ስለዚ እትደልይዎ ነገር ኣይትገብሩን።»
ኣብነት ካብ ብሉይ ኪዳን
ሓደ ኣገዳሲ ምስሊ ኣብ መጽሓፍ ዘፍጥረት ነዚ ቃልሲ ብግሩም መገዲ የርኢ። ኣብርሃም ንይስሃቅ ኣብ ምዕራፍ 22 ኣብ መሰውኢ ምቕራቡ፡ ኣምላኽ ኣቦ ንወዱ ኣብ መስቀል ከም መስዋእቲ ንሓጢኣትና ምቕራቡ ትንቢታዊ ዓይነት እዩ። ኣብርሃም ንገብሩ ንይስሃቅ መርዓት ንምምጻእ ኣብ ምዕራፍ 24 ምልኣኹ፡ ኣቦ ንመንፈስ ቅዱስ ናብ ዓለም ልኢኹ ንውልቀሰባት ናብ ቤተ ክርስቲያን ከም መርዓት ንክርስቶስ ምእካቡ የርኢ። ኣብ መወዳእታ ድማ፡ ኣብ ማሕጸን ርብቃ ኣብ ምዕራፍ 25 ዝነበረ ብርቱዕ ቃልሲ ከም ውሽጣዊ ቃልሲ ክርስትያን እዩ። ርብቃ ንጐይታ ብዛዕባ እቲ ኣብ ውሽጣ ዝነበረ ቃልሲ ምስ ሓተተቶ፡ ንሱ ድማ ኣብ ውሽጣ ክልተ ህዝቢ ከም ዝነበሩ መለሰላ። ሓደ ካብቲ ሓደ ዝበለጸ ክኸውን፡ እቲ ዓብዪ ድማ ንእቲ ንእሽቶ ክግዛእ ነይርዎ። ብኻልእ ኣዘራርባ፡ ሓድሽ ባህርና ንብሉይ ስጋዊ ባህርና ክገዝእን ባህርና ዝውስን ክኸውንን ኣለዎ።
ንሓጢኣተኛ ባህሪ ምዕዋት
ክርስቶስ ንሓጢኣት ብሉይ ስጋዊ ባህርያትና ኣብ ክንዳና ስለ ዝሞተ፡ ኣምላኽ ምስ ክርስቶስ ከም ዝሞትና ይርእየና። ቈሎሴ 3:3 «ሞትኩም ኢኹም፡ ህይወትኩም ድማ ምስ ክርስቶስ ኣብ ኣምላኽ ተሓቢኡ ኣሎ» ይብል። ሮሜ 6:5-6 ከምዚ ገይሩ የብርሆ፡ «ምስኡ (ምስ
ክርስቶስ) ብምስሊ ሞቱ እንተ ተዋሃሂድና፡ ብርግጽ ብምስሊ ትንሳኤኡ እውን ክንኸውን ኢና፡ እዚ ድማ ብሉይ ሰብኣይና ምስኡ ከም ዝተሰቕለ፡ ስጋ ሓጢኣት ድማ ከም ዝጠፍአ፡ ድሕሪ ሕጂ ድማ ባሮት ሓጢኣት ከም ዘይንኸውን እናፈለጥና።»
ሮሜ 6:11-14 ነቲ ቃልሲ ከመይ ጌርና ከም እንዕወቶ ይነግረና፡ «ንርእስኹም ንሓጢኣት ብሓቂ ምዉታት፡ ንኣምላኽ ግን ብክርስቶስ የሱስ ጐይታና ህያዋን ምዃንኩም ቍጸሩ። ስለዚ ሓጢኣት ኣብ ሞት ዝቕበል ስጋኹም ከይገዝእ፡ ንፍትወታቱ ድማ ከይትእዘዝዎ። ኣካላትኩም ከኣ ንሓጢኣት ከም ኣጽዋር ዓመጻ ኣይተቕርቡ፡ ግን ንርእስኹም ካብ ምዉታት ከም ዝተንስእኩም ንኣምላኽ ኣቕርቡ፡ ኣካላትኩም ድማ ንኣምላኽ ከም ኣጽዋር ጽድቂ።» ብሓጺሩ፡ ንብሉይ ስጋዊ ባህርያትና ምስ ክርስቶስ ከም ዝሞተ ክንርእዮ፡ ንሓጢኣተኛ ምልዕዓላቱ ድማ ክንርስዖ ኣለና። እዚ ድማ ንሓድሽ መንፈሳዊ ባህርያትና ንኣምላኽ ህያዋን ዝኾኑ፡ ንመምርሒ መንፈስ ቅዱስ ንባህርና ምላሽ ንኽህቡ ሓራ ይገብሮም።
ገላትያ 5:16 ብመንፈስ እንተ ተመላለስና፡ ንፍትወት ስጋ ከም ዘይንፍጽም ይነግረና። ፍቕድታት 19-26 ድማ ኣብ መንጎ ብስጋ ምምልላስን ብመንፈስ ምምልላስን ዘሎ ፍልልይ የብርህ። «ግብሪ ስጋ ድማ ግሉጽ እዩ፡ እሱ ድማ ምንዝርና፡ ርኽሰት፡ ዕብዳን፡ ጣኦት ኣምልኾ፡ ጥንቊልና፡ ጽልኢ፡ ባእሲ፡ ቅንኢ፡ ኵራ፡ ኣነነኛ ባህጊ፡ ምፍልላይ፡ ስሕተት፡ ቅንኢ፡ ቅትለት፡ ስኽራን፡ ምብልላዕ፡ ከምኡ እውን ከምዚኦም ዝኣመሰሉ እዮም፤ ብዛዕባ እዚኦም ከምቲ ቅድሚ ሕጂ ዝነገርኩኹም፡ ከምኡ እውን ሕጂ እብለኩም ኣለኹ፡ ከምዚ ዝገብሩ ንመንግስቲ ኣምላኽ ኣይወርስዋን። ፍረ መንፈስ ግን ፍቕሪ፡ ባህታ፡ ሰላም፡ ትዕግስቲ፡ ለውሃት፡ ጽድቂ፡ እምነት፡ ልእመት፡ ርእሰ-ምቁጽጻር እዩ። ኣብ ልዕሊ ከምዚ ዝኣመሰለ ሕጊ የለን። እቶም ናይ ክርስቶስ ዝኾኑ ድማ ንስጋኦም ምስ ፍትወታቱን ባህግታቱን ሰቒሎምዎ እዮም። ብመንፈስ እንተ ንነብር፡ ብመንፈስ እውን ንመላለስ።»
1 ቈረንቶስ 15:42-49 ብምስሊ ኣዳም ዝተሰርሑ ስጋዊ ኣካላትን ብምስሊ ክርስቶስ ዝተሰርሑ መንፈሳዊ ኣካላትን ከም ዘለዉና ይነግረና። እኳ ደኣ ብሞት ዝቕበሉ ስጋዊ ኣካላት ሒዝና እንተ ተወለድና እውን፡ ኩሎም ክርስትያናት ብሞት ዘይቕበሉ መንፈሳዊ ኣካላት ሒዞም ክትንስኡ እዮም። ፍቕድታት 51-55 ድማ ኩላትና ከም ዘይንመውት፡ ግን ኩላትና ከም እንልወጥ የረጋግጸና። «ብሓንሳብ፡ ብቕጽበት ዓይኒ ... መለኸት ክነፍሕ እዩ፡ ምዉታት ድማ ብዘይመበላሸው ክትንስኡ እዮም፡ ንሕና ድማ ክንልወጥ ኢና። እዚ ዝበላሾ ዘይበላሾ ክለብስ ኣለዎ፡ እዚ ዝመውት ድማ ዘይመውት ክለብስ ኣለዎ። ስለዚ እዚ ዝበላሾ ዘይበላሾ ምስ ለበሰ፡ እዚ ዝመውት ድማ ዘይመውት ምስ ለበሰ፡ ሽዑ እቲ ዝተጻሕፈ ቃል ክፍጸም እዩ፡ ‹ሞት ብዓወት ተዋሕጠ።›»
ስጋዊ ኣካላትና ብሓድሽ መንፈሳዊ ኣካላትና ምስ ተለወጠ፡ ምስ ብሉይ ኣካላትና ዝተኣሳሰሩ ዝበላሸዉ ስጋዊ ባህርያትና ክጠፍኡ እዮም፡ ዘይበላሾ መንፈሳዊ ባህርያትና ድማ ንባህርና ብምሉኡ ክቆጻጸር እዩ። እዚ ድማ ምድሓን ኣካላትና (ሮሜ 8:23)፡ ከምኡ እውን ናይቲ ዝቕጽል ክርስትያናዊ ቃልሲ መወዳእታ ክኸውን እዩ።
ሓጐስ ክርስትያን «ሓጐስ ክርስትያን ንመለኮታዊ ባህሪኡ ክሳዕ ክንደይ ከም ዝፈቕደሉን ንጡፍ ከም ዝኸውንን ዝምድና ኣለዎ። ንወዲቑ ዘሎ ባህሪኡ ዝያዳ ክፈቕደሉ እንተኾነ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ልዕሊ መለኮታዊ ባህሪኡ ዘለዎ ጭንቀት ዝያዳ ሓዘንተኛን ዘይሓጐስን ክኸውን እዩ።» — ኢ. ሲ. ሃድሊ
