ቅዱሳት ጽሑፋት ምኽፋት፡ ኣገልግሎት ጳውሎስ ኣብ ተሰሎንቄ

ሉቃስ – ሓኪም፣ እሙን ታሪኽ ጸሓፍን መዓይይቲ ጳውሎስን – ጸሓፈ ወንጌል ብሉቃስ ከምኡ’ውን ግብሪ ሃዋርያት። ካብ ካልኦት ጸሓፍቲ ሓድሽ ኪዳን ንላዕሊ ብዙሕ ቃላት ኣበርኪቱ፣ ንኣገልግሎት ጳውሎስ ንምግላጽ ድማ ፍሉያት ቃላትን ኣበሃህላታትን ተጠቒሙ። እዞም ክልተ ኣገልገልቲ እዚኦም ንሰማያዊ ጐይታኦም ንምኽባር ስለ ዝተወፈዩ፣ ጽቡቕ ርክብ ነበሮም።

ክርስቶስ ዓብዪ ተዛራቢ ስለ ዝኾነ፣ ንጥንቃቐ ዝተመርጹ ቃላት ሉቃስ ፍሉይ ኣቓልቦ ክንህቦም ይግባእ። ንጴጥሮስን ንጳውሎስን ከምኡ’ውን ንብዙሓት ካልኦትን ንሰባት ክዛረቡ፣ ክምስክሩ፣ ክምህሩ፣ ከተባብዑን ክምዕዱን ለኣኾም። ሉቃስ እዚ ነገር እዚ ንጥቕሚ ኩሎም ምእመናን መዝገቦ። ክርስቶስ ሎሚ ብጽሑፍ ቃልን መንፈስ ኣምላኽን ኣቢሉ ዕዮኡ ይቕጽል ኣሎ።

ቃል ኣምላኽ ብኸመይ ከም ዝተመሓላለፈን ከም ዝተቐበለን ብዛዕባ ገለ ዝርዝራት ብሓጺሩ ንመርምር፣ ካብ ቁልፊ ኣበሃህላታት ግብሪ ሃዋርያት 17:1-12 ድማ ግብራዊ ትምህርቲ ንውሰድ። እቲ ሓሳብ፣ ግብሪ ሃዋርያት 16–18፣ ካልኣይ ሚስዮናዊ ጉዕዞ ጳውሎስ ይገልጽ። በቲ ጉዕዞ እቲ፣ ክብርታት ክርስቶስ ኣብ ምቕራብ ቃል ኣምላኽን ኣብ ዝነበሮ ጽልዋን ተራእዩ። ብዛዕባ እቲ መልእኽቲ ብዛዕባ መሲሕ ክልተ ምላሻት ነበሩ፡ ብእምነት ምቕባል (ሮሜ 10:8-10) ወይ ንክርስቶስን ንቅዱሳት ጽሑፋትን ምድሓር (ግብሪ ሃዋርያት 13:46)። ጳውሎስ ቃል ከገልግል ከሎ፣ እቲ ዝተመስገነ መሲሕ ኣብኡን ኣብ ሰማዕቱን ይዓዪ ነበረ፣ ሎሚ’ውን ኣብ ሰባት ከምኡ ይገብር።

ገሊኦም ቁልፊ ኣበሃህላታት

እዞም ዝስዕቡ ቁልፊ ቃላት ንጽሑፍ ቃልን ንጽልዋኡን ዘለዎ ኣገዳስነት የርእዩ፡

• ምምኽኻር − ምሕታት ሕቶታትን ምምላስን ዝሓትት ምትእስሳር ዘለዎ መጽናዕቲ (ግብሪ ሃዋርያት 17:2)፤
• ምኽፋት − ቅዱሳት ጽሑፋት ክኽፈትን ክግለጽን ዘድልዮ መዝገብ እዩ (ቁ.3)፤
• ምቕራብ − የሱስ ብሓቂ መሲሕ ምዃኑ ብመሰረት ቃል ኣምላኽ መሰረታዊ መርትዖታት ምሃብ (ቁ.3)፤
• ምእዋጅ – የሱስ ናዝሬታዊ መሲሕ ምዃኑ ብግልጺ ምእዋጅ (ቁ.3)፤
• ምእማን – ብቃል ኣምላኽ ዝተመስረተ እምነት ናብ ምእማን፣ ብግብሪ መንፈስ ቅዱስ ምእማን፣ እዚ ድማ ናብ ህዝባዊ ምልላይ ምስ ክርስቶስ ይመርሕ (ቁ.4)፤
• ምቕባል – ንቅዱሳት ጽሑፋት ብእምነትን ብፍቓደኛ ልብን ምቕባል ምጕላሕ (ቁ.11)፤
• ምምርማር – ቃል ኣምላኽ መዓልታዊ ምንባብ ንዝሰብኽ ዘሎ ንምግምጋም ምስትውዓል ይህብ (ቁ.11)፤
• ምእማን − ንቃል ምእማን (ቁ.12)፣ እምነት ድማ ብምእዛዝ ትግለጽ (እብራውያን 11:8)።

1. ካብ ቅዱሳት ጽሑፋት ምምኽኻር

«ጳውሎስ ከም ልማዱ ናባታቶም ኣተወ፣ ሰለስተ ሰንበት ድማ ካብ ቅዱሳት ጽሑፋት ምሳታቶም ተመኻኸረ» (ግብሪ ሃዋርያት 17:2 NKJV)። እቲ ሃዋርያ ብሓፈሻ ናብ ኣይሁድ ቅድሚት ይኸይድ (ሮሜ 1:16) እሞ ንሳቶም ድማ ቅዱሳት ጽሑፋት የቕርበሎም። ኣብዚ ሓሳብ እዚ፣ ሉቃስ ብዙሕ ግዜ «ምምኽኻር» (ግሪኽኛ፡ dialégomai)፣ ሓድሓደ ግዜ «ምምሃር» ተባሂሉ ይትርጐም። 1 ናይ ምይይጥ ወይ ክርክር ሓሳብ የቕርብ። ኣብ ምትእስሳሩ ምስቶም ኣብ ምኩራብ ዝነበሩ ሰባት፣ ጳውሎስ ብሓፈሻ ካብ ግሪኽኛ ትርጉም ብሉይ ኪዳን ይጠቅስ ነበረ። ንክርክራቱ ኣብ ሰብኣዊ ልምድታት፣ ኣብ ረባናዊ ትርጉማት ወይ ኣብ ካልኦት ምንጭታት ኣይመስረተን፣ እኳ ደኣ ሓድሓደ ግዜ ካብኣቶም እንተ ጠቐሰ። ደሓር፣ ኣይሁድ ህዝቢ መጽሓፍ ስለ ዝነበሩ፣ ምሳታቶም ቅዱሳት ጽሑፋት ምጥቃም ትርጉም ነበሮ።

ንዘይኣምኑ ኣህዛብ ክዛረብ ከሎ፣ ናይ ጳውሎስ መጀመርታ ኣቀራርባ ፍሉይ ነበረ። ኣብ ቀዳማይ ጉዕዞኡ ንኣረማዊ ህዝቢ ክገጥም ከሎ (ግብሪ ሃዋርያት 14:15-17)፣ ጳውሎስ ብዛዕባ መሲሕ ዝገልጽ ቅዱሳት ጽሑፋት ኣይተጠቕመን፣ ከምኡ’ውን ኣብ ኣቴና ንፈላስፋታት ክዛረብ ከሎ (17:16-31)። ንሳቶም ብዛዕባ ቃል ኣምላኽ ፍልጠት ኣይነበሮምን። ኣብዞም ኩነታት እዚኦም እቲ ሃዋርያ ምስ ፈጣሪ ዝተሓሓዙ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ክርክራት ተጠቒሙ፣ ምኽንያቱ ኩሉ ሰብ ንፈጣሪኡ-ኣምላኽ ክሕሰብ ዝኽእል ዓቕሚ ኣለዎ (ሮሜ 1:18-32)።

ኣብ ምትእስሳሩ ምስ ኣይሁድን ምስ ተለዋጥን2 ኣብ ምኩራባት፣ ጳውሎስ ንኣብነት ክርስቶስ ተኸቲሉ፣ ንሱ ብዙሕ ግዜ ንቅዱሳት ጽሑፋት ይጠቅስ ነበረ (ዮሃንስ 5:43-47 ኣስተብህል።)። ድሕሪ ትንሳኤኡ፣ እቲ ጐይታ ምስቶም ክልተ ደቀ መዛሙርቲ ኤማሁስን ምስቶም ዓሰርተ ሓደን ኣብ የሩሳሌምን ተመኻኺሩ (ሉቃስ 24:25-27,44-46)፣ ቅዱሳት ጽሑፋት ብዛዕባኡ ምዃኖም ኣርእዩ። ናይ ጐይታ ኣብነት ቅኑዕ ኣቀራርባ የርኢ።

«ቅዱስ ጽሑፍ» (ግሪኽኛ፡ graphē) ኣብ ግብሪ ሃዋርያት ሸውዓተ ግዜ፣ ብሓደ ወይ ብብዙሕ ቁጽሪ ይርከብ (1:16, 8:32,35, 17:2,11, 18:24,28)። ኣገዳስነት ቅዱሳት ጽሑፋት ብዙሕ ግዜ ኣብ ምቕራብ ወንጌል እውን ይጕላሕ (2 ጢሞቴዎስ 3:16፤ ራእይ 1:3 ተመልከት)።3

2. ቅዱሳት ጽሑፋት ከፈተ

እቲ ግሲ «ምኽፋት» – ናይ ኣዒንቲ፣ ኣእዛን ወይ ልቢ – ብዘይካ ቃል ብቓሉ ትርጉሙ፣ ናይ ኣእምሮ ምኽፋት ምሳሌያዊ ትርጉም ኣለዎ። ማለት፣ ንሓደ ሰብ ንምስትውዓል ምኽኣል። ምስ ምኽፋት ቅዱሳት ጽሑፋት ብዝምልከት፣ ዝተሓብአ ወይ ዘይግሉጽ ዝነበረ ምግላጽ ማለት እዩ። ብመሰረት ሓሳቡ፣ እቲ ግሲ dianoígō 4 ብምሉኡ ምኽፋት፣ ምግላጽ ወይ ምትርጓም ማለት እዩ። ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 17:3 ሉቃስ ናይዚ ውሁድ ግሲ ፍሉይ ግዜ ተጠቒሙ ንዝቕጽል መስርሕ ንምሕባር፣ ጳውሎስ ንቃል ኣምላኽ ኣብ ሰለስተ ተኸታተልቲ ሰንበት መዓልታት «ክኸፍት» ከሎ ዝገብሮ ዝነበረ። እዚ ድማ ብሓይሊ መንፈስ ቅዱስ ንቅዱሳት ጽሑፋት ምኽፋት5 ዝቕጽል መስርሕ የርኢ።

3. ሞትን ትንሳኤን ክርስቶስ ካብ ቅዱሳት ጽሑፋት ተረጋገጸ

ሳልሳይ ቁልፊ ቃል ኣብ ኣገልግሎት ጳውሎስ ኣብ ተሰሎንቄ «ምርግጋጽ» ነበረ። ሉቃስ ጳውሎስ «ክርስቶስ ክሳቐን ካብ ምዉታት ክትንስእን ከም ዝግባእ የረጋገጽ ነበረ፣ ‘እዚ የሱስ እዚ፣ ንኣኻትኩም ዝሰብከኩ ዘሎኹ፣ ክርስቶስ እዩ’ እናበለ» (ግብሪ ሃዋርያት 17:3 ESV) ጸሓፈ። እቲ ግሲ «ምርግጋጽ» ኣብ መጀመርታ ቁጽሪ 3 «ምቕራብ»፣ «ምቕማጥ»፣ «ምውፋይ»፣ «ምእማን»፣ «ምድላው» ወይ «ምምስጋን» ተባሂሉ’ውን ክትርጐም ይኽእል።6 ሉቃስ ነቲ ሓደ ዓይነት መሰረታዊ ቅርጺ (ግሪኽኛ፡ títhēmi) ተጠቒሙ፣ ግና ምስ ፍሉይ ቅድመ-ጥብቆ ex፣ ማለት «ካብ»፣ ንጵርስቅላን ኣቂላን ንመገዲ ጐይታ ንኣጵሎስ ካብ ቅዱሳት ጽሑፋት ንምግላጽ (18:26)። ከምኡ’ውን ንጳውሎስ ንኣይሁዳውያን መራሕቲ ኣብ ሮሜ ንምግላጽ (28:23) ከምኡ’ውን ንክርክራት ጴጥሮስ ምስ ኣይሁዳውያን መራሕቲ ኣብ የሩሳሌም (11:4) ገይሩ።

ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 17:3 ሉቃስ ነዚ ፍሉይ መሰረታዊ ቅርጺ (títhēmi)፣ ምስ ቅድመ-ጥብቆ para ሓቢሩ ተጠቒሙ፣ ጳውሎስ ካብ ቅዱሳት ጽሑፋት መርትዖታት የቕምጥ ከም ዝነበረ ንምጕላሕ። ኣብ ስብከቱ እቲ ሃዋርያ ብዛዕባ መሲሕ ኣገደስቲ ክርክራትን ዘይከሓዱ መደምደምታታትን ክወስድ ዝኽእለሉ ጽኑዕ መሰረት ዕዮ ኣቘመ። እቲ ሓደ ዓይነት ግሲ «ምርኣይ» ተባሂሉ’ውን ክትርጐም ይኽእል፣ ሉቃስ ድማ ንዝተፈጸመ ብሓጺሩ ንምጥቕላል ተጠቒሙሉ። ናይ ጳውሎስ ክርክራት ምስ ኣይሁድ ኣብ ተሰሎንቄ (ቁ.2) ንነዊሕ ግዜ ክቕጽሉ ይኽእሉ ነበሩ። እቲ ሃዋርያ ክርክራቱ ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት እምበር ኣብ ዝተፈላለዩ ረባናዊ ሓሳባት ከም ዘይተመስረቱ ከርኢ ክኢሉ።

እቶም ረባናውያን ብዛዕባ ስቓያት መሲሕ ዝገልጹ ትንቢታትን ብዛዕባ ክብሩ ዝገልጹ ካልኦት ትንቢታትን ክልተ መሲሓት ክህልዉ ኣለዎም ብምባል ንምግላጽ ፈቲኖም፡ «መሲሕ ወዲ ዮሴፍ» – እቲ ዝሳቐ መሲሕ፣ ከምኡ’ውን «መሲሕ ወዲ ዳዊት» – እቲ ክብራውን ገዛእን መሲሕ። እቶም ነብያት ምስዚ ዝመስል ምጥርጣር ተቓሊሶም፣ ግና እቲ ቅዱሳት ጽሑፋት ንኽልተ ፍሉያት ምጽኣት ናይ ሓደ መሲሕ ከም ዝጠቅስ ተገሊጹሎም (1 ጴጥሮስ 1:10-11)። ጴጥሮስ ከምኡ’ውን እቶም መላእኽቲ፣ ከም ዝተገረሙ ተዓዘብቲ፣ ኣብዚ ነገር እዚ ዓብዪ ተገዳስነት ከም ዘለዎም ጸሓፈ፣ እኳ ደኣ ብቐጥታ ኣብኡ ኣካል እንተ ዘይነበሮም (ቁ.12፤ 1 ቈረንቶስ 11:10 ተመልከት)።

ብሰንኪ ሰብኣዊ ስሕተትን ምድንዳን ልቢ ደቀ መዛሙርቲ እውን፣ ጐይታ የሱስ ቅድሚ ትንሳኤኡን ድሕሪኡን (ሉቃስ 9:22, 13:33, 17:25, 22:37, 24:26-27,46) ክሳቐ፣ ክመውትን ክትንስእን ከም ዝኾነ፣ ከምኡ’ውን ብኸምዚ ጥራይ ናብ ክብሩ ከም ዝኣቱ ገሊጹሎም። ኣብ መዓልቲ ትንሳኤኡ፣ እቶም መላእኽቲ ነቲ ሓደ ዓይነት ነጥቢ ኣረጋገጹ (24:4-7)።

ጳውሎስ ንመምህሩ ሰዓበ፣ ክርስቶስ ከም መደብ ኣምላኽ ክሳቐን ክመውትን ካብ ምዉታት ክትንስእን ከም ዝነበሮ ኸኣ ከረድእ ክኢሉ። ድሕሪኡ ጳውሎስ ጐይታ የሱስ መሲሕ ምዃኑ ገለጸ። ክርስቶስ ኣብ ምድሪ ከሎ፡ መሲሕ ምዃኑ ብብዙሕ መገዲ ኣርኣየ። ነዚ ንምርግጋጽ እኹል መርትዖ ሃበ፡ ንሓያሎ ራባውያን ጽንሰ-ሓሳባት ድማ ተቓወመን ኣቃልዐን። ይኹን እምበር፡ ኩሉ መርትዖ ተነጺጉ ነበረ፡ በዚ ምኽንያት እዚ ድማ (ማቴዎስ 12 ተመልከት)፡ ጐይታ ንህዝቢ ግዜኡ፡ ክሳዕ ዝቕበልዎ እንደገና ከም ዘይርእይዎ ነገሮም (ማቴዎስ 23:39፤ ኢሳይያስ 53:10፤ ዘካርያስ 12:10 ተመልከት)።

ምንም እኳ እንተነጸግዎ፡ መደብ ኣምላኽ ተፈጸመ (ግብሪ ሃዋርያት 2:23-24)፡ ድሕሪ ትንሳኤን ልዕልናን ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ድማ፡ መንፈስ ቅዱስ ካብ ሰማይ ለኣኸ (ቁ.33)። መንፈስ ኣምላኽ፡ ብስም እቲ ዝተመስገነ መሲሕ፡ ብኣባላት ደቀ መዛሙርቲ ኣቢሉ፡ ንህዝቢ እቲ ሃገር፡ ንመሲሖም እኳ እንተሰጎግዎ፡ ካልኣይ ዕድል ጸጋ ኣምላኽ ኣቕረበ። እዚ ዕድል እዚ ድማ ብሓዘን ተነጺጉ፡ ብምውጋር እስጢፋኖስ ድማ ተዛዘመ (ግብሪ ሃዋርያት 7)። ይኹን እምበር፡ መንፈስ ቅዱስ ኣብ ብዙሓት ምኩራባት፡ ካብ የሩሳሌም ርሑቕ እኳ እንተነበረ፡ ንዝተመርጹ ህዝቢ ክምስክር ቀጸለ። እዚ ድማ ብጳውሎስ፡ እቲ ቀደም ዝሰጎገ፡ ጐይታ ድሕሪ እቲ ካልኣይ ሃገራዊ ምድሓር ዝጸውዖ፡ ተፈጸመ። እዚ ቀደም ዝነበረ ተቓዋሚ፡ መልእክተኛ ክርስቶስ ኮይኑ፡ ሕጂ ድማ የሱስ ወዲ ኣምላኽን መሲሕን ምዃኑ ብንጹር ኣረጋገጸ (ግብሪ ሃዋርያት 9:20,22)። ጳውሎስ፡ ጐይታ ኣብ ምድሪ ዝሰበኾ መልእኽቲ፡ ከምቲ ኣብ ወንጌል ዮሃንስ ዝተጠቕለለ፡ «እዚ ድማ የሱስ ክርስቶስ፡ ወዲ ኣምላኽ ምዃኑ ምእንቲ ክትኣምኑ፡ ብምእማን ድማ ህይወት ብስሙ ምእንቲ ክትረኽቡ ተጻሒፉ ኣሎ» (20:31)። ሉቃስ መልእኽቲ ጳውሎስ ብሰለስተ ነጥብታት ጠቕለሎ፡ ስቓይ የሱስ፡ ትንሳኤኡ፡ ከምኡ’ውን መሲሕ ምዃኑ። ጳውሎስ፡ መጽሓፍ ቅዱሳዊ መግለጺ መሲሕ ምስ ኣረጋገጸ፡ እዚ ነገር እዚ ኣብ ሰብነትን ዕዮን የሱስ ከም ዝተፈጸመ ኣረጋገጸ።

4. ከምቲ ጽሑፋት ዝተነግረ

እቲ «ምእዋጅ» ዝብል ግሲ፡ ከምቲ ዮሃንስ መጥምቕ፡ እቲ ናይቲ ዝመጽእ ንጉስ ኣዋጅ ነጋሪ፡ ኣብ ግልጋሎቱ ዝሃቦ፡ ህዝባዊ ምስክርነት የመልክት። ገሊኦም ነዚ ግሲ እዚ «ምስባኽ» ኢሎም ይትርጉምዎ፡ እዚ ድማ ስብከት ከም ዘሎ የዘኻኽረና፡ ግናኸ «ምእዋጅ» ካብኡ ንላዕሊ ነገር የጠቓልል።

ክርስቶስ ሕጂ፡ ካብ ምዉታት ብምትንሳኡ፡ ኣብ ሰማይን ኣብ ምድርን ኩሉ መሰላት ኣለዎ፡ ከመይሲ ኩሉ ስልጣን ተዋሂብዎ ኣሎ (ማቴዎስ 28:18፤ 1 ጴጥሮስ 3:22)። ስለዚ፡ ጳውሎስ የሱስ ክርስቶስ፡ ቅቡእ ኣምላኽ ምዃኑ ኣወጀ። «ምእዋጅ» ንህዝባዊ ኣዋጅ ስልጣን ክርስቶስ የመልክት፡ ከምኡ’ውን ነቲ ስልጣን ንምፍላጥ ወይ ንምእማን ዘሎ ዕድመ የጠቓልል። እቲ ሓደ ግዜ ዝተነጽገ የሱስ ናዝሬት፡ ሕጂ ኩሉ ስልጣን ዘለዎ፡ መሰላቱ ክቕበል ኣለዎ። ካብዚ ግዴታ እዚ ዝተኣልየ ሰብ የልቦን፡ እቶም ዝወደቑ መላእኽቲ እኳ ክቕበልዎን የሱስ ጐይታ ምዃኑ ብህዝቢ ክእምኑን ኣለዎም (ፊልጲ 2:10-11)። ኩሎም ምእመናን፡ ኣብ ግዜ ምድሓሩ፡ ንመሰላቱ ብምግዛእን ብምእዋጅን ንክርስቶስ ከኽብርዎ ይኽእሉ፡ ምንም እኳ ብህዝቢ እዛ ዓለም ወይ ብምድራዊ ህዝቡ ብህዝቢ ዘይተኸበረ እንተኾነ።

5. ብጽሑፋት ዝተረድአ

ብምኽንያት ግልጋሎት ጳውሎስ ኣብ ተሰሎንቄ፡ ሓያሎ ኣይሁድ ኣብ ምኩራብ ተረዲኦም ወይ ተኣሚኖም፡ ከምኡ’ውን ብዙሓት ንኣምላኽ ዝፈርሁ ሰባት ኣብ ምኩራብ ዝተሳተፉ፡ ገሊኦም ድማ ኣይሁዳውያን ዝኾኑ (ግብሪ ሃዋርያት 17:4)። ብሳልሳይ ጉጅለ ተጸንበሩ፡ ኣህዛብ፡ ብዙሓት ካብኣቶም ድማ ካብ ጣኦቶም ናብ ኣምላኽ ዝተመልሳ ፍሉጣት ኣንስቲ ነበራ (1 ተሰሎንቄ 1:9)። ተመሳሳሊ ምላሽ ኣብ ቀዳማይ ሚስዮናዊ ጉዕዞ ጳውሎስ ተፈጸመ፡ ብዙሓት ድማ «ተረዲኦም» (ግብሪ ሃዋርያት 13:43 NKJV)። ሉቃስ ነቲ ግሲ «ምርዳእ» (ግሪኽኛ) peíthō) ተጠቕመ፡ እቲ ተጻራሪ ውጽኢት ከም ዝነበረ ክሕብር ከሎ፡ ኣይሁዳውያን ተቓወምቲ ንህዝቢ ኣብ ልዕሊ ጳውሎስን በርናባስን ከም ዘእመኑ (14:19)፡ እቲ ኣወንታዊ ውጽኢት ግልጋሎት ጳውሎስ ድማ ከም ዝሰዓረ። እቲ ሓሳብ ኣብ ድሕሪኡ ኣብ ቆሮንቶስ ኣብ ዝገበሮ ምብጻሕ ጳውሎስ (18:1,4) ከምኡ’ውን ኣብ ሳልሳይ ሚስዮናዊ ጉዕዞኡ (19:8) ተመሳሳሊ ነበረ። ኣብቲ ዓቢ ህውከት ኣብ ኤፌሶን፡ እቲ ዕዮ ብዓቢ ጽልኢ ተቐበለ፡ ብዙሓት ሰባት ብጳውሎስን ክርስቲያናትን ከም ዝተረድኡ ክሲ ተሰምዐ (ቁ.26)።

ንስኻኸ፡ ፍቑር ኣንባቢ? ምርዳእ የድሊ። ድሕሪ ብዙሕ ግዜ፡ ጳውሎስ ኣብ ሮሜ ከም እሱር ምስ በጽሐ፡ ቀደም ዝተኸተሎ ተመሳሳሊ ኣገባብ ቀጸለ፡ ንኣይሁዳውያን መራሕቲ ብመሲሕ ከም ዝኣምኑ ንምእማን ወይ ንምርዳእ ፈተነ። ብሉይ ኪዳን ከም መሰረት ገበረ፡ እንደገና ድማ ኣብ ውጽኢት ፍሉይነት ነበረ፡ እዚ ድማ ኣብ እምነት እቶም ሰማዕቲ ነቲ መልእኽቲ ንምቕባል ዝነበሮም ይምርኮስ (28:23-24)። ቅድሚ ገለ ዓመታት፡ ንጉስ ኣግሪጳ፡ ፍርቂ ኣይሁዳዊ ዝነበረ፡ ኣይተረድአን፡ ከመይሲ ክርስትያን ክኸውን ዘይደለየ ይመስል (26:28፡ 11:26፤ 1 ጴጥሮስ 4:16 ተመልከት)። ቅኑዕ ዓይነት ምእማን፡ ምርዳእ፡7 ምስ እምነት ይተሓሓዝ (ሮሜ 10:9-21)። ይኹን እምበር፡ ኣግሪጳ ኣይኣመነን፡ ከመይሲ ኣብ ገዛእ ርእሱ ምኽንያት ተኣምነ። እምነት ማለት ንሓደ ሰብ ብምሉኡ ኣብ ኣምላኽ ምእማን ማለት እዩ። እብራውያን 2:13 ምእማንን እምነትን ምስ እምነት ኣብ ኣምላኽ የራኽብ፡ እዚ ድማ ኣብ ጐይታና የሱስ ኣብ ምድሪ ከሎ ዝተራእየ እምነትን ምትእምማንን እዩ። ሓቀኛ እምነትን ምእዛዝን ብሓንሳብ ይኸዱ (11:8, 13:17)።

ብምኽንያት ግልጋሎት ጳውሎስ ኣብ ተሰሎንቄ፡ ገሊኦም ኣይሁድ ኣመኑ፡ ከምኡ’ውን «ብዙሓት ካብቶም ኣምላኽ ዝፈርሁ ግሪኻውያን፡ ከምኡ’ውን ብዙሓት ካብቶም ፍሉጣት ኣንስቲ» (ግብሪ ሃዋርያት 17:4)። እቲ ተመሳሳሊ ፍቕዲ «ምስ ጳውሎስን ሲላስን ተጸንበሩ» ይብል፡ እዚ ድማ ካብዞም ሰለስተ ጉጅለታት ዝኣመኑ ሰባት ተጠሚቖም ደቀ መዛሙርቲ ጐይታ የሱስ ከም ዝኾኑ የመልክት (ማቴዎስ 28:19-20)። ይኹን እምበር፡ እዚ ብዘይኣምኑ ኣይሁድ ናብ ዓመጽ ዝመልአ ተቓውሞ ኣምርሐ፡ እዚ ድማ ብቕንኣት ወይ ብምቕናእ ዝተለዓለ እዩ (ግብሪ ሃዋርያት 17:5፡ 5:17, 7:9, 13:45፤ ማቴዎስ 27:18፤ ፊሊጲ 3:6፤ 1 ተሰሎንቄ 2:15-16 ተመልከት)። ንጳውሎስን ሲላስን ንምርካብ እናፈተኑ፡ ንቤት ያሶን ኣጥቅዑ፡ ከመይሲ ንዞም 8 እንግዳታት ተቐቢልዎም ነበረ። ኣይረኸብዎምን፡ እቶም ዝተቖጥዑ ኣይሁድ ንያሶንን ገሊኦም ምእመናንን ሒዞም ናብቶም ከባቢያዊ ስልጣናት ወይ ከተማዊ ሰበ ስልጣን (ግሪኽኛ) polytárchas) ጎተቱዎም። እዚ ቃል እዚ ብፍላይ ኣብ መቄዶንያ ይጥቀመሉ ነበረ፡ እዚ ድማ ንሉቃስ ዝርዝራዊ ኣገባብ ምጽሓፉ የርኢ። ያሶን፡ እቲ ኣባይቲ ጳውሎስ ዝነበረ (ግብሪ ሃዋርያት 17:5-7)፡ ስሙ ምስ እብራይስጥ ስም የሱስ ዝተኣሳሰረ ግሪኻዊ ኣይሁዳዊ ነበረ፡ ምናልባት ድማ ኣዝማድ ጳውሎስ ነበረ (ሮሜ 16:21)። ያሶን ምናልባት ነቲ ሓድሽ ማሕበር እውን ኣባይቲ ስለ ዝነበረ፡ ምስ ገለ ኣሕዋት – ኩሎም ሓደስቲ ምእመናን – ኣብ ቅድሚ ዳያኑ ተኸሰሰ (ግብሪ ሃዋርያት 17:4፤ 1 ተሰሎንቄ 1–2 ተመልከት)።

ኣብ ቅድሚ ህዝቢ (ግሪኽኛ) dēmos)9 እቶም ምእመናን ብተቓወምቶም ከምኡ’ውን ከም ክፍሊ ናይ ዕልዋ ኣብ ልዕሊ ሮሜ፡ ብመሪሕነት «ነዛ ዓለም10 ዝገለበጡ ሰባት» ተኸሰሱ (ግብሪ ሃዋርያት 17:6 ESV)። ብሕጋዊ ኣገባብ፡ እዚኦም ሓሰኻዊ ክስታት ነበሩ፡ ግናኸ ካብ ስነ-ምግባራዊ ኣረኣእያ ገለ ሓቂ ነበሮም። እቲ ብስራት ማለት ነቲ ቀዳማይ ሰብ ዝኾኖን ዝውክሎን ምእላይ፡ ቅድሚ ነቲ ምስ ካልኣይ ሰብ ዝተኣሳሰረ ጽቡቕን ሓድሽን ምእታው (ሮሜ 5 ተመልከት)። ኣብ ቦታ ኣዳምን ኣብ ዝወደቐ ዘርኡን፡ እቲ ወንጌል «ካልእ ሰብ»ን ምስኡ ዝተኣሳሰርን የቕርብ፡ እዚ ድማ ንነገራት ምግልባጥን ምምልላስን የጠቓልል።

ብተወሳኺ፡ እቲ ናይ ግብሪ ሃዋርያት 17:7 ክሲ ሓቅን ሓሰኻን ዝተሓዋወሰ ነበረ፡ ከምቲ ወትሩ እቲ ጸላኢ ዝገብሮ። እቶም ክርስቲያናት ንትእዛዛት ቄሳር ኣይጥሕሱ ነበሩ ወይ ኣብ ትሕቲ ካልእ ንጉስ ዕልዋ ኣይጅምሩ ነበሩ። እዚ ዕልዋ ምኾነ፡ እዚ ድማ ጐይታ ኣብ ቅድሚ ጲላጦስ ብሓሰኻ ዝተኸሰሰሉ እዩ (ሉቃስ 23:2)። እቲ ክሲ ቅኑዕ ነበረ ብምኽንያት እቶም ክርስቲያናት ናይ ካልእ ንጉስ፡11 የሱስ፡ ምዃኖም – ግናኸ ኣብ ልዕሊ ንጉስ ዕልዋ ይጅምሩ ብዝብል ኣገባብ ኣይነበረን (ሮሜ 13:1-8፤ 1 ጴጥሮስ 2:13-17 እውን ተመልከት)። ሓደ መዓልቲ፡ ምናልባት ድማ ብቕልጡፍ፡ እቲ ንጉስ ብልቢ ኣምላኽ ኩሉ ነገር ብስርዓት ከውጽእ እዩ። ብሓቂ፡ ንኩሉ ነገርን ንኩሉ ሰብን ንኣምላኽ ንምግዛእ፡ ንነገራት ክገልብጦም እዩ።

ከምኡ’ውን፡ እቶም ተቓወምቲ ኣብ ተሰሎንቄ ንህዝብን ንከባቢያዊ ስልጣናትን ንምሽጋር እኹል ተዛሪቦም ነበሩ (ግብሪ ሃዋርያት 17:8)። ብምሕረቱ፡ ጐይታ ንጳውሎስን ንክርስቲያናትን ይሕልዎም ነበረ፡ ስለዚ ድማ ሓቀኛ ጉድኣት ኣይበጽሖምን (ቁ.9)። እቲ ያሶንን ካልኦትን ክኸፍልዎ ዝነበሮም ውሕስና፡ ምናልባት ጳውሎስን ሲላስን ካብቲ ከባቢ ክወጹን ክርሕቑን ከም ዝነበሮም የመልክት። በዚ ምኽንያት እዚ፡ እቶም ምእመናን ሰደድዎም፡ ንሳቶም ድማ ንምሕላዎም ብለይቲ ተጓዕዙ (ቁ.10)።

6. ንጽሑፋት ብሓጎስ ምቕባል

እቲ ንኣቕርቦት ቃል ኣምላኽ ብጳውሎስ ዝነበረ ተቓውሞ፡ ንሃዋርያን ንመሓዙቱን ሲላስን ጢሞቴዎስን ናብ ቤርያ ንምጓዓዝ ኣገደዶም (ቁ.10)። ኣብኡ፡ ኣምላኽ ምዝርጋሕ ቃሉ ከም ዘይዕገት ኣርኣየ (6:7, 12:24, 19:20፤ 2 ጢሞቴዎስ 2:9 ተመልከት)። ቅድሚኡ፡ ድሕሪ ሞት እስጢፋኖስ ብቕልጡፍ፡ ብርቱዕ ስደት ተጀሚሩ ነበረ፡ ግናኸ ናብ ዝበለጸ ምዝርጋሕ ዘርኢ መልእኽቲ ወንጌል ኣምርሐ። ሓደ ካብቲ ጐይታ ነዚ ስደት እዚ ኣብ ልዕሊ እቶም ሓደስቲ ምእመናን ኣብ ተሰሎንቄ ዝፈቐደሉ ምኽንያት፡ እቲ መልእኽቲ ናብ ካልኦት ቦታታት እውን ምእንቲ ክበጽሕ እዩ። ካልእ ዕላማ ድማ ነቶም ሓደስቲ ምእመናን ኣብ ጐይታ ንምውዳቕን ንምዕባይን ምዃኑ ይኸውን (ሮሜ 5:3-5፤ ያእቆብ 1:2-4,12)።

ብዝኾነ ይኹን፡ ጳውሎስን መሓዙቱን ናብ ቤርያ በጽሑ፡ ካብ ተሰሎንቄ ኣስታት 50 ማይልስ ደቡብ ምዕራብ፡ ኣብኡ ድማ ከም ልማዱ ናብ ምኩራብ ከደ። ብዙሓት ካብቶም ኣይሁድ ኣብ ተሰሎንቄ ንመልእኽቲ ጳውሎስ ተቓዊሞምዎ ነበሩ፡ ግናኸ እቶም ኣይሁዳውያን ሰማዕቲ ኣብ ቤርያ ፍሉይ ኣረኣእያ ኣርኣዩ፡ ንዕኡን ንግልጋሎቱን ንምቕባል ድማ ድሉዋት ነበሩ። ሉቃስ ኣእምሮኦም ብምግላጽ፡ ካብቶም ኣብ ተሰሎንቄ ዝነበሩ ዝበለጹን ንቃል «ብኹሉ ትግሃት» ንምቕባል ድሉዋትን ከም ዝነበሩ ገለጸ (ግብሪ ሃዋርያት 17:11)። ከምዚ ዝበለ ነገር ኣብቲ ኣገዳሲ ከተማ ተሰሎንቄ ምስ ኣይሁዳውያን ህዝቢ ኣይነበረን፡ ብዘይካ እቶም ሓቀኛ ክርስቲያናት ዝኾኑ (1 ተሰሎንቄ 1:5-10)።

እቶም ኣይሁድ ኣብ ቤርያ ንጽሑፋት መዓልታዊ ይምርምሩ ነበሩ «እዚ ነገር እዚ ሓቂ ምዃኑ ንምፍላጥ» (ግብሪ ሃዋርያት 17:11 NKJV)። እዚ ፍቕዲ እዚ ንቃል ኣምላኽ ብኽልተ ፍሉያት ቃላት የመልክት፦

• ሎጎስ – ነቲ ጳውሎስ ዘቕረቦን እቶም ቤርያውያን ዝተቐበልዎን ጽንሰ-ሓሳብን ምንነትን የጕልሕ፡ ካብ ቃል ኣምላኽ ድማ ኣረጋጊጾምዎ።
• ጽሑፋት – ኣብቲ ኣብ ጽሑፍ ዝርከብ ቃል ኣምላኽ ከም ዝተኣምኑ የጕልሕ።

ብተወሳኺ፡ እቶም ቤርያውያን ነቲ ቃል ብመንፈሳዊ ትግሃትን ቅንኣትን መርመሩዎ። እቲ ጸጋ ዝመልኦ ምቕባሎምን ብኽብሪ ምሓዞምን ንህያው ቃል ኣምላኽ፡ ስምኦን ንህጻን የሱስ ብኢዱ ከም ዝሓዞ፡ ብሓቂ «ተቐበለ» (ሉቃስ 2:28)። እቶም ቤርያውያን ነቲ ቃል ብኽብሪን ብፍቕሪን ተቐቢሎምዎ፡ ብሓቂ ድማ ተቐቢሎምዎ – እዚ ድማ እቲ ተፈጥሮኣዊ ሰብ ክገብሮ ዘይክእል እዩ (1 ቆሮንቶስ 2:14)። እቶም ኣብ ተሰሎንቄ ሓቀኛ ምእመናን ዝኾኑ፡ እቶም ቤርያውያን ዝገብርዎ ዝነበሩ ተመሳሳሊ ነገር ገይሮም ነበሩ። ንሳቶም እውን ነቲ ብጳውሎስን መሓዙቱን ዝቐረበ መልእኽቲ ከም ቃል ኣምላኽ ተቐቢሎምዎ ነበሩ፡ እዚ ድማ ብዙሕ ውጽኢት ኣምጺኡ፡ ምንም እኳ እቲ ብዙሕ ህዝቢ እንተነጸጎ (1 ተሰሎንቄ 1:5-6፤ 2:13)።

7. ንጽሑፋት መዓልታዊ ምምርማር

እቶም ቤርያውያን «ንጽሑፋት መዓልታዊ ይምርምሩ ነበሩ እዚ ነገር እዚ ሓቂ ምዃኑ ንምርኣይ» (ግብሪ ሃዋርያት 17:11 ESV)። እቲ ግሲ ቅርጺ፡ እዚ ነገር እዚ ብስርዓት ከም ዝገብርዎ የመልክት። ብቃል ኣምላኽ ተዋፊሮም ነበሩ፡ ንባብ፡ ምድግጋም ወይ ምዝካር ጥራይ ዘይኮነስ – ኩሉ እዚ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ – ግናኸ ንጽሑፋት ምስ ጽሑፋት ምምስሳል፡ ብመንፈሳዊ ኣገባብ ዝተገብረ። እዚ ድማ እዚ ዓይነት ምምርማር ብሓቀኛ ምእመናን ከም ዝነበረ የጠቓልል፡ ከመይሲ እቲ ቃል «ብመንፈስ ክምርመር» ኣለዎ (1 ቆሮንቶስ 2:14)። ብኻልእ ኣዘራርባ፡ እቶም ሓደስቲ ምእመናን ኣብ ቤርያ፡ ጳውሎስ ዝገብሮ ዝነበረ ክገብሩ ተማህሩ፡ ንየሱስ ከም መሲሕ ካብ እብራይስጥ ጽሑፋት እናቕረበ፡ ንግሪኽኛ ትርጉም እናተጠቕመ፡ ከመይሲ ብዙሓት ኣይሁድ ኣብ ምሉእ ግዝኣት ሮሜ ምስ ግሪኽኛ ቋንቋ ዝያዳ ይፈልጡ ነበሩ። ስለዚ፡ ንሳቶም ድማ ንቃል ኣምላኽ ምምርማር፡ ምግምጋም፡ ምምስሳልን ምምርማርን ጀመሩ፡ ከምቲ ኣገባብ ጳውሎስ። እዞም ሓደስቲ ምእመናን ድማ ንኻልኦት ከም ዝምህሩ ክኢሎም፡ ከምቲ እቶም ተሰሎንቄ ዝተማህርዎን ጳውሎስ ንጢሞቴዎስ ዝመሃሮን (1 ተሰሎንቄ 1:6-9, 2:13፤ 2 ጢሞቴዎስ 2:2)። ከምዚኦም ዝበሉ ንምዕባይ መንፈሳዊ ዕብየት ዝምልከቱ ጽቡቓት ኣብነታት እዮም፡ እዚ ድማ ንኩሎም ምእመናን ኣገዳሲ ዕላማ ግልጋሎት ጳውሎስ እዩ (ቆሎሴ 1:28)።

እቲ «መዓልታዊ» ዝብል ኣበሃህላ ኣብ ሓድሽ ኪዳን 17 ግዜ ይርከብ13፡ ንዓና ድማ ኣገዳሲ ትምህርቲ ይህበና። እዚ ቃል እዚ ኣብ ብዙሓት ፍቕድታት ብሉይ ኪዳን ይርከብ፡ ንኣገዳስነት ምሕዝነት ምስ ኣምላኽ መዓልታዊ የጕልሕ፡ ከምቲ ምስ መናን ንጥበብ ኣምላኽ ምስማዕን (ዘጸኣት 16:5፤ ምሳሌ 8:34)። ብዛዕባ ቃል ኣምላኽ ክንዛረብ ከለና፡ እቲ «ጽሑፍ(ታት)» ዝብል ቃል ኣብ ግሪኽኛ ጽሑፍ 50 ግዜ ምጥቃሙ፡ ንኣገዳስነቱ የርኢ፡ ብዘይካ እቲ «ሎጎስ» ዝብል ቃል፡ እዚ ድማ ብዙሕ ግዜ ይርከብ።

ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 17:11 ሉቃስ ነቲ ጽቡቕ ኣብነት እቶም ቤርያውያን ጠቕለሎ፡ እዚኦም ድማ እቲ ቃል ኣምላኽ ዘምጽኦ ሓጎስ ረኺቦም ነበሩ፡ ከምቲ እቲ መዝሙራዊ ነዊሕ ግዜ ዝገለጾ፦

ብቃልካ እሕጎስ፡ ከምቲ ዓቢ መዝገብ ዝረኸበ (መዝሙር 119:162 NKJV)።

ነዞም ኣብነታት እዚኦም ክንሰዓብን ነዞም ግሩም ባህርያት ክነርእን ንኽእል ኢና።

እቶም ኣይሁድ ኣብ ቤርያ ልዑል ኣእምሮ ከም ዝነበሮም ምጕላሕ ጽቡቕ ይኸውን፡ ካብቶም ኣብ ተሰሎንቄ ዝነበሩ ዝበለጹ፡ ብዙሓት ካብኣቶም ድማ ኣድልዎ ዝነበሮምን ዘይተዓገስትን ነበሩ። እዚ ንኽቡር ኣረኣእያኦም ይገልጽ። ነቲ ቃል ተቐቢሎም፡ ንልቦም ምላሽ ኣርኣዩ፡ ንጳውሎስ ድማ ማዕጾ ከፈቱሉ። ከምኡ ብምግባር፡ ነቲ ቃል፡ ነቲ ሎጎስ፡ ነቲ ዝዓበየ እንግዳ፡ ቃል ኣምላኽ፡ ብግቡእ ኣኽብሮት ተቐበሉ። ጳውሎስ ድሕሪኡ ጸሓፈ፡ «ስለዚ፡ ንክርስቶስ የሱስ ጐይታ ከም ዝተቐበልኩምዎ፡ ከምኡ ድማ ብእኡ ተመላለሱ» (ቆሎሴ 2:6)። እቶም ቤርያውያን ድማ ብኹሉ ትግሃት ወይ ድልውነት ገበሩ፡ ከምቲ ልቢ እቶም ክልተ ደቀ መዛሙርቲ ኤማሁ ንዝተንስአ ጐይታ ክኣቱ ዝሓተቱ፡ ልቦም ክነድድ ስለ ዝጀመረ፡ ብርቱዕ ድሌት ነበሮም (ሉቃስ 24:32)። ምውፋሮም ብጽሑፍ ቃል መዓልታዊ ልምምድ ነበረ፡ እዚ ድማ ዝያዳ ተግባራዊ ትምህርቲ የጠቓልል።

ንጽሑፋት ይምርምሩ ነበሩ፡ ብቐጻሊ ምምርማር ብድሌት ዝያዳ ንምፍላጥ (1 ጴጥሮስ 1:10-11)፡ ንዓሚቕን ነባርን ድሌቶም የርእዩ ነበሩ። ከምዚ ዝበለ ምምርማር ወትሩ ክቕጽል እዩ። እቶም ቤርያውያን ንራባውያን ጽሑፋት ወይ ንዝበሃሉ ወግዓዊ ልምድታት ኣይመርመሩን፡ እዚኦም ብሰብ ዝተሰርሑ እዮም፡ ግናኸ ብብርቱዕ ብቃል ኣምላኽ ከም ምንጪን ዕላማን ምውፋሮም ተዋፊሮም ነበሩ (2 ጢሞቴዎስ 3:16፤ 2 ጴጥሮስ 1:19-21 ተመልከት)።

8. ንጽሑፋት ምእማንን ምእዛዝን

ከምዚ ዝበለ ምእማን እምነት፡ ከምቲ ምስ ገሊኦም ተሰሎንቄ ዝረኣናዮ፡ ንብዙሓት ኣይሁድ ኣብ ቤርያ ይገልጽ ነበረ፡ እዚኦም ድማ ንጽሑፋት ንምቕባል ዓቢ ድልውነት ኣርኣዩ። ሮሜ 10:17 ንምስማዕን ንቃል ምቕባልን ምስ ምላሽ ብእምነት የራኽብ። እቲ ተመሳሳሊ ምዕራፍ ነቲ ሓደ ሰብ ብልቡ ዝኣምኖን ብኣፉ ዝእምኖን ዝተኣሳሰረ ምዃኑ የረጋግጽ (ቁ.9-11)። ብተወሳኺ፡ ኣብ መንጎ ከምዚ ዝበለ ምእማንን ድሕሪኡ ዝመጽእ ህዝባዊ ምልላይ እቶም ምእመናን ኣብ ተሰሎንቄን ቤርያን፡ ከመይሲ ክልቲኦም ምስ ጳውሎስን መሓዙቱን ተጸንበሩ፡ ጥቡቕ ዝምድና ኣሎ። እዚ እምነት ብግብሪ እዩ፡ ከምቲ ምዕዳን ያእቆብ፡ «ገበርቲ ቃል ኩኑ፡ ሰማዕቲ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንርእስኹም እናተታለልኩም» (ያእቆብ 1:22)። ይኹን እምበር፡ ኣብ ክልቲኡ ከተማታት እቶም ዘይኣምኑ ኣይሁድ ንሓደስቲ ምእመናን ተቓዊሞምን ሰጊሮምዎምን (ግብሪ ሃዋርያት 17:5-9,13)።

እምነት ማለት ርእስኻ ኣብ ኣምላኽ ከምቲ ንሱ ንርእሱ ዝገለጸሉ ምእማን ማለት እዩ። እዞም ሓደስቲ ክርስትያናት ንራእይ ኣምላኽ ኣሚኖምዎ፣ ከምቲ ሎሚ ብዙሓት ኣይሁድ ዝገብርዎ። ነቲ ንኣበው ዝተገልጸሎም ኣምላኽ፣ ብተልእኾ ወዱ እውን ንርእሱ ከም ዝገለጸ ተረዲኦም። እዚ ምዕባለ ሓቂ ኣምላኽን ምግላጹን ብዙሓት ኣይሁድ ከም ዘይኣምኑሉ ዘሕዝን እዩ፣ ከምቲ ዝብሎ ዘይኮነስ። ይኹን እምበር፣ እቶም ኣብ ቤርያ ዝነበሩ ምእመናን ነዚ መለኮታዊ ተልእኾ ብግቡእ ምላሽ ሂቦምዎ፣ ምኽንያቱ ምእማን ምእዛዝ ማለት እዩ (ዮሃንስ 3:36፤ ሮሜ 1:5, 16:26)። ብዛዕባ እዚ ጉዳይ እዚ፣ መደምደምታ ዮሃንስ ኣዝዩ ጠቓሚ እዩ፣ «እዚ ድማ የሱስ ክርስቶስ ወዲ ኣምላኽ ምዃኑ ምእንቲ ክትኣምኑ፣ ብምእማን ድማ ብስሙ ህይወት ምእንቲ ክትረኽቡ ተጻሒፉ ኣሎ» (ዮሃንስ 20:31)።

ክርስቶስ − መሲሕ-የሱስ፣ የሹዋ − ወዲ ኣምላኽን ዕላማን ማእከል እምነትናን እዩ፣ ወዲ ሰብ «ብኽብርን ብዓብይን ዝተቐልዐ» (እብራውያን 2:9)። ንሱ ማእከላይ ሓሳብ ግብሪ ሃዋርያት እዩ። ስቅያቱን ትንሳኤኡን ብምፍጻም ቅዱሳት ጽሑፋት ኣብ ግብሪ ሃዋርያት ብሸውዓተ ዝተፈላለዩ ሰባት – ጐይታ የሱስ፣ ጴጥሮስ፣ እስጢፋኖስ፣ ፊልጶስ፣ በርናባስ፣ ጳውሎስ፣ ኣጵሎስ – ኣብ ብዙሓት ዝተፈላለዩ ኣጋጣሚታት፣ ካብ የሩሳሌም ክሳብ ሮሜ ቀሪቦም። እምነት፣ ስለዚ፣ ኣብ ሓድሽ ፍልስፍና፣ ኣብ ሓሳብ፣ ሃይማኖት ወይ ስነ-መለኮት ምእማን ኣይኮነን፣ የግዳስ ኣብ ጐይታ የሱስ ባዕሉ፣ ኣብቲ ናይ ሓቂን ህያውን ኣምላኽ እዩ። እቲ ትሑት የሱስ – ስሙ «ያህዌ ምድሓን እዩ» ማለት እዩ – ካብ ናዝሬት ዝነበረ ግን ኣብ ቤተልሔም ዝተወልደ፣ ኣምላኽ፣ ዘለኣለማዊ ወዲ ዘለኣለማዊ ኣቦ ምዃኑ ክንዝክር ይግባእ። ብዘይ ወንጌል ዮሃንስ፣ መልእኽቲ ናብ እብራውያን ንዓብይነት ሰብነቱ ዝያዳ ንምርዳእ ፍሉይ ሓገዝ ይህብ። እዞም ሓሳባት እዚኦም ሰብኣዊ ኣእምሮ ክርድኦም ዘይክእል ብዙሕ ምስጢራት ይሓዙ፣ እምነት ግን ትቕበሎምን ተምልኾምን!

መወከሲታት

1. እዚ ግሲ እዚ ኣብ ግብሪ ሃዋርያት ዓሰርተ ግዜ ይርከብ (17:2,17, 18:4,19, 19:8-9, 20:7,9, 24:12,25)፣ ኩሉ ግዜ ምስ ኣገልግሎት ጳውሎስ ዝተኣሳሰረ እዩ። ሰለስተ ግዜ ድማ ይርከብ (ማርቆስ 9:34፤ እብራውያን 12:5፤ ይሁዳ 1:9)።
2. እዚኦም ንምድራዊ ህዝቢ ኣምላኽ ዝፈልጡ ዝነበሩ ኣህዛብ እዮም፣ ብዝተፈላለየ ደረጃ ድማ ምስ ሃይማኖቶም ተጸንቢሮም። ኣንስቲ ካብ ደቂ ተባዕትዮ ዝያዳ፣ ምኽንያቱ ግዝረት ኣብ ኣይሁዳውነት ንደቂ ተባዕትዮ ጥራይ ዝተወሰነ ስለ ዝነበረን ሕጂ እውን ከምኡ ስለ ዝኾነን።
3. እቲ ግሲ «ወንጌል ምእዋጅ» (ግሪኽኛ euaggelízō) ማለት ብስራት መልእኽቲ ብስም ኣምላኽ፣ ብመሰረት ቅዱሳት ጽሑፋት ምምሕልላፍ ማለት እዩ። ግብሪ ሃዋርያት ብዛዕባ ጳውሎስ ሸውዓተ ግዜ ይጥቀመሉ (13:32, 14:7,15,21, 15:35, 16:10, 17:18)።
4. ኣብ ጽሑፋት ሉቃስ ሸውዓተ ግዜ ይርከብ (ሉቃስ 2:23, 24:31-32,45፤ ግብሪ ሃዋርያት 7:56, 16:14, 17:3) ከምኡ እውን ሓንሳብ ኣብ ማርቆስ 7:34።
5. እቲ ቀሊል ቅርጺ ናይዚ ግሲ እዚ (ብዘይ ቅድመ-ጥብቆ dia) ኣብ ሓድሽ ኪዳን 77 ግዜ ይርከብ (ከም ማቴዎስ 2:11, 3:16, 5:2) ከምኡ እውን ብዙሕ ግዜ ምስ ሓሳብ ዝተኸፍተ (ወይ ዝተኸፍተ) ማዕጾ፣ ሰማይ፣ ኣዒንቲ፣ ኣፍ ወይ ጥቅልል ይተኣሳሰር።
6. እቲ ግሲ «ምቕራብ፣» «ምቕማጥ» ወይ «ምርግጋጽ» (ግሪኽኛ paratíthēmi) ኣብ ብዙሓት ክፍሊታት ይርከብ (ማቴዎስ 13:24,31፤ ማርቆስ 6:41, 8:6-7፤ ሉቃስ 9:16, 10:8, 11:6, 12:48, 23:46፤ ግብሪ ሃዋርያት 14:23, 16:34, 17:3, 20:32፤ 1 ቈረንቶስ 10:27፤ 1 ጢሞቴዎስ 1:18፤ 2 ጢሞቴዎስ 2:2፤ 1 ጴጥሮስ 4:19)። እቲ ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 9:22 «ምርግጋጽ» ተባሂሉ ዝተተርጐመ ግሲ ዝተፈላለየ እዩ (ግሪኽኛ sumbibázō) እዚ ድማ ኣብ ሓድሽ ኪዳን ሸውዓተ ግዜ ይርከብ።
7. እቲ ግሪኻዊ ግሲ «ምእዛዝ» ወይ «ምእማን» (peíthō) ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 17 ግዜ ይርከብ (5:36-37,39, 12:20, 13:43, 14:19, 17:4, 18:4, 19:8,26, 21:14, 23:21, 26:26,28, 27:11, 28:23-24)።
8. ኣብዚ ሉቃስ ነቲ ጐይታ ማርታን ዘኬዎስን ከመይ ገይሮም ከም ዝተቐበልዎ ንምግላጽ ዝተጠቕመሉ ግሲ «ምቕባል» (ግሪኽኛ hupodéchomai) ተጠቒሙ። እንግዳ ምቕባል ወይ ምእንግዶት ማለት እዩ።
9. ኣብ ግብሪ ሃዋርያት ጥራይ ዝርከብ ቃል (12:22, 17:5, 19:30,33)፣ ኣብ ሄለናዊት ከተማ ንዝነበሩ ዜጋታት ንወግዓዊ ዕዮ ንምፍጻም ዝተጸውዑ ምትእኽኻብ ዝምልከት።
10. እዚ ቃል እዚ ንሮማዊ ግዝኣት የመልክት (ግሪኽኛ oikouménē)። ኣብ ጽሑፋት ሉቃስ 8 ግዜ ይርከብ (ሉቃስ 2:1, 4:5, 21:26፤ ግብሪ ሃዋርያት 11:28, 17:6,31, 19:27, 24:5) ከምኡ እውን ኣብ ካልእ 7 ግዜ (ማቴዎስ 24:14፤ ሮሜ 10:18፤ እብራውያን 1:6, 2:5፤ ራእይ 3:10, 12:9, 16:14)።
11. «ካልእ ንጉስ» (ግሪኽኛ héteros)፣ ማለት ካልእ ዓይነት፣ ምስቲ ኢትዮጵያዊ ጃንደረባ ዝሓተቶ ሕቶ ዝመሳሰል፣ «ነዚ ነብዪ እዚ ብዛዕባ መን እዩ ዝብሎ ዘሎ፣ ብዛዕባ ርእሱ ድዩ ወይስ ብዛዕባ ካልእ ሰብ?» (ግብሪ ሃዋርያት 8:34 NKJV)። ጐይታ የሱስ «ካልእ ሰብ» ከምኡ እውን «ካልእ ንጉስ» እዩ፣ ምኽንያቱ ንሱ ፍጹም ሓድሽ ስርዓት ነገራት ስለ ዝውክል። ሉቃስ ነቲ ቃል héteros 49 (7x7) ግዜ ኣብ ጽሑፋቱ ተጠቒሙሉ። እቲ ዝተረፈ ሓድሽ ኪዳን ድማ ካልእ 49 ግዜ ኣለዎ። እቲ ቃል «ካልእ፣» ማለት ሓደ ዓይነት (ግሪኽኛ ἁllos)፣ ዝያዳ ግዜ ይጥቀመሉ።
12. ምቕባል ቃሉ ምስ ምቕባል ወይ ምውሳድ እቶም ቃል ኣምላኽ ዘምጽኡ ሰባት ዝተሰነየ ነበረ፣ ከምቲ ተጻረርቲ ጳውሎስ ንባለስልጣናት ዝገለጽዎ (ግብሪ ሃዋርያት 17:7)። ኣጵሎስ እውን ከምኡ ዝመሳሰል ተመክሮ ነበሮ፣ ንሓቂ ብዝያዳ ብልክዕ ክመሃር ምስ ደለየ፣ በዚ ምኽንያት እዚ ኣቂላን ጵርስቅላን ናብ ገዝኦም ወሲዶምዎ (18:26)። እዞም ኣብነታት እዚኦም ኣምላኽ ንዝቕበሎም ክንቕበል ይምህሩና (ሮሜ 14:1,3, 15:7፤ ፊልሞን 1:17፤ ርአ 3 ዮሃንስ 1:8)።
13. መዓልታዊ (ግሪኽኛ kath hēméran) ኣብ ማቴዎስ 26:55፤ ማርቆስ 14:49፤ ሉቃስ 9:23, 11:3, 16:19, 19:47, 22:53፤ ግብሪ ሃዋርያት 2:46-47, 3:2, 16:5, 17:11, 19:9፤ 1 ቈረንቶስ 15:31፤ 2 ቈረንቶስ 11:28፤ እብራውያን 7:27, 10:11 ይርከብ።

ሃዋርያ ጳውሎስ ኣብ ተሰሎንቄ ኣብ ዝነበረሉ ሓጺር ግዜ ዝመሃሮ ምምርማር ጠቓሚ እዩ። ኣብ ምኩራብ ክርስቶስ ክሳቐን ካብ ምዉታት ክትንስእን ከም ዝግባእ ኣረጋገጸ። ብተወሳኺ፣ መንግስቲ ኣምላኽ ኣወጀ። ኣብ ተሰሎንቄ ኣብ ዝነበረሉ ግዜ፣ ንደቀ መዛሙርቲ ምጽኣት ጐይታን ብዙሓት ዝተኣሳሰሩ ነገራትን መሃሮም፣ እዚ ድማ ነቲ መልእኽታት ብምንባብ ብፍጹም ንጹር እዩ። ምጽኣት ጐይታ ንህያዋን ንምፍራድ – ነዚ ዓለም እዚ – ንኹሎም ተነጊሩ ነበረ። ካብቲ ዝመጽእ መዓት ክሃድሙ ተመዓዱ፣ ካብኡ የሱስ እቲ መድሓኒ እዩ። ንኹሎም ዝፍለጡ ሓቂታት ምእዋጅ ኣድላዪ ነበረ፤ ጳውሎስ ግን ብዛዕባ ምድሓን፣ ብዛዕባ ሰብነት ጐይታን ምጽኣቱን ተዛረበ። እዚኦም ካብቲ ሎሚ ብዙሓት ሰበኽቲ ዝምህርዎ ዝዓበዩ ትምህርቲ እዮም። ብክርስቶስ ዝመጸ ምድሓን ብንጹር ተነጊሩ ነበረ፣ ንሱ ድማ ምእንታና ሞተ፣ ምእንቲ ምስኡ ክንነብር። ብብዙሕ ቅልልን ንጽርን፡ ክርስቶስ ምእንቲ ሓጢኣትና ተቐትለ፣ ተቐብረ፣ ሳልሰይቲ መዓልቲ ድማ ተንስአ (1 ቈረንቶስ 15:3-4)። ብዛዕባ ዋጋ እቲ ሓቂታት ንመራመር፣ እዚ ድማ ኣድላዪ እዩ፤ እቲ ሓቂታት ዝያዳ ብንጹር ክቐርብ፣ ስብከት ድማ ዝያዳ ሓያል ክኸውን እዩ። —ጆን ኤን. ዳርቢ፣ ምሕሳባት ብዛዕባ ግብሪ ሃዋርያት (ዝተሰማምዐ)።