ፊልጶስ ወንጌላዊ፡ ወንጌል ንምዝርጋሕ ዝምልከት ትምህርቲ

ፊልጶስ ወንጌላዊ

ብዛዕባ ወንጌላውነት ዝምልከት ትምህርቲ

ፍሉይ ውህበት

«ወንጌላዊ» ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት፡ ካብ ዝኸበረ ጐይታና ብስራት ኣምላኽ ንምቕራብ ፍሉይ ውህበት ዝተቐበለ ሰብ እዩ። እቲ ከምዚ ዝዓይነቱ ውህበት ዝተዋህቦ ሰብ፡ ንሰብኡትን ኣንስትን ቈልዑን መልእኽቲ ተስፋ የቕርብ፡ ከመይሲ ዅሎም ሓጢኦም ክብሪ ኣምላኽውን ስኢኖም እዮም (ሮሜ 3:23)። ዘይድሕን ሰብ፡ ፍርዲ ኣምላኽ ጥራይ እዩ ዚጽበ። ይኹን እምበር፡ እቲ ዚንስሕ፡ ሓጢኣቱ ዚእመን፡ ኣብ ኣምላኽ ዚውከል፡ ከምኡውን መልእኽቲ ብስራት ኣምላኽ ዚኣምን፡ ይድሕን – ካብቲ ጽድቁን ዘየማሕር ፍርዱን ይድሕን።

እዚ ፍታሕ እዚ ብምኽንያት እቲ ጐይታ የሱስ ክርስቶስ ኣብ መስቀል ዝፈጸሞ ዕዮ እዩ ዚኸውን (ሮሜ 3:20-24፤ ዮሃንስ 3:36)፡ ንሓደ ፍሉይ ህዝቢ፡ ባህሊ ወይ ጉጅለ ጥራይ ኣይተወሰነን። ምድሓን ኣምላኽ ንዅሉ ብነጻ እዩ ዚቐርብ። ጐይታ የሱስ ኣብ መስቀል ዋጋ ከፊሉ፡ ብትንሳኤኡ ድማ ኣምላኽ ብምሉኡ ከም ዝረኣየሉ ኣረጋጊጹ።

እዚ ብስራት እዚ ንመጀመርታ ግዜ ብጴጥሮስ፡ ድሕሪ ትንሳኤ ክርስቶስ ካብ ምዉታት 50 መዓልቲ ጸኒሑ እዩ ተነጊሩ (ግብሪ ሃዋርያት 2)። እዚ ዅሉ ብኸመይ ከም ዝኸውን ድሕሪኡ ኣብ መልእኽታት፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ናይ ሃዋርያ ጳውሎስ መልእኽታት፡ ብትምህርቲ ተገሊጹ። ንሱ ኣምላኽ ንዅሎም ዝጠፍኡ ሓጥኣን፡ ንዚንስሑን ወንጌል ንዚኣምኑን፡ ከመይ ገይሩ ከም ዝዳለዎም ኣርእዩ (ገላትያ 1:15-16፤ ፊልጲ 3:7-14፤ 1 ጢሞቴዎስ 1:12-16)። ንስኻኸ ተነሲሕካን ንኣምላኽ ኣሚንካን ዲኻ?

ብዛዕባ ፊልጶስከ እንታይ ይበሃል?

ከም ጳውሎስ፡ ኣምላኽ ንፊልጶስ ከም ኣምጻኢ ብስራት ኣዳልይዎ ነበረ። ብምኽንያት እቲ ኣምላኽ ዝሃቦ ፍሉይ ውህበት እዩ ኸምኡ ተባሂሉ ዚፍለጥ ነይሩ፡ ብምኽንያት ዝኾነ ሰብኣዊ ስልጠና ወይ ወግዓዊ ምምዛዝ ኣይነበረን። ጐይታ ንዝጠፍኡ ሓጥኣን መልእኽቲ ተስፋን ምትብባዕን ንምብጻሕ ብዙሕ ዕድላት ሃቦ። ኣብተን እዋን እቲኣ፡ ፊልጶስ ባዕሉ ካብ ሰማያዊ ጐይታ ንማሕበሩ ዝተዋህበ ውህበት ነበረ፡ ከምቲ ዚብል ጽሑፍ፡ «ንሱ ንሓዋርያት፡ ንነብያት፡ ንወንጌላውያን፡ ንጓሶትን መምህራንን ሃበ» (ኤፌሶን 4:11 ESV)። ውህበት ጐይታ ምሃብ ካብ ሓላፍነት ሰብ ክፈላለ ወይ ክንጸል ኣለዎ። ብሓቂ፡ ፊልጶስ ጐይታ ከም ዝደለዮ ገይሩ እዩ ኣገልጊሉ፡ ከመይሲ ዝኾነ ዕንቅፋት ኣይነበረን።

እዚ ኸኣ፡ ኣብ ማሕበር የሩሳሌም ካብቶም ሸውዓተ ኣሕዋት ከም ኣገልገልቲ1 ወይ ዲያቆናት፡ ንማሕበር ንዝተዋህበ ንብረት ንድኻታትን ዜድልዮምን ንምምሕዳር ምስ ተመርጸ እዩ ተራእዩ (ግብሪ ሃዋርያት 6:1-6)። እታ ከባብያዊት ቤተ ክርስቲያን ዝተቐበለቶ ንብረት ምሃብ 2 ሓላፍነት ነበራ፡ ብሓዋርያት ተመሪሓን ብጸሎት ድማ እዚ ዕዮ እዚ ንሸውዓተ ኣሕዋት ካብኣቶም ኣሰሊፋቶም። ብምኽንያት እቲ ጽቡቕ ብቕዓቶም እዮም ተመሪጾም፡ እሙናት ሰባት፡ መንፈስ ቅዱስን ጥበብን ዝመልኦም፡ ከምኡውን ኣብ ማሕበረሰብ ጽቡቕ ስም ዝነበሮም።

ፊልጶስ፡ እቲ ሃዋርያ ዘይኮነስ፡ ካብኣቶም ሓደ ነበረ፡ ኣብ ሓድሽ ኪዳን «ወንጌላዊ» ተባሂሉ ዝተጸውዐ እንኮ ሰብ (ግብሪ ሃዋርያት 21:8)። ንሱ ፍሉይን ፍሉይን ውህበት ነበሮ፡ ኣምላኽ ዝሃቦ ክእለት፡ ወንጌል ኣብ ዝነግረሉ እዋን ብዝተፈላለየ መገዲ ዚርአ፡ ንተኸታተልቱ ሓደ ሰብ የቕርብ፡ ጐይታና የሱስ ክርስቶስ (ግብሪ ሃዋርያት 8:5)። መልእኽቱ ንሰባት ንኽንስሑን ንኽድሕኑን ገይርዎም።

ሓድሽ ምዕባለ

ፊልጶስ ኣብ ቤተ ክርስቲያን የሩሳሌም ብእምነት ምስ ኣገልገለ፡ ብምኽንያት እቲ ብሳውል ዘጣርሱስ ዝምራሕ ዝነበረ ስደት፡ ካብቶም ክርስትያናት ብዙሓት ክወጹ ተገዲዶም ነበሩ (ግብሪ ሃዋርያት 8:1-5)። ስለዚ፡ ፊልጶስ ናብ ሰማርያ በጽሐ፡ ኣብኣ ዝተፈላለዩ ህዝብታት ይነብሩ ነበሩ። ገሊኦም ካብቶም ዓሰርተ ነገዳት ዝወረዱ ነበሩ፡ እዚኦም ድማ ካብ ዘመን ንጉስ ሰሎሞን ጀሚሮም ናብ ጣኦት ኣምልኾ ዝወደቑ ነበሩ (1 ነገስት 13)፡ ብዙሓት እስራኤላውያን ብኣሶራውያን ድሕሪ ምውጻኦም ድማ ኣብታ ሃገር ተሪፎም ነበሩ። ድሕሪኡ፡ እቶም ዝተረፉ ምስቶም ካብ ካልእ ክፍሊ ግዝኣት ኣሶር ዝመጹ ህዝብታት ተሓዋዊሶም (2 ነገስት 17)። ብምኽንያት እዚ ምሕውዋስን እቲ ዝተፈላለየ ዓይነት ጣኦት ኣምልኾን፡ እቶም ኣይሁዳውያን መራሕቲ ናይቶም ክልተ ነገዳት – ይሁዳን ብንያምን፡ ነቶም ካብ ምርኮ ባቢሎን ዝተመልሱ ሓዊሱ – ሰማርያውያን ንቤተ መቕደስን ንከተማ የሩሳሌምን ኣብ ምድሓስ ዝገብርዎ ምትሕብባር ኣበዩ።

ድሕሪኡ፡ እቲ ጽልኢ ወይ መሪርነት ኣብ መንጎ ኣይሁድን ሰማርያውያንን እናወሰኸ ከደ። ይኹን እምበር፡ ኣብ እዋን ምድራዊ ኣገልግሎት ጐይታ ብዙሓት ካብቶም ዝንዓቑ ሰማርያውያን ንዕኡ ተቐበልዎ (ዮሃንስ 4:1-42)። እቲ ሓደ ጐይታ፡ ሕጂ ኣብ ሰማይ ዘሎ፡ ንፊልጶስ ኣብ ሰማርያ ንየሱስ መሲሕ ከም ዝሰብኽ መርሖ። ጐይታ ንመልእኽቲ ፊልጶስ ብብዙሓት ተኣምራት ኣረጋጊጽዎ፡ እዚኦም ድማ ንሱ ንኽገብሮም ዝሃቦ እዮም (ግብሪ ሃዋርያት 8:6-8፤ ማርቆስ 16:16-18)። እቶም ወንጌል ዝተቐበሉ ድሕሪኡ ተጠምቁ።

ጴጥሮስን ዮሃንስን ካብ የሩሳሌም መጺኦም፡ ንዞም ሓደስቲ ኣመንቲ ኣዝዩ ኣወንታዊ ኣመለኻኽታ ኣርእዮም። እዚ ኸኣ ምስቲ ቅድሚ ሕጂ ንሰማርያውያን ዝነበረ ኣጠቃላሊ ኣድልዎ ዝተቓረነ ነበረ፡ እዚ ድማ ንገሊኦም ደቀ መዛሙርቲ የሱስ እውን ተንኪፍዎም ነበረ፡ ጐይታ ምስኣቶም ኣብ ምድሪ ኣብ ዝነበረሉ እዋን። ሕጂ ግና፡ እቶም ሃዋርያት ንዞም ሓደስቲ ኣመንቲ ካብ ሰማርያ ተቐበልዎም፡ ብምጽዋር ኣእዳው ብግልጺ ምስኣቶም ተለለዩ፡ ድሕሪኡ ድማ መንፈስ ቅዱስ ተቐበሉ።3

መንፈስ ቅዱስ ንጴጥሮስ ንሲሞን፡ ነቲ ቅድሚ ሕጂ ጠንቋሊ ዝነበረ፡ ንኽገልጾ መርሖ። ይኹን እምበር፡ ንሱ እኳ እንተተጠምቀ፡ ንኽንስሕ ኣበየ (ግብሪ ሃዋርያት 8:9-24)።

ሓድሽ ምዕራፍ ኣብ ኣገልግሎት ፊልጶስ

ጐይታ ብዛዕባ ሰማርያውያን ጥራይ ኣይተገደሰን፡ ካብኣቶም ብዙሓት ድሒኖም እዮም፡ ንሱ ግና ንዅሉ ሰብ ኩሉ ግዜ ይግደስ። እዚ ነጥቢ እዚ ኣብ ታሪኽ እቲ ኢትዮጵያዊ ጃንደረባ ይርአ (ቁ.26-40)፡ እዚ ድማ ንዓና ብዙሕ ግብራዊ ትምህርቲ ይሓዝ፡

• ፍቓደኛን ታዛዝን ኣገልጋሊ ኩን – እቲ ጐይታ ጸውዐ፡ እቲ ኣገልጋሊ ኸደ (ቁ.26-27)፤
• መርሓ ኣምላኽ ተኸተል – ፊልጶስ ብመልኣኽ ጐይታ ተመሪሑ (ቁ.26)፡ ድሕሪኡ ድማ ብመንፈስ ቅዱስ (ቁ.29)፤
• ዝተጻሕፈ ቃል ተጠቐም – ኣምላኽ ንቅዱሳት ጽሑፋት ተጠቒሙ (ቁ.32-33,35)፤
• ንየሱስ ኣቕርብ – ፊልጶስ ንየሱስ ሰበኸ (ቁ.34-35)፤
• ኣምላኽ እዩ ዚቕይር ምዃኑ ዘክር – እቲ ኢትዮጵያዊ ብዛዕባ የሱስ እናበዝሐ ምስ ፈለጠ፡ ኣምላኽ ቀይርዎ (ግብሪ ሃዋርያት 8:35-37)፤
• ጥምቀት ማይ ኣገዳሲ እዩ – እቲ ጃንደረባ ብግልጺ ምስቲ ዝተነጽገ መሲሕ ተለለየ (ቁ.38)፤
• ክርስቶስ ምንጪ ሓጎስ እዩ – እቲ ጃንደረባ እናተሓጎሰ ኸደ (ቁ.39)።
• ቀጽል – ፊልጶስ ተወስደ፡ ወንጌላዊ ኣገልግሎቱ ድማ ኣብ ካልእ ቦታ ቀጸለ (ቁ.40)።

ኣምላኽ ልዑላዊ እዩ። ብዛዕባ ዝኾነ ነገር ጸብጻብ ክህብ ኣይግደድን፡ ግናኸ ኩሉ ግዜ ቅኑዕ እዩ፡ ንሱ መን ምዃኑ ድማ ብንጹር የርኢ – ኣምላኽ ፍቕርን ብርሃንን። ንሱ ስለምንታይ ገለ ነገር ከም ዚገብር ወይ ከም ዚፈቅድ እኳ እንተዘይተረድኣና፡ ንሱ እንታይ ከም ዚገብር ከም ዚፈልጥ ግና ንጹር እዩ። መን እዩ ሓደ ሰራሕተኛ ካብ ከምዚ ዝዓይነቱ ዓቢ ምህርቲ ዘለዎ ግራት ዚሰድዶ? ይኹን እምበር፡ ኣብ ሓደ ፍሉይ እዋን ጐይታ የሱስ ንፊልጶስ ናብ ሓደ ናብ ግብጺ ዚመርሕ በረኻዊ ጐደና ንኽኸይድ መርሖ፡ እዚ ጐደና እዚ ድማ ብዙሕ ትራፊክ ዘይብሉ ነበረ።

እዚ ካብ ኢትዮጵያ ዝመጸ ዓቢ ሰብ፡ ምናልባት ድማ ናይ ሎሚ ሱዳን ክፋል፡ ኣብ የሩሳሌም ዝዓደጎ ጥቅልል ንምብባይ ገለ ህዱእ ግዜ ስለ ዝደለየ እዩ መሪጽዎ። ምናልባት ድማ፡ ከም ጃንደረባ መጠን ናብ ቤተ መቕደስ ንኽኣቱ ስለ ዘይተፈቕደሉ (ዘዳግም 23:1)፡ እኳ እንተኾነ ዓቢ ሰብ ነበረ፡ ተስፋ ቖሪጹ ነይሩ ይኸውን።4 ይኹን እምበር፡ ኣምላኽ ይዓዪ ነበረ፡ ንሱ ድማ ነዚ ፍሉይ ጥቅልል ንኽዕድግ መርሖ። ንፊልጶስ እውን መርሖ (ግብሪ ሃዋርያት 8:29)፡ ኣብቲ ኢሳይያስ 53:7-8 ብዓውታ ኣብ ዝነበበሉ እዋን ኣብኡ ንኽህሉ፡ ከምቲ ኣብተን መዓልታት እቲአን ንምብባይ ዝነበረ ልምዲ።

ፊልጶስ ታዛዝን መሳርሒ

ፊልጶስ «ተንስአን ኸደን» (ግብሪ ሃዋርያት 8:27)፡ ኣብ ገለ እዋን ድማ ሃንደበት ገይሩ እውን (ቁ.30)። ንሱ ንፍላጎታት ጐይታኡ ዝተወፈየ ኣገልጋሊ ነበረ፡ መምርሒታቱ ድማ ብልክዕ ይስዕብ ነበረ። ንሕናኸ?

ፊልጶስ ብጥበብን ብኽብርን ነዚ ጓና ቀሪቡ፡ እንታይ ከም ዚነብብ ይርድኦ እንተኾይኑ ሓተቶ። እቲ ሰብኣይ ብሓቀኛ ትሕትና፡ ኣብዚ ጉዳይ እዚ ዚመርሖ ሰብ ከም ዜድልዮ መለሰ። ስለዚ፡ «ንፊልጶስ ናብኡ ወጺኡ ምስኡ ንኽቕመጥ ዓደሞ» (ቁ.31)። ንሓድሕዶም ፍጹም ጓኖት ነበሩ፡ ግናኸ ክልቲኦም ቅኑዕ ኣመለኻኽታ ነበሮም። እቲ ሰብኣይ ኣብ ልቡን ኣእምሮኡን ዝነበረ ሕቶ ኣቕረበ፡ «እቲ ነብዪ እዚ ብዛዕባ ባዕሉ ድዩ ወይስ ብዛዕባ ካልእ ሰብ እዩ ዚብል?» (ቁ.34)። እዚ ኸኣ ንፊልጶስ ኣፉ ኸፊቱ ብዛዕባ እቲ ቅዱሳት ጽሑፋት ዚዛረብዎ፡ የሱስ፡ ንኽነግር ዕድል ሃቦ (ቁ.35)።

መንፈስ ቅዱስ እውን ይዓዪ ነበረ፡ ንኢትዮጵያዊ ድማ ብዛዕባ ጥምቀት ካልእ ሕቶ ንኽሓትት መርሖ (ቁ.36)። ምናልባት ብተፈጥሮኡ፡ ምስቲ ኢሳይያስ ዝጸሓፈሉ ሰብ ክለለ ዘለዎ ምዃኑ ተረዲእዎ ነይሩ ይኸውን። እዚ ዅሉ ክንደይ ቀሊል እዩ፡ ግናኸ ክንደይ ዓሚቕ! ብርግጽ፡ እዚ ንኣቶም ምስቲ ኢትዮጵያዊ ዝጓዓዙ ዝነበሩ ሰባት ተዛሪብዎም ክኸውን ኣለዎ። ሓደ ቀሊል ምስክርነት ብትሕትናን ብታዛዝነትን፡ ከምቲ ጥምቀት ብርግጽ ዝኾነ፡ ጽልዋ ክህልዎ እዩ። ፊልጶስ ምስዚ ጓና ተለለየ፡ ምስኡ ድማ ናብ ማይ ወሪዱ ኣጥመቖ።

እቲ ወንጌላዊ ፊልጶስ ዝኾነ ውህበት ኣይሓተተን፡ ግናኸ ብመንፈስ ቅዱስ ተመሪሑ ወንጌላዊ ዕዮኡ ቀጸለ (ቁ.40)፡ እቲ ዓቢ ኢትዮጵያዊ ሰብ ድማ ዝኾነ ነገር ክኸፍሎ ግዴታ ኣይተሰምዖን። ንሱ «እናተሓጎሰ ኸደ» (ቁ.39፤ ቁ.8 ኣስተብህል)። ሓጎስ ኣብ መንግስቲ ኣምላኽን ኣብ ስድራ ቤት ኣምላኽን ናይ ጥዑይ መንፈሳዊ ኩነታት ኣገዳሲ መርኣዪ እዩ (ሮሜ 14:17፤ 1 ዮሃንስ 1:4)። ምስቲ ኣብ ዩኒቨርስን ኣብ ታሪኽን ዘሎ ኣዝዩ ግሩም ሰብ እዩ ዝተኣሳሰር (1 ጴጥሮስ 1:8)።

ፊልጶስ ኣብ ስድራ ቤቱ እውን ዓቢ ጽልዋ ነበሮ፡ ከመይሲ ብዛዕባ ኣርባዕተ ኣመንቲ ኣዋልዱ ነንብብ። ንሳተን ኣምላኽ ዝሃበን ውህበት ትንቢት ነበረን፡ ከምቲ ኣቦአን ምስቲ ኢትዮጵያዊ ጃንደረባ ኣብ ዝነበሮ ርክብ ዝገበሮ፡ ንዝተጻሕፈ ቃል ብልክዕ ክጥቀማ ይኽእላ ነበራ። መንፈስ ቅዱስ ነዘን ኣመንቲ ኣንስቲ ብግቡእ መገዲን ቦታን ንኸገልግላ ክጥቀመለን ይኽእል ነበረ – ብውልቂ (1 ቆሮንቶስ 14:34 ተመልከት)። ይኹን እምበር፡ ኣምላኽ ሓደ ሓው ብውህበት ትንቢት ሰደደ፡ ኣብ ቄሳርያ ኣብታ ማሕበር ብግልጺ ገለ ነገር ንኽብል፡ ኣብኣ ድማ ጳውሎስ ኣብቲ እዋን እቲ ምስ ሉቃስን ካልኦት በጻሕትን ነበረ (ግብሪ ሃዋርያት 21:8-16)።

ኢሳይያስ 53ን ሕቶ ጃንደረባን

ኢሳይያስ ግሩም መጽሓፍ ጸሓፈ፡ ኣብኡ ድማ ካብ ብዙሓት ግጥምታት ሓደ ፍሉይ ቅንብር ኣሎ፡ እዚ ድማ ካብ ኢሳይያስ 52:13 ጀሚሩ ብ53:12 ዚዛዘም ሓሙሽተ ፍቕድታት ወይ ስታንዛታት ዝሓዘ እዩ። «ዓቢ ትንቢት» ተባሂሉ እዩ ዚጽዋዕ፡ ኣገዳስነቱ ድማ ኣብ ሓድሽ ኪዳን ብዝተፈላለየ መገዲ ይርአ። እዚ ምንባብ እዚ ነቲ ዓሚቕ ምስጢር ይገልጽ፡ እቲ ባርያ ያህዌ እውን መስዋእቲ ሓጢኣት ምዃኑ፡ ከመይሲ ንሱ «ሓጢኣት ዓለም ዜርሕቕ ገንሸል ኣምላኽ» እዩ (ዮሃንስ 1:29)። እቲ ቀዳማይ ስታንዛ ምሉእ ትንቢት ምጥቕላልን ምምርማርን እዩ። ክልቲኦም ከምቲ ኣብ ታሕቲ ዝተዘርዘረ ሓደ ዓይነት ቅርጺ ኣለዎም፡

ቀዳማይ ስታንዛ – ኢሳይያስ 52:13-15 ምቕራቡን ኣገልግሎቱን (ቁ.13) መከራኡ (ቁ.14) ሽልማቱ (ቁ.15)

ምሉእ ትንቢት – ኢሳይያስ 53 ምቕራቡን ምቕባልን (ካልኣይ ስታንዛ፡ ቁ.1-3) መከራኡ (ሳልሳይን ራብዓይን ስታንዛታት፡ ቁ.4-9) ሽልማቱ (ሓምሳይ ስታንዛ፡ ቁ.10-12)

ጐይታ ንኢትዮጵያዊ ጃንደረባ ናብዚ ቅዱስ ጽሑፍ፡ ምናልባት ድማ ብግሪኽኛ ትርጉሙ፡ ምምርሑ ኣየገርምን። እቲ ካብ ኢሳይያስ ዝተወስደ «ገንሸል» (ግብሪ ሃዋርያት 8:32) ዚብል ቃል (ግሪኽኛ፡ amnos) ከምቲ ኣብ ዮሃንስ 1:29ን 36ን ዘሎ ሓደ እዩ። ኣብ ሓድሽ ኪዳን ሓንሳብ ጥራይ እዩ ተጠቒሙ (1 ጴጥሮስ 1:19-20) ብዛዕባ እቲ ካብ ምምስራት ዓለም ቅድሚኡ ዝተፈልጠ ገንሸል። እቲ ካልእ ንገንሸል ወይ «ንእሽቶ ገንሸል» (ግሪኽኛ፡ arnion) ዚብል ቃል ብዛዕባ ጐይታ የሱስ 28 ግዜ (4x7፡ ብዅሉ መገዲ ፍጹም ምዃኑ የርኢ) ኣብ ራእይ፡ ከምኡውን ሓንሳብ ብዛዕባ እቲ ሓሳዊ፡ ክልተ ቐርኒ ከም ገንሸል ዘለዎ፡ ግናኸ ከም ገበል ዚዛረብ (ራእይ 13:11) ተጠቒሙ።

መንፈስ ቅዱስ ነዚ ኣብ ኢሳይያስ ዘሎ ግሩም ምንባብ ንፍላጎት እቲ ኢትዮጵያዊ ጃንደረባ ንምምስሳል ተጠቒሙሉ። ንፊልጶስ ወንጌላዊ እውን ተጠቒሙሉ፡ ንሱ ድማ ንቅዱሳት ጽሑፋት ጽቡቕ ገይሩ ይፈልጥ ነበረ፡ ነዚ ክፋል እዚ ብልክዕ ንኽትርጉሞ፡ ምስ መሲሕ ብኸመይ ከም ዚተኣሳሰር ድማ ኣርእዩ። የሱስ ገንሸል ኣምላኽ እዩ፡ ንሱ ድማ ያህዌ/የሆዋ እዩ፡ ከምኡውን መሲሕ ወይ ክርስቶስ፡ ቅቡእ ኣምላኽ (ዮሃንስ 20:31)። ብተወሳኺ፡ ኣብ ምስጢር ሰለስተ ኣምላኽ ኣቦ፡ ወልድን መንፈስ ቅዱስን ተኻቲቱ ኣሎ (ኤፌሶን 4:4-6)፡ ንሱ ድማ «ዘለኣለማዊ ህይወት» እዩ (1 ዮሃንስ 5:20)። ብጸጋ ኣምላኽ፡ ከም ሓቀኛ ኣመንቲ፡ ምስ ኣመንና ዘለኣለማዊ ህይወት ተቐቢልና ኢና (ዮሃንስ 3:16, 5:24)፡ ናብቲ «ዘለኣለማዊ ህይወት» ተባሂሉ ዚጽዋዕ ዓለም ድማ ኣብ መገዲ ኢና (ዮሃንስ 12:25)።

ንዕኡ ይኹን ኩሉ ምስጋና፡ ክብርን ግርማን፡ ሕጂን ንዘለኣለምን!

መወከሲታት

1. ጐይታ ባዕሉ ኣገልጋሊ (ብሓቂ፡ ዲያቆን) ነበረ፡ ኣብ መንጎ ደቀ መዛሙርቱ ድማ ኣገልጊሉ (ሉቃስ 22:27፤ ዮሃንስ 12:26 ተመልከት)። እቲ ንኣገልገልቲ ኣብ ከባብያዊት ማሕበር፡ ንኣሕዋትን ኣሓትን፡ ዜድሊ ብቕዓታት ኣብ ካልእ ቦታታት ተዘርዚሩ ኣሎ፡ ከም 1 ጢሞቴዎስ 3:8-12ን ሮሜ 16:1ን። ፊልጶስ ኣብ ኣገልግሎቱ ከም ዲያቆን እሙን ነበረ፤ ድሕሪኡ ጐይታ ካልእ ዕዮ ኣሰሊፍዎ (1 ጢሞቴዎስ 3:13 ተመልከት)።
2. ዲያቆናት ብማሕበር ዝተመርጹ ኣገልገልቲ ነበሩ (ብ ኣምላኽ ዘይኮነስ፡ ግናኸ ብመምርሒታቱ ተመርኲሶም)፡ ንቅዱሳን ንብረታዊ ዜድልዮም ንምክንኻን። ሽማግለታት ብዝኸበረ ጐይታ ዝተዋህቡ፡ ብመንፈስ ቅዱስ ድማ ዝተመርጹ ነበሩ (ግብሪ ሃዋርያት 20:28)፡ ብሰባት ዘይኮነስ፡ ንማሕበር ኣምላኽ ንምክንኻን፡ እዚኦም ድማ ናይኣ ኣባላት ነበሩ። ከምዚ ዝዓይነቱ ሽማግለ «ሓላዊ ኣምላኽ» ተባሂሉ እዩ ዚጽዋዕ (ቲቶስ 1:7)፡ ብምኽንያት ብቕዓቱ ድማ ክፍለጥ ኣለዎ (1 ጢሞቴዎስ 3፤ ቲቶስ 1)። ኣብ ገለ ጉዳያት ኣብቲ ቃል ኣምላኽ ገና ዘይተፈጸመሉ እዋን፡ ጐይታ ንሃዋርያ ጳውሎስ ሽማግለታት ንኽሸይም መርሖ (ግብሪ ሃዋርያት 14:23) ወይ ንወኪሉ ከምኡ ንኽገብር ኣዘዞ (ቲቶስ 1:5-16)።
3. እዚ ታሪኻዊ ዝርዝራት እዚ ሎሚ እውን እቲ ሓደ ዓይነት ስርዓት ከም ዚዓዪ ኣየመልክትን። ሃዋርያት ድሕሪ ሕጂ ምስናና የለዉን፡ መንፈስ ቅዱስ ድማ ንዅሉ ሓቀኛ ኣማኒ ብዘይ ዝኾነ ኣማላዲ የሕትም (2 ቆሮንቶስ 1:21-22፤ ኤፌሶን 1:13-14)።
4. ገሊኦም ናብ ኣይሁድነት ዝተለወጠ እዩ ይብሉ፤ ካልኦት ድማ ኣይሁዳዊ ነበረ፡ ኣቦሓጎታቱ ድማ ንእስራኤል ገዲፎም ዝኸዱ እዮም ይብሉ።