ክፋል 2
ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ነዚ ሕቶ እዚ ንምምላስ ከለና፡ ክልተ ዓይነት ሓቂታት፡ ማለት ግሪኻዊ ግኖሲስ ከምኡ’ውን እብራያዊ ኤመጥ ርኢና። ድሕሪኡ ድማ ኣየናይ ዓይነት ንመጽሓፍ ቅዱስ ከም ዝምልከት ተመልኪትና። ኣብዛ ወርሒ እዚኣ ድማ ክልቲኡ ክምልከት ከም ዘለዎ ንዝብል ኣረኣእያ ሾውዓተ ተቓውሞታት ክንርኢ ኢና።
ሾውዓተ ተቓውሞታት
1. ንታሪኽን ንሳይንስን ኣብ ልዕሊ ወንጌል መሰል ቬቶ ይህብ።
ነዚ ኣረኣእያ እዚ እንተ ተቐቢልኩምዎ፡ ንዘይኣመንቲ ኣብ ክንዲ ብዛዕባ ልዕልና ኣምላኽ ኣብ ህይወቶም ከም ቀንዲ ጉዳይ እትገጥምዎም፡ ኣብ ድሕሪ ክርክራት ብዛዕባ ታሪኽ፡ ባዮሎጂ፡ ወዘተ. ክሕብኡ ምኽንያት ትህብዎም ኣለኹም። ንሳቶም ዝኾነ ይኹን «ሓቂ» እናወደቑኹም፡ ንስኹም ኣብ ልዕሊኦም ንኣምላኽ መሰል ክትገልጹ መሰል ከም ዘይብልኩም ትሰማምዑ ኣለኹም። ታሪኽ ብብዝሒ ዘይፍለጥ ስለ ዝኾነ፡ ሳይንስ ድማ ንርእሱ ኩሉ ግዜ ስለ ዝቕይር፡ እዚ ማለት ንኣምላኽ ንምግጣም ንዘለኣለም ምድንጓይ ፍቓድ ምሃብ ማለት እዩ።
2. ንኣንባቢ ኣብ ልዕሊ ቅዱሳት ጽሑፋት ልዑል ይገብሮ።
ንኣንባቢ፡ ቅዱሳት ጽሑፋት ዝህቦ መልስታት ክሰምዕ ኣብ ክንዲ ዝሓትት፡ ንሕቶታቱ ቅዱሳት ጽሑፋት ክምልስሉ ይሓትት። ሓደ መኮነን ንሓደ ወተሃደር ቀጥ ኢሉ ክቖም ከም ዝእዝዞ እሞ፡ እቲ ወተሃደር ድማ «ንዓይ ድዩ ጐይታይ? ሕጂ ድዩ ጐይታይ? ኣብዚ ድዩ ወይስ ክልተ ስጉምቲ ናብ ቅድሚት ጐይታይ? ...» እናበለ ንሰዓታት ዝሓትት እንተኾይኑ እሞ ንሕቶታቱ ቅዱሳት ጽሑፋት ክምልስሉ ይሓትት። ብዘይካ ምእባይ፡ ብኽብሪ እናተዛረበ እኳ እንተኾነ፡ እዚ ወተሃደር እዚ ግን ብዘይምእዛዝን ብዘይምግዛእን ገበነኛ እዩ። ነቲ መኮነን ንትእዛዙ ቅድሚ ምፍጻሙ ንሕቶታቱ ክምልስሉ ብምሕታት፡ እቲ መኮነን ንትእዛዙ ቅድሚ ምእዛዙ ንሕቶታቱ ክምልስሉ ከም ዘለዎ ይገልጽ ኣሎ። ንሱ ብተዘዋዋሪ ኣብ ልዕሊ እቲ መኮነን ስልጣን ይገልጽ ኣሎ፡ ኣብ ክንዲ ስልጣን እቲ መኮነን ኣብ ልዕሊኡ ዝፈልጥ።
ክርስቲያናት ንዘይኣመንቲ ነዚ ጸወታ እዚ ኩሉ ግዜ ከም ዝጻወቱኒ እርኢ። ኣምላኽ ፈጣሪ ምዃኑ ክገልጹ ከለዉ፡ ናብ ክርክር ብዛዕባ ፍልቀት ወይ ፍጥረት ይኸዱ። በዚ ድማ ከምቲ ድኹም መኮነን ይኾኑ።
ብዙሕ ግዜ ስለ ዝኸውን፡ ንርእሰይ ካብ ምጩሑሑሕ ክዓግታ ኣይክእልን እየ፡ «ነቲ ዘየድሊ ነገራት ኣይትስምዑ። ኣምላኽ ከም ፈጣሪ ኣብ ልዕሌኹም ከም ዝቖመ ጥራይ በሉ። ዕላማ ዘፍጥረት 1-2 ታሪኽ ወይ ባዮሎጂ ንምሕባር ኣይኮነን፤ ሕጂ ምስ ኣምላኽ ከመይ ጌርኩም ክትራኸቡ ከም ዘለኩም ንምሕባር እዩ። ቅድም ነቲ መደምደምታ ተቐበሉ። ፍጥረት ከመይ ከም ዝተፈጸመ ድሕሪኡ ክንዛረበሉ ንኽእል፤ ቅድም ነቲ ዝምድና ንቕንዕ።»
3. ሰባት ኣብ ድሕሪ ምኽንያት «ዘይበቕዐ ሓበሬታ» ክሕብኡ ይፈቅድ።
ንዘይኣመንቲ ኩሎም ሕቶታቶም ክሳዕ ዝምለሱ ንቐንዲ ጉዳይ እምነት ከም ዝወግዱ እንተ ፈቒድናዮም፡ ንዘለኣለም ሕቶታት ክሓቱ እዮም። ንሳቶም ንሓቂ ክገጥምዎ ከም ዘለዎም ክንገብር ይግባእ። ኣብ ናይ ሓቂ ህይወት፡ ሰባት ብዘይ ምሉእ ፍልጠት ኩሉ ዓይነት ውሳነታት ይገብሩ። ኩሉ ዓይነት ኣቑሑት ብምሉእ ፍልጠት ከይተረድኡ ይበልዑ፤ ኣብ ዓሰርተ ዓመት ዋጋኦም እንታይ ከም ዝኸውን ብምሉእ ፍልጠት ከይተረድኡ ኣክስዮናት ይዕድጉ፤ ንዝመጽእ ሰሙን ናይ ኩዕሾ እግሪ ጸወታ ትኬት ይዕድጉ፡ ክርእይዎ ከም ዝነብሩ ብዘይ ምርግጋጽ። ህይወት ኩሉ ብዛዕባ ኣብ ዝርከብ ሓበሬታ ተመርኲስካ ምውሳን እዩ – እኳ ደኣ ናይ ዘለኣለም ህይወት። ምሉእ ሓበሬታ ኣየድልየካን እዩ፡ ንቑዕ ምርጫ ንምግባር ዝበቕዕ ጥራይ እዩ ዘድልየካ።
4. ቅዱሳት ጽሑፋት ምስ ቅድመ-ግምታት ዘይኣማኒ ክሰማማዕ ይሓትት፡ ኣብ ክንዲ ኣንባቢ ኣረኣእያ ቅዱሳት ጽሑፋት ክቕበል ዝገብር።
ምናልባት እቲ ዝበዝሐ ግልጺ ቅድመ-ግምት፡ ቅዱሳት ጽሑፋት ታሪኻዊ ትኽክል ክኸውን ዝሓትት እዩ። ግን «ታሪኻዊ ትኽክል» ንወለዶና «ቪድዮ-ሓቀኛነት» ማለት እዩ – እቲ ዛንታ ብዘይርአ ተዓዛቢ ልክዕ ከም ዝርአ ክኸውን ዝሓትት። እዚ ሕጂ ዘሎ ፍሉይ ትርጉም እዚ ካብቲ «ሳይንሳዊ ኣገባብ» ናብ ንኡስ ኣእምሮና ብምጥሓሉ ዝመጸ እዩ። እዚ ድማ ዘይርአ ነገር ከም ዘየሎ ይሕብር፡ ከምኡ’ውን ብዛዕባ ዓለም ኩሉ ነገር ክንርድኦ ከም እንኽእል ይግምት።
ዝሓለፉ ወለዶታት ከምዚኦም ጸቢብ ኣእምሮ ኣይነበሩን፤ ንሳቶም ካብ ምስትውዓል ወጻኢ ዝኾኑ ነገራት ከም ዘለዉ፡ ከምኡ’ውን ክንርእዮም ዘይንኽእል ሓይልታት ከም ዘለዉ ይቕበሉ ነበሩ። ንኣብነት፡ ሓደ ዘመናዊ ሰብ፡ ኣልኣዛር ካብ ምዉታት ተንስአ እንተ ዝርኢ፡ ክግረም እዩ። በዚ ድማ፡ ኩሉ ሓይሉ ተጠቒሙ፡ ኩሉ ነገር ክምርምርን ክፍትሽን እዩ፡ ከመይ ከም ዝኾነ ንምፍላጥ። ነቲ ኣገባብ ከቶ እንተ ዘይረኸቦ፡ ገና ፍጹም ምክንያታዊ መልሲ ከም ዘሎ ግን ገና ከም ዘይረኸቦ ክኣምን እዩ። ግን ሓደ ጥንታዊ ተዓዛቢ ንሱ እንታይ ከም ዝነበረ ብቕጽበት ክፈልጦ እዩ፤ ካብ ንቡር ሰብኣዊ ዓቕሚ ንላዕሊ ዝኾነ ሓይሊ ምጥቃም እዩ።
ጥንታውያን ብተኣምራት ይኣምኑ ነበሩ ምኽንያቱ ንሕግታት ተፈጥሮ ኣይተረድኡን ነበሩ ኢሉ ዝነግረኩም ኣይትፍቀዱሉ። ንሳቶም ንሰለስተ መዓልቲ ዝሞተ ሰብ ካብ ዝኾነ ይኹን ተስፋ ምሕዋይ ወጻኢ ምዃኑ ብፍጹም ይፈልጡ ነበሩ። በዚ እንተ ዘይኣምኑ ነይሮም፡ ከም ተኣምራት ኣይምፈልጥዎን ነይሮም! ኣብ ክንዲኡስ፡ ንሕና ዘመናውያን ኢና ብተኣምራት ዘይንኣምን ምኽንያቱ ካብ ሕግታት ተፈጥሮ ንላዕሊ ዝዓዪ ነገር ከም ዘሎ ንምእማን ኣዝዩ ትዕቢተኛታት ስለ ዝኾና።
5. ሳይንሳዊ ምጽንናዕ ነገራት ብኣገባብ ክግለጹ ከም ዘለዎም ይቕበል፡ ብዕላማ ዘይኮነስ።
ናይ ሎሚ ኣእምሮ፡ ብፍላይ ድማ ሳይንሳዊ ኣእምሮ፡ ንቴሌሎጂ (ምምርማር ምልክታት ዲዛይን ኣብ ተፈጥሮ) ይጸልእ። ንዓለም ብቐደም ዝነበረ ምኽንያት ንዝመጽእ ውጽኢት ዝውስን ከም ዝኾነ ይርእያ፡ ብዘይካ ብመወዳእታ ዕላማ ንትሕተ-ኣገባባት ዝጥቀም። ናብ ኣልኣዛር ምምላስ፡ ናይ ሎሚ ተዓዛቢ ንምሉእ ህይወቱ «ከመይ ከም ዝተገብረ» ንምፍላጥ ክድህስስ ይኽእል እዩ። ግን «ስለምንታይ ከም ዝተገብረ» ንምሕታት ከቶ ኣይሓልምን እዩ። እቲ ጥንታዊ ተዓዛቢ ብቕጽበት ክርድኦ እዩ፤ ንሱ የሱስ ኣብ ልዕሊ ሞት እኳ ስልጣን ከም ዝነበሮ ንምርኣይ ዝተገብረ ሓይሊ ምግላጽ እዩ። ግን ንዘመናዊ ኣእምሮ፡ ሜካኒክስ ኩሉ ነገር እዩ። ዕላማን ትርጉምን ከቶ ኣይግምትሉን እዩ።
እናረኣዩ ኣይርእዩን፡ እናሰምዑ ድማ ኣይርድኡን (ማርቆስ 4፡12)።
6. ንሱ ባዕሉ ዘይሳይንሳዊ እዩ፡ ምኽንያቱ ናይ ሎሚ ኣንባቢ «ቅኑዕ» ስነ-ጽሑፋዊ ኣገባብ ከም ዘለዎ ይግምት፡ ከምኡ’ውን ጥንታዊ ሰነዳት ንዘመናዊ ስነ-ጽሑፋዊ ልምድታት ክግዝኡ ይሓትት።
ኩሉ ዝተጻሕፈ ነገር ብመልክዕ ጸብጻብ ብዘይተኣሳሰር ተንታኒ ከም ዘይኮነ ንምፍላጥ ብዙሕ ክተንብብ ኣየድልየካን እዩ። ኣብ ሃገራዊ መዝሙር ኣውስትራሊያ «ወርቃዊ ሓመድ» ንዝብል ንዝምር። እዚ ሓቂ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ከምዚ ዝበለ መሬት ጥዑይ ኣእካል ከም ዘይድግፍ ንፈልጥ ኢና። ግጥሚ ከንብብ ከለኹ፡ «ወርሒ ከም ጓል መርከብ እያ» ምስ ኣንበብኩ ኣይቋርጽን እየ ምኽንያቱ ወርሒ ቅድሚ ከምዚ ዝበለ ናይ ባሕሪ ቴክኖሎጂ ምምዕባሉ ኣብ ሰማይ ከም ዝነበረት እፈልጥ እየ።
ምሳሌ ወዲ ጠፋኢ ምስ ኣንበብኩ፡ እቲ ከቶ ዘይተፈጸመ ምዃኑ ሓቂ ከም ዘይገብሮ ኣይገብርን እዩ። ኤመጥ ብትኽክለኛነት ቃል ብቓሉ ኣይተመርኮስን፡ ግን እቲ ኣብነት ኣምላኽ ከመይ ክንነብር ከም ዝደልየና ብኸመይ ትኽክል ከም ዝገልጽ እዩ። ትኽክለኛነት ቃል ብቓሉ ምሕታት ብእንጀራ ጥራይ ክትነብር ምፍታን እዩ። እዚ ብምባል የሱስ ምሳሌ እዩ ኢሉ ዝበለ ሰባት፡ ነጥቢ ብምሉኡ ይስሕትዎ። እቲ ተዛራቢ ከምኡ ከም ዘይኮነ ስለ ዝኣመነ፡ ሓቂነቱ ይንኪ ድዩ?
ንመጽሓፍ ቅዱስ ታሪኻዊ ጽሑፍ ዘመናዊ ሳይንሳዊ ኣገባብ ክኽተል ብምሕታት፡ ሓደ ስነ-ጽሑፋዊ ኣገባብ ጥራይ ትኽክል ምዃኑ ብተዘዋዋሪ ንሰማማዕ ኣለና። ኣረኣእያና ፍሉይ ከም ዘይኮነ ምቕባል፡ ግን ጥንታዊ ሰነዳት ብልምድን ኣገባብ ናይ ግዜኦም ክነንብቦም ምግባር ዝበዝሐ «ሳይንሳዊ» ኣይኮነን ድዩ? ሙሴ ብዛዕባ ፍጥረት ልክዕ ከም ሓደ ናይ 21 ክፍለ ዘመን ተመራማሪ ጂኦሎጂስት ክጽሕፍ «ተመስጦ» ከም ዝነበሮ ምግማት፡ ገለ ኣንበብቲ ክሳዕ ክንደይ ዘይተመስጦ ከም ዝኾኑ ጥራይ የርኢ።
እዝኒ ዘለዎ፡ መንፈስ ንኣብያተ ክርስቲያናት ዝብሎ ይስማዕ (ራእይ 3፡6) ብደብዳበታት ናብቶም ቅድሜና ዝነበሩ ኣሕዋትና!
7. ሳይንሳዊ ምጽንናዕ ኣብ «ሓቂ» ካብ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ምጽንናዕ ኣብ እምነት የዘናግዓና።
ወይ ከምቲ ስነ-ምግባር ዝብልዎ፡ «ካብ ምግላጽ ናብ ትእዛዝ ክትበጽሕ ኣይትኽእልን ኢኻ፡» ወይ ካብ «እዩ» ናብ «ክኸውን ይግባእ።» ምስ ክልተ ልቡና ዘለዎም ሰባት ዝግበር ዝርርብ ንሕሰብ።
ሓደ ብምሉእ ሳይንሳዊን ታሪኻዊን ትኽክለኛነት መጽሓፍ ቅዱስ ተረዲኡ፡ «እዚ ሓበሬታ ዝህብ እዩ፡ ግን እንታይ እዩ?» ይብል። ንሱ ንስሓ ክኣቱን ብየሱስ ክኣምን ምስ ነገርናዮ፡ «ስለምንታይ?» ይብል። ብሞት ፍርዲ ከም ዝገጥሞ ምስ ኣጠንቀቕናዮ፡ «እንታይ እዩ?» ይብል። ብሓቂ ተደናጊሩ፡ «ኩሉ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ዘሎ ነገራት ኣብ ዝሓለፈ እዩ ዝተፈጸመ። ብዛዕባ ኣብ መጻኢ እንታይ ከም ዝኸውን ታሪኻዊ ወይ ሳይንሳዊ መርትዖ ኣይሃብኩምን። መጻኢ ስለ ዘይተፈጸመ፡ ከምዚ ዝበለ መርትዖ ንምሃብ ብሎጂ ኣይከኣልን እዩ።» ከምኡ ድማ ቅኑዕ ክኸውን እዩ። ትንቢት ታሪኻዊ መርትዖ ኣይኮነን፡ ብሳይንሳዊ ኣገላልጻ ድማ ድሕሪ እቲ ትንቢት ዝተነግረሉ ፍጻሜ ምስ ተፈጸመ ጥራይ እዩ ዝጠቅም።
እቲ ሓደ ብዛዕባ ታሪኻዊነት መጽሓፍ ቅዱስ ብምሉኡ ዘይተረድአ እዩ። ንሱ ኩሉ ነገር ዛንታ፡ ጥልቅ ስነ-ምግባራዊ ሓቂ ዝገልጽ ልብ ወለድ እዩ ዝብል። ንሱ ንስሓ ይኣቱን ንኣምላኽ ይእመን፡ ንሱ ድማ ናይ ፍቕርን ትሕትናን ህይወት ክነብር ይሓትቶ። ክሳዕ ዝመውት ድማ ኣምላኽ ነቲ በረኸትን ሓይልን ከም ዝህቦ ይኣምን። ድሕሪ ሞት እንታይ ከም ዝኸውን ኣይግድሶን እዩ፤ ከመይሲ ክመውት እዩ! ግን ናይ እምነት ህይወት፡ ናይ ኤመጥ
ህይወት ክነብር ተረዲእዎ እዩ። ካብዞም ክልተ ሰባት እዚኦም ኣየናይ እዩ ናብ ኣምላኽ ዝቐርብ፡ እቲ ብምሉእ ሳይንሳዊን ታሪኻዊን «ሓቂ» መጽሓፍ ቅዱስ ዝተረድአ ግን ዘይእመን፤ ወይስ እቲ ታሪኽ ዘይኣምን ግን ናይ እምነት፡ ፍቕርን ትሕትናን ህይወት ክነብር ከም ዝተጸውዐ ጥራይ ዝፈልጥ፡ ከምኡ’ውን ብሓይሊ ኣምላኽ ከምኡ ንምግባር ዝውፍር?
ነቲ ሕቶ ብኸምዚ ዝበለ ግልጺ ኣገላልጻ ምቕራብ ኣዝዩ ዘይሓቀኛ ምዃኑ እፈልጥ እየ፤ ግን ንሱ ፍልልይ መንገዲ ፍልጠትን መንገዲ እምነትን፡ ናይ ግሪኻዊ ግኖሲስን ናይ እብራያዊ ኤመጥን የርኢ። ኩሉ ግዜ ንመጽሓፍ ቅዱሳዊ ዛንታ ምቕባል ቅድሚ እምነት ብሎጂ ከም ዝመጽእ ክንሓትት (ወይ ክንፈቅድ) ከለና፡ ን ግኖሲስ ካብ ኤመጥ
ዝበዝሐ ኣገዳሲ ንገብሮ።
እንታይ እዩ እሞ? መጽሓፍ ቅዱስ «ሓቂ» እዩ ክንብል ከለና እንታይ ማለት እዩ? እዚ ማለት መጽሓፍ ቅዱስ ንፍሽፍሽና ንምምላስ ዝተሓስበ፡ ጥራይ ናይ ትኽክል ታሪኻዊን ሳይንሳዊን መግለጺታት ስብስብ እዩ ማለት ኣይኮነን። መጽሓፍ ቅዱስ ብዝበዝሐ ኣገዳሲ መንገዲ ሓቂ እዩ፤ ንሱ ናይ ኤመጥ
ዝበዝሐ ከቢድ ድማ፡ ጸሓፍቲ (ሰብኣዊን መለኮታዊን) ክህብዎ ዘይሓሰቡ መልሲ ናብ ጽሑፍ ምእታው እዩ። እዚ ማለት «ጐይታ ከምዚ ይብል» ጐይታ ከምዚ ዝበለ ነገር ከም ዘይበለ እዩ። እዚ ማለት ስም ጐይታ ብኸንቱ ምጥቃም እዩ። እዞም ሓሳዊ «መልስታት» እዚኦም ብምሕታት ዝበለጸ ይፍለጡ፡ «እዚ መልሲ እዚ ጥራይ ግኖሲስ ድዩ፡ ወይስ ኤመጥ እዩ? ብዛዕባ ኣገባብ ድዩ ወይስ ዕላማ? ብዛዕባ ሓቂ ድዩ ወይስ ትርጉም? ብዛዕባ ዝፈልጦ ድዩ ወይስ ብዛዕባ ከመይ ከም ዝነብር?»
ኣብ መንጎ ሰባት ናይ ጽቡቕ እምነት ሓቀኛ ፍልልይ ርእይቶ ኣብ ዝህሉሉ፡ እዚ ባዕሉ እቲ መልሲ ንምድሓን ኣገዳሲ ከም ዘይኮነ መርትዖ እዩ። ትሑት ምዃንን ጥንቁቕ ምዃንን ይበልጽ፡ ርእይቶኻ ብግዜያዊ ምሓዝን ፍልልይ ርእይቶታት ብፍቕሪ ምቕባልን፡ ኩሉ ብማእሰር ሰላም።
