መጽሓፍ ገላትያ: ምትእስሳር፣ ንምእመናን ሎሚ ዘሎ ትምህርቲ

ሳኦል ምስ ተለወጠ (ግብሪ ሃዋርያት 9) ድሕሪ ሓያሎ ዓመታት፣ ሽዑ ጳውሎስ ተባሂሉ ዝፍለጥ ዝነበረ ምስ በርናባስ ናብ ደቡባዊ ክፍሊ ናይ ሮማዊት ግዝኣት ገላትያ፣ ኣብ ሕጂ ዘላ ቱርኪ ተጓዕዙ። ኣብኡ ወንጌል ጸጋ ኣምላኽ ሰበኹ፣ ብዙሓት ሰባት ድማ ንምድሓንን ንምስዓቡን ናብ ጐይታ ተመልሱ። ጐይታ ኣብ ሰማይ ንገላዉኡ እናመርሐ ከለወ፣ ሓያሎ ኣኼባታት ተመስረተ። ይኹን እምበር፣ ጳውሎስ፣ በርናባስን እቶም ሓደስቲ ምእመናንን ብሓይሊ ተቓውሞ ኣጋጠሞም፣ ገለ ድማ ብገሊኦም ኣይሁዳውያን መራሕቲ (ግብሪ ሃዋርያት 13–14)።

እቶም ሃዋርያት ነቲ ከባቢ ምስ ሓደግዎ፣ እቲ ተቓውሞ ብዝያዳ ስውር መልክዑ ቀጸለ፣ ብፍላይ ድማ ብዝተፈላለዩ ኣይሁዳውያን መምህራን ነቶም ንጐይታ የሱስ ከም መድሓኒኦም ዝተቐበሉ ክጸልዉ ፈተኑ (ገላትያ 3:1, 4:10-11)። እዞም ተጻረርቲ – እቶም ሓሰውቲ መምህራን – ነቶም ኣይሁዳውያን ምእመናን ናብ ኣይሁድነት ክመልስዎም ወይ ድማ ነቲ ሓድሽ እምነቶም ከበላሽውዎ ፈተኑ። ካልኦት ድማ ነቶም ኣህዛብ ምእመናን ኣብ ትሕቲ ኣርዑት ሕጊ ሙሴ ከእትውዎም ፈተኑ። ገሊኦም ካብቶም ኣይሁዳውያን ዘይኣመንቲ ነበሩ (ገላትያ 2:4) እቶም ካልኦት ድማ ካብቶም ኣብ የሩሳሌም ዝነበሩ ምእመናን እዮም ዝመጹ።

ጳውሎስ ነዚ ተቓውሞ ምስቲ ንኹሉ ዝጸሉ ማይ-ሓሙር ኣነጻጸሮ (ገላትያ 4:9, 5:9)። ናብ ካልኦት ከባቢታት እውን ተዘርጊሑ ንዝተፈላለዩ ትምህርታዊ ጉዳያት ጸለወ (ግብሪ ሃዋርያት 15:1,5)። ያእቆብ፣ ፍርቂ ሓው ጐይታ፣ ኣብ መንጎ እቶም ምእመናን የሩሳሌም ዓብዪ ተራ ነበሮ። ንሱ ነዘን ጌጋ ትምህርትታት ብንጹር ኣወገዘ፣ እኳ ደኣ እቲ ሓድሓደ ግዜ ብጌጋ ከም ተከላኻሊ ሕጋውነት ይርአ። እቶም ተጻረርቲ ክሳብ ገላትያ ተጓዕዙ፣ ብሓሶት ድማ ደገፍ ያእቆብን ሃዋርያትን ከም ዘለዎም ገለጹ። እዘን ምኽንያታት ነቲ ጌጋ ዕላማኦም ንምዕባይ ሓጊዘን (ገላትያ 5:7-8)።

ንጳውሎስን በርናባስን ንዕዮኦምን ንምብዳህ፣ እዞም ጸላእቲ ጳውሎስ ከምቶም ዓሰርተው ክልተ ኣብ የሩሳሌም ከም ዝመስል፣ ግናኸ ናይ ታሕተዋይ ደረጃ ሃዋርያ ከም ዝኾነ ሓበሩ። ስልጣን እቶም ዓሰርተው ክልተ ብትንሳኤ ዝተንስአ ጐይታ ተመስሪቱ ነበረ፣ ያእቆብ ድማ ምስኦም ነበረ። ይኹን እምበር፣ ሃዋርያነት ጳውሎስ ናይ ላዕለዋይ ደረጃነበረ፣ ምኽንያቱ ብቐጥታ ካብ ጐይታ ኣብ ሰማይ ዝመጸ እዩ። ምስቶም ዓሰርተው ክልተ ብፍጹም ኣይተጋጨወን፣ ምኽንያቱ ብቐረባ ምስ ጳውሎስ ይሰርሑን ይቕበልዎን ነበሩ። ንሱ ከም ገሊኦም ዝበልዎ ብርእሱ ዝተሾመ ሃዋርያ ኣይነበረን፣ እቶም ኣይሁዳውያን ግና ንርእሶም ሾሙ (ግብሪ ሃዋርያት 15:24)።

ጳውሎስ ነቶም ኣብ መንጎ እቶም ሓደስቲ ምእመናን ኣብ ገላትያ ሽግር ዝፈጥሩ ዝነበሩ ንምቅላዕ ዝተጠቐመሎም መከራኸሪታት ኣስተብህል።

እቲ ሃዋርያ ናይ ኣምላኽ ልዑላዊ ጣልቃ ምትእትታው ኣብ ምልዋጡ፣ ምምስራቱን ምልምማዱን ኣብ ቤት ትምህርቲ ኣምላኽ፣ ከምኡ ድማ ኣብ ድሕሪኡ ዝነበረ ስብከታዊ ዕዮኡ ገለጸ።

• ድሕሪ ሰማያዊ ጽውዓኡ፣ ጳውሎስ ኣብ ክንዲ ሰብ ኣብ ኣምላኽ ተወከለ፣ ንጥፈታቱ ድማ ምስ ጽውዓኡን ኣምላኽን ብሓቂ ከም ዝሰማማዕ ኣረጋገጸ (ገላትያ 1:6-23)።
• እቲ ዘደንቕ ብሕታዊ ጸብጻቡ (ገላትያ 1–2) ምስቲ ኣምላኽ ንጳውሎስ ክምህሮ ዝሃቦ ትምህርቲ ብፍጹም ይሰማማዕ (ገላትያ 3–4)፣ እዚ ድማ ንጥቕሚ ምእመናንን ንኽብሪ ኣምላኽን ናብ ኣዝዩ ግብራዊ ውጽኢታት ኣምርሐ (ገላትያ 5–6)።
• ንጥቕሚኹም፣ ምሕጽንታ ጳውሎስ ናብ ገላትያ ኣብ ገጽ 7 ይርከብ።

መግለጺ ገላትያ

I. መእተዊ (ገላትያ 1:1-5)

II. እቲ ሽግር (ገላትያ 1:6-10)

III. እቲ ታሪኻዊ መከራኸሪ: ፍሉይ ምግላጽ (ገላትያ 1:11–2:21) ሀ. ካብ ሰብኣዊ ትምህርቲ ፍሉይ (ገላትያ 1:11-17) ለ. ካብ ኣኼባታት ይሁዳ ፍሉይ (ገላትያ 1:18-24) ሐ. ካብ ኣይሁዳውያን ፍሉይ (ገላትያ 2:1-10) መ. ካብ ሃዋርያዊ ጸቕጢ ፍሉይ (ገላትያ 2:11-18) ሠ. ካብ ርእሰ-ጥቕሚ ፍሉይ (ገላትያ 2:19-21)

IV. እቲ ትምህርታዊ መከራኸሪ: ውድቀት ሕጋውነት (ገላትያ 3:1–4:31) ሀ. ካብ ብሕታዊ ተመክሮታት (ገላትያ 3:1-5) ለ. ካብ ትምህርቲ ብሉይ ኪዳን (ገላትያ 3:6-14) ሐ. ካብ ቅድሚያ ተስፋ ኣብ ልዕሊ ሕጊ (ገላትያ 3:15-22) መ. ካብ ልዕልና ብሱል እምነት (ገላትያ 3:23–4:7) ሠ. ካብ ሓደጋ ምላሽ (ገላትያ 4:8-11) ረ. ካብ ምጽብባቕ ምኽንያታት (ገላትያ 4:12-20) ሰ. ካብ ምጽብባቕ ባርነት (ሃጋር)ን ሓርነትን (ሳራ) (ገላትያ 4:21-31)

V. እቲ ግብራዊ መከራኸሪ: ሳዕቤናት ሓርነት (ገላትያ 5:1–6:10) ሀ. መእተዊ (ገላትያ 5:1) ለ. ሳዕቤናት ሓርነት (ገላትያ 5:2-12) ሐ. ትርጉም ሓርነት (ገላትያ 5:13-15) መ. ብሕታዊ ተግባር (ገላትያ 5:16-24) ሠ. ማሕበራዊ ተግባር (ገላትያ 5:25–6:10)

VI. መደምደምታ (ገላትያ 6:11-18) ሀ. ምኽንያት ሓርነት (ገላትያ 6:11-16) ለ. ዋጋ ሓርነት (ገላትያ 6:17) ሐ. በረኸት ሓርነት (ገላትያ 6:18)

ዝያዳ ዕዮ ኣብ ገላትያ ክስራሕ ኣለዎ

ኣብ እዋን ቀዳማይ ጉዕዞ ጳውሎስ፣ ብዙሓት ኣብ ገላትያ ድሒኖም ደቀ መዛሙርቲ ጐይታ ኮይኖም – ናይ ጳውሎስ ኣይኮኑን። እቶም ሓደስቲ ምእመናን ንብዙሕ ፈተናታት እናገጠሞም ንዝተኸብረ ጐይታ እናገልገሉ ከለዉ ህጹጽ ክንክን የድልዮም ነበረ (ግብሪ ሃዋርያት 14:20-23)። እቲ ሃዋርያ ንዞም ሓደስቲ ምእመናን ጽቡቕ ጓሳ ነበረ: ነዚ መጓሰ ብቐረባ ይከታተሎ ነበረ (ግብሪ ሃዋርያት 20:28)። በዚ ምኽንያት እዚ፣ ጳውሎስን በርናባስን ናይ ምምላስ ጉዕዞኦም ቅድሚ ምጅማሮም፣ «ነፍሳት ደቀ መዛሙርቲ እናበርትዑ» (ግብሪ ሃዋርያት 14:22 NKJV) ዝበለ ክንክን ገበሩ። እዚ ድማ ናይ ምምዓድ፣ ምትብባዕን ምጽንናዕን ኣገልግሎት የጠቓልል ነበረ2 – ኩሎም ምእመናን ዘድልዮም። እቶም ሃዋርያት ምስ ምእመናን ሓቢሮም፣ ኣብ ቅኑዕ መገዲ ክቕጽሉ ሓጊዞምዎም። ኣገልግሎቶም ትምህርትን ምምዓድን ሂቡ፣ ንምእመናን ክሳብ መወዳእታ ብእምነት ክቕጽሉ ኣተባብዖም። ስለዚ ድማ ንምእመናን ናብ መንግስቲ ኣምላኽ እትመርሕ መገዲ ክጸንዑ ተገዳደርዎም፣ እታ ጐይታ ዝኾነ ብግልጺ ክመስርታ እዩ። እዚ ድማ ምስቶም ኣብ መንግስቲ ኣምላኽ ከም ዘለና፣ ንመሰላቱ ኣብ ህይወትና ከነኽብር ከም ዘሎናን ንስልጣን ጐይታና የሱስ ክንእዘዝ ከም ዘሎናን ዝገልጹ ብዙሓት ጥቕስታት ኣይጋጮን። እዚ ኣብዚ ሕጂ እዋን ክንገብሮ ኣሎና፣ እኳ ደኣ ብዛዕባ እዚ ዓለም ተነጺጉ እኳ እንተኾነ።3

ጳውሎስ ምስ በርናባስ ብገላትያን ካልኦት ከባቢታትን ድሕሪ ዝገበሮ ጉዕዞ ኣስታት 20 ዓመት ጸኒሑ፣ ብዛዕባ ተመክሮታቱ ኣብ ኣንጾኪያ፣ ኢቆንዩምን ልስጥራን ጸሓፈ (2 ጢሞቴዎስ 3)። እቲ ካልኣይ ጉዕዞ ነቲ ሃዋርያ፣ ምስ ሲላስ፣ ናብ ገላትያ ንደቀ መዛሙርቲ ንምብራህ መለሶ (ግብሪ ሃዋርያት 15:40–16:6)።

ጳውሎስ ንወዲ ጢሞቴዎስ ምስኡ ወሰዶ፣ ንሱ ድማ ካብኡ ብዙሕ ተማሂሩ ንኣብነቱ ይስዕብ ነበረ እኳ ደኣ እቲ ክልቲኦም ዘጋጠሞም ተቓውሞ እንተነበረ። እቲ ሃዋርያ ከም ሓቀኛ ደቀ መዝሙር ዝገለጾም ብዙሓት ባህርያት ዘርዝረ፣ እዚ ኣብነት እዚ ጢሞቴዎስ ክስዕቦ ነበረ: ትምህርተይ፣ ኣካይዳይ፣ ዕላማይ፣ እምነተይ (ተኣማንነት)፣ ትዕግስተይ (ጽንዓት)፣ ፍቕሪ፣ ትዕግስቲ (ጽንዓት ወይ ምጽናዕ)፣ ስደትታትን መከራታትን (2 ጢሞቴዎስ 3:10-11)። እዘን ባህርያት እዚኣተን ከምቲ ትሽዓተ ፍረ መንፈስ ቅዱስ እየን (ገላትያ 5:22-23) – ንዕዮ ጐይታ ኣብ እዋን ተቓውሞ ኣዝዩ የድልያ። ጳውሎስ ነዘን ባህርያት እዚኣተን ኣብ ህይወቱን ኣገልግሎቱን ኣርኣየ፣ እኳ ደኣ ብርቱዕ ስደት እንተነበሮ፣ ከም ጽቡቕ ኣብነት ንኹሎም ምእመናን (1 ቆሮንቶስ 11:1፤ ፊልጲ 3:17)።

ስደት ንጳውሎስ ንኹሉ ክብሪ ንጐይታ ኣብ ሰማይ ንምሃብ ተወሳኺ ምኽንያት ነበረ፣ «ካብ ኩሎም ጐይታ ኣድሓነኒ» (2 ጢሞቴዎስ 3:11) እናበለ። ጐይታ ንኹሉ ዕዮ ይገብር ነበረ፣ ግናኸ ንህዝቡ ከምኡ ክገብሩ ይፈቱ፣ ስለዚ ድማ ምስኡ ክሰርሑን ክመሃሩን ምስኡ ዘለዎም ሓድነት ክሕጎሱ ይኽእሉ እኳ ደኣ ኣብ እዋን ስደት እንተኾነ። ኩሎም ብሓቀኛ ንክርስቶስ የሱስ ተወፊዮም ብቕድስና ዝነብሩ ምእመናን ስደት ክቕበሉ እዮም (2 ጢሞቴዎስ 3:12 ተመልከት)፣ ክንክኑ ድማ ክሳብ ምምላሱ ክቕጽል እዩ (2 ጢሞቴዎስ 4:17-18 ተመልከት)።

ሎሚ ብዛዕባናኸ እንታይ እዩ?

እቲ ዝድለ ዕላማን እታ እትመጽእ መንግስትን ከመይ ኢልና ንበጽሕ? «ብብዙሕ መከራ» 4 – ጭንቀት፣ ጸበባ፣ ሽግርን ምጽባብን፣ መውጽኢ ዘይብሉ – ናብ መወዳእታ መዓላና ክንበጽሕ ኢና። እዘን ፈተናታት እዚኣተን ኣይተቐበላን፣ ግናኸ ብኸምዚ ዝኣመሰለ ተመክሮታት ጐይታ ናብ ክብሪ ይመርሓና (ሮሜ 5:3-4፤ 2 ቆሮንቶስ 4:17)። «ብብዙሕ መከራ ናብ መንግስቲ ኣምላኽ ክንኣቱ ኣሎና» (ግብሪ ሃዋርያት 14:22) – ጳውሎስን በርናባስን ንኹሎም ምእመናን ኣብ ገላትያ ዝሃብዎ ምምዓድ።

ድሕሪኡ፣ ጳውሎስ ነዚ ነጥቢ ንምእመናን ኣብ ተሰሎንቄ ኣረጋገጸ፣ «ሓደ እኳ ብዘን መከራታት ኣይተናወጽ፤ ምኽንያቱ ንስኻትኩም5 ንርእስኹም ናብዚ ከም ዝተመደብና ትፈልጡ ኢኹም» (1 ተሰሎንቄ 3:3)፣ እዚ ድማ «ክንጸንዖም ኣሎና» ማለት እዩ። ካልእ መገዲ የለን፣ ምኽንያቱ እዚ ናይ ኣምላኽ መደብ እዩ፣ እንተፈተናዮ ወይ እንተዘይፈተናዮ። እዚ ድማ ምስ ጐይታ የሱስ ክንሰማማዕ፣ ከምኡ ክንከውንን ንዕኡ ክንመስልን ዘሎና ምዃኑ የርኢ (1 ዮሃንስ 3:1-3 ተመልከት)።

ብተወሳኺ፣ ጐይታ ነቶም ደቀ መዛሙርቱ ካብዚ ዓለም ምስ ከደ ከም ዘኽታማት ኣይሓደጎምን፣ ምኽንያቱ ካልእ ሓጋዚ ወይ መጸናንዒ (KJV) ሃቦም: መንፈስ ቅዱስ (ዮሃንስ 14–16 ኣንብብ)። ጐይታ የሱስ ክሓድጎም ምዃኑ ንጥቕሞም ነበረ፣ ምኽንያቱ እዚ ሓድሽ መጸናንዒ ኣብ ምድሪ ምስኦም ክኸውን እዩ፣ ንሱ ድማ ኣብ ሰማይ መጸናንዒኦም ክኸውን እዩ። ብተመሳሳሊ ሎሚ ብምውካል ኣብ ክንክን እዞም ክልተ መጸናንዕቲ ክንቕጽል ንኽእል ኢና።

ጉዳይ ሽማግለታት ኣብ ገላትያ

መለኮታዊ ጥበብ ኣብቲ ጳውሎስን በርናባስን ንኣኼባታት ገላትያ ዝገበርዎ ተወሳኺ ምድላው ተራእየ። ብስም እቲ ዓብዪ መጸናንዒ ኣብ ሰማይን ብምምራሕ እቲ መጸናንዒ ኣብ ምድርን፣ ነቲ ዝሃቦም ሃዋርያዊ ስልጣን ብምጥቃም፣ ሽማግለታት (ብዙሕ ቁጽሪ ኣስተብህሉ) ኣብ ነፍሲ ወከፍ ኣኼባ ወይ ቤተ ክርስትያን መረጹ (ግብሪ ሃዋርያት 14:23)። ጳውሎስ ኣብ ኩሉ ቤተ ክርስትያንን ኣብ ድሕሪኡ ዝነበሩ ስብከታዊ ጉዕዞታቱን ከምዚ ይገብር ነበረ ክንብል ኣይንኽእልን። ብሓቂ፣ እዚ ብፍጹም ኣይንረኽቦን፣ እንተዘይኮይኑ ንወኪሉ ቲቶስ ኣብ ቀርጤስ ከምኡ ክገብር ኣዘዞ፣ ንጢሞቴዎስ ድማ ንኣምላኻዊ ደረጃታት – ሎሚ እውን ዝሰርሕ – ንሽማግለታት ኣብ ኤፌሶን ክሕሉ ጸሓፈ (1 ጢሞቴዎስ 3:1-6)።

መንፈስ ቅዱስ ንጳውሎስን በርናባስን ሽማግለታት ኣብ ኣኼባታት ገላትያ ንኽመስርቱ ፍሉይ ምኽንያታት ክህልዎ ነይሩዎ እዩ። ኣብዚ እዋን እዚ ሓድሽ ኪዳን ብዝርዝር መምርሒታት ንምስራሕ ናይ ከባብያዊ ምስክርነታት ኣይተጻሕፈን ነበረ፣ ግናኸ ጸላኢ የጥቅዕ ነበረ (ገላትያ 1:6, 3:1)። ብኸምዚ ዝኣመሰለ ሃዋርያዊ ኣገልግሎት ናይ ምምስራት ሽማግለታት፣ ጐይታ ንጥቕምን ምምሕዳርን ናይ ነፍሲ ወከፍ ኣኼባ ኣብቲ ከባቢ ኣብቲ እዋን ፍሉይ ምድላው ገበረ።

ሎሚ ሽማግለታት ንምምራጽ6 ወይ ንምሻም ሃዋርያት የብልናን፣ ግናኸ መንፈስ ቅዱስ ኣብ ምድሪ ምስ ምእመናን ኣሎ፣ እቲ መጸናንዒ ኣብ ሰማይ ድማ ይሓልየልና። ስለዚ፣ ብኽልቲኦም መጸናንዕቲ ዝተዋህቡ ሽማግለታት ክንፈልጥ፣ ኣብቲ ዝገብርዎ ዕዮ ድማ ስነ-ምግባራዊ ስልጣኖም ክንእምን ተመሪሕና ኢና (1 ተሰሎንቄ 5:12፤ 1 ቆሮንቶስ 16:18፤ 1 ጢሞቴዎስ 3:1-13)። ካብ ጉዳይ ሽማግለታት ወጻኢ፣ ኩላትና ንጐይታ ክንውፈይ ኣሎና፣ ብጸሎትን ጾምን ድማ ኣብኡ ክንውከል ኣሎና (ግብሪ ሃዋርያት 14:23)።

ዕዮ ተፈጺሙ – ጸጋ ኣምላኽ

ሉቃስ ብቑሩብ ቃላት ናይ ሃዋርያት ምምላስ ጉዕዞ ገለጸ፣ ከምቲ ጓሳዊ ክንክን ዝሃቡ (ግብሪ ሃዋርያት 14:20-23)። ደርቤ ምስ ሓደጉ ናብ ልስጥራ፣ ኢቆንዩምን ኣንጾኪያን፣ ክሳብ ጲሲድያን ፓምፊልያን ተጓዕዙ፣ ኣብ ጴርጋ ድማ ደው በሉ። ናብዚ ግዝኣት እዚ ምስ ኣተዉ፣ ዮሃንስ ማርቆስ ናብ የሩሳሌም ንምምላስ ሓዲግዎም ነበረ፣ ጳውሎስን በርናባስን ድማ ነቲ ፍጻመ ዝመልኦ ጉዕዞኦም ቀጸሉ። ሕጂ ኣብ መገዶም ናይ ምምላስ፣ ካብ ኣጣልያ ናብ ኣንጾኪያ ኣብ ሶርያ ዝወስዶም መርከብ ክጽበዩ ነይሩዎም። ኣብዚ ነጥቢ እዚ ሉቃስ ነዘን ትርጉም ዘለወን ቃላት ወሰኸ: «ኣብኡ ድማ ነቲ ዝፈጸምዎ ዕዮ ናብ ጸጋ ኣምላኽ ተዋሂቦም ነበሩ» (ግብሪ ሃዋርያት 14:26 NKJV)።

እቲ «ጸጋ ኣምላኽ» ንጽሑፋት ሉቃስ (ግብሪ ሃዋርያት 11:23, 13:43)ን ኣገልግሎት ጳውሎስን (ግብሪ ሃዋርያት 20:24፤ 1 ቆሮንቶስ 3:10, 15:10፤ 2 ቆሮንቶስ 1:12፤ ኤፌሶን 3:2,7) ባህርያዊ እዩ። እቲ ቃል ድማ ነቲ ሕጂ ዘሎ እዋን ጸጋ የርኢ (ቲቶስ 2:11)። ቅድሚ ሕጂ፣ ጸጋ ኣምላኽ ኣብ ህዝባዊ ኣገልግሎት ጐይታ ከምኡ ድማ ኣብቲ ኣብ ጎልጎታ ዝፈጸሞ፣ ብድንቂ ውጽኢታት ንዓና ብትንሳኤኡ ተገሊጹ ነበረ (እብራውያን 2:9-10)። ሎሚ እዚ ጸጋ እዚ ንዓና ንምድጋፍ መንፈሳዊ ምግቢ እዩ (እብራውያን 12:15)። ጴጥሮስ ጸጋ ኣምላኽ ነቲ ሕጂ ዘሎ እዋን ከም ዝገልጽን ንኣድላይነትና ዘድሊ ሃብቲ ከም ዝህብን ኣረጋገጸ። ስለዚ፣ ጴጥሮስ ንዓና ናብ ኣምላኽ ኩሉ ጸጋ ኣወፈየና፣ ንሱ ድማ የበርትዓና፣ ስለዚ ድማ ኣብ ጸጋ ኣምላኽ ጸኒዕና ክንቀውም ንኽእል ኢና (1 ጴጥሮስ 5:10,12)።

እታ ኣብ ኣንጾኪያ ዝነበረት ኣኼባ ካብ መጀመርታኣ ብጸጋ ኣምላኽ ተመልክዐት (ግብሪ ሃዋርያት 11:23)። ድሕሪኡ፣ በርናባስን ጳውሎስን ንቀዳማይ ጉዕዞኦም ናብ ጸጋ ኣምላኽ ተዋሂቦም ነበሩ (ብሓቂ: ተዋሂቦም)7 (ግብሪ ሃዋርያት 14:26)፣ ንኸባቢ ገላትያ ድማ የጠቓልል። ምስ ተመልሱ፣ ነታ ኣኼባ ኣኪቦም ኩሉ ነገር – ኩሉ ዓይነት ነገር፣ ዝኾነ ይኹን – ኣምላኽ ምስኦምን ብኣታቶምን ዝገበሮ ሓበሩ። ንርእሶም ኣቓልቦ ኣይደለዩን፣ ግናኸ ንኣምላኽ ጸጋ። ቅዱስ ጽሑፍ ናይ ኣምላኽ ዕዮ ከም ዘሎ የርኢ ን ን ኣብ ናይ ኣምላኽ ዕዮ ቅድሚ ምጅማሩ ምስ ኣሎና።

ኣብ ገላትያ ምቕጻል

ጳውሎስ ንምእመናን ኣብ ገላትያ ኣብቲ ክርስቶስ ዝሃቦም ሓርነት ጸኒዖም ክቐውሙ (ገላትያ 5:1)፣ ብመንፈስ ክመላለሱ (ገላትያ 5:16)ን ነቲ ትሽዓተ «ፍረ መንፈስ ቅዱስ ፍቕሪ፣ ሓጐስ፣ ሰላም፣ ትዕግስቲ፣ ለውሃት፣ ሕያውነት፣ እምነት፣ ህድኣት፣ ምግታእ ርእሲ» (ገላትያ 5:22-23) ከፍርዩ ምዒዱ ወይ ኣተባብዖ። ድሕሪኡ ጳውሎስ ተገዳደረም፣ «ብመንፈስ እንተ ንነብር፣ ብመንፈስ እውን ንመላለስ» (ገላትያ 5:25)። ብምጥማት ኣብቲ ዝተኸብረ ጐይታ (እብራውያን 12:1-2)ን ብሓባር ብስርዓት ኣምላኽ ብምምልላስን (ገላትያ 5:25, 6:16) ምስ መንፈስ ክንሰማማዕ ንመላለስ ኢና።

እቶም ኣብ መንጎ እቶም ኣይሁዳውያን ምእመናን ዝነበሩ ሽማግለታት ጳውሎስ ብስርዓት ከም ዝመላለስ ኩሎም ክርእዩ ከም ዝደልዩ ምስ ገለጹ እዚ ኣብ ኣእምሮኦም ነይሩዶ ይኸውን (ግብሪ ሃዋርያት 21:24)? ኣብ መምርሒታቱ ናብ ገላትያ፣ ምናልባት ዓሰርተ ዓመት ቅድሚ ኣብ የሩሳሌም ምእሳሩ፣ እቲ ሃዋርያ ጸሓፈ: «ኣብ ክርስቶስ የሱስ ግዝረት ወይ ዘይግዝረት ዋጋ የብሉን፣ ግናኸ ሓድሽ ፍጥረት እዩ። ነዚ ሕጊ እዚ ዝስዕቡ ኩሎም፣ ሰላምን ምሕረትን ኣብ ልዕሊኦም ይኹን፣ ከምኡ ድማ ኣብ ልዕሊ እስራኤል ኣምላኽ» (ገላትያ 6:15-16)። እቲ ሓደ ግስ ንሕጊ ብምስምማዕ ንምምልላስ ይጥቀመሉ። ብመሰረት እቲ ምትእስሳር፣ እዚ ሕጊ እዚ «ሕጊ8 ክርስቶስ» እዩ (ገላትያ 6:2) እዚ ድማ ናይ ኣምላኽ ሓድሽ ፍጥረት እዩ። እቶም ዝኣመኑ ኣይሁዳውያን ነዚ ኣፍቂሮምዎዶ ይኾኑ? ንሕናኸ?

ኣይሁድነት፣ ንክርስቶስ ብምድሓር፣ ንመሰላት ኣምላኽ ኣይፈለጥን። ስለዚ፣ እቶም ሓቀኛ ደቀ መዛሙርቱ ካብ ከምዚ ዝኣመሰለ ስርዓት ነጻ ክወጹ ነይሩዎም፣ ግናኸ እዚ ግዜ ክወስድ እዩ፣ ከምቲ ጐይታ ኣብ ምሳሌታቱ ዝገለጾ (ሉቃስ 5:36-39)። ገላትያ ሃጋር ንስርዓት ሕጋውነት ምስ ሰብ ኣብ ስጋ ከም እትተሓሓዝን ንሓደስቲ ምእመናን ሓቀኛ ኣደ ክትከውን ከም ዘይትኽእልን ትምህር። ኣብ ክንዲኡ፣ ኣብ ትሕቲ ጽልዋ ሳራ ክመጹ ነይሩዎም፣ እታ ንጸጋ ኣምላኽን ሓቀኛ ሓርነትን እትውክል (ገላትያ 4:22–5:1)።

እዚ ማለት ኩሎም ምእመናን ንኣብነት ጳውሎስ ክስዕቡን ትምህርቲ መስቀል ክትግበሩን ኣሎዎም፣ እዚ ድማ ነቲ ናይ ስጋ ዝኾነ የርሕቕ (ገላትያ 2:19-20, 5:24, 6:14)። ከምኡ ብምግባርና ከምቲ ዝተፈትሐ ወይ ዝተሓረረ ጭዋ ንጐይታ ንኽጸውር (ማርቆስ 11:2) ክንከውን ኢና። ኣብ ህይወትና ቅኑዕ ህዝባዊ ምስክርነት ክህሉ እዩ: «ሓደ እኳ እንተ በለኩም፣ ‘ስለምንታይ እዚ ትገብሩ ኣሎኹም?’ በሉ፣ ‘ጐይታ የድልዮ እዩ’» (ማርቆስ 11:3)። መሰላት ጐይታ ብእቶም ነቲ ጭዋ ብነጻ ዝሓደግዎ (ማርቆስ 11:3-6)፣ ናብ የሱስ ዝመርሕዎ ንሱ ድማ ኣብኡ ክቕመጥ፣ ኣብ መገዲ ድማ ክዳውንትን ጨናፍርን ንኽብሩ ዝገበሩ (ማርቆስ 11:8) ተኸቢሩ ነበረ። ገሊኦም ቅድሚኡ ከዱ እቶም ካልኦት ድማ ሰዓቡ (ማርቆስ 11:9) – እቶም ኣብቲ እዋን ዝነበሩ ቅድሚኡ ከዱ፣ ሎሚ ድማ ንሕና ድሕሪኡ ንመጽእ፣ ጐይታ ከም ሓቀኛ ማእከል ኮይኑ። እቲ ህዝቢ ንየሱስ መስከረ (ማርቆስ 11:9፤ ሮሜ 10:8 ተመልከት ከም ምእመናን)፤ ግናኸ ንሓገዝ ኣምላኽ ከም ዘድልዮም ተረዲኦምዎዶ ይኾኑ?

«ሆሳዕና» ማለት «ምድሓን ሃብ» ማለት እዩ። «ሆሳዕና ኣብ ላዕለይ» ክብሪን ግርማን ንዕኡ ከም ዝወሃብ (ማርቆስ 11:10፤ እብራውያን 2:9 ተመልከት)፣ እኳ እንተ ተነጸገ (ኢሳይያስ 53:3) የርኢ። ሓቀኛ ደቀ መዛሙርቲ ምስቲ ኩሉ መሰላት ዘለዎ (ማርቆስ 11:1-11) ናይ ኣምላኽ ሓቀኛ ኣገልጋሊ (ማርቆስ 10:45) ይለለዩ። ኣብ እዋን ምድናጉሩ ክርስቶስ ብሓቂ ንዓና ንርእሱ ክሓትተና ንፈቕደሉዶ?

እቲ ወርዒ ንመሪሕነቱ ተገዚኡ ጾይርዎ። ንግዝኣቱ እንተ ተገዛእናዮ፣ ከምቲ ኻህናት ታቦት ምስክር ኣብ ኣኽናፎም ዝጾርዎ (1 ዜና መዋእል 15:15) ንሕናውን ብምስክርነት ክንጸውሮ ንኽእል ኢና። ኣብዚ ናይ ጸጋ ዘመን እዚ፣ ክርስቶስ ኩሉ ስልጣን እኳ እንተ ኣለዎ (ማቴዎስ 28:18፤ 1 ጴጥሮስ 3:22) ይንጸግ ኣሎ። ይኹን እምበር፣ ንመሰላቱ ኣየገድዶን። ኣብ ክንድኡስ፣ ከምቲ ማርያም ርእሱን ኣእጋሩን ዝለኸየት (ማርቆስ 14:3) ድልዋት ልብን ፍቕራዊ ምላሽን ይደሊ ኣሎ። ሳኦል (ጳውሎስ) እቲ እተነጽገ መሲሕ ብሓቂ መን ምዃኑ ምስ ረኣየ ተመሳሳሊ ምላሽ ሃበ – ከምቲ እቲ ዕውር ባርጢሜዎስ ዝፈወሰቶ የሱስ ዝረኣየ (ማርቆስ 10:51-52)። ካብቲ ጊዜ እቲ ንነጀር፣ ባርጢሜዎስ ከምቲ ጳውሎስ ዝገበሮ (ፊልጲ 3:8-14 ተመልከት) ብመንገዲ ሰዓቦ፣ ንክርስቶስ ቅኑዕ ቦታኡ ሂቡ ንኣይሁድን ንኣህዛብን ብምስክርነት ጾይርዎ። ቀንዲ ቴማ ግብሪ ሃዋርያት እቲ እተነጽገ መሲሕ ኣብ ሰማይ ከም ዝዓረገን ብደቀ መዛሙርቱ ኣብ ምድሪ ብምስክርነት «ከም ዝተጾረን» እዩ። ጳውሎስን በርናባስን ኣብ ገላትያ ከምኡ ገይሮም ነበሩ።

ንጐይታ ዝበቅዕ ኣቕሓ

እቲ ጳውሎስ ናብ ገላትያ ዝጸሓፋ ደብዳበ፣ ኣብ ዘመን ጸጋ ንኹሉ ምእመን ንኣገልግሎት ጐይታ ዝበቅዕ ኣቕሓ ንኽኸውን የዐጥቖ (2 ጢሞቴዎስ 2:21 ተመልከት)። እስራኤል ከም ህዝቢ ናብኡ ክምለሱ (ማቴዎስ 23:39) ከምኡውን «ብሽም እግዚኣብሔር ዝመጽእ ብሩኽ እዩ» (መዝሙር 118:26) ክብሉ እዮም። ንዕኡ ከም መድሓኒቶምን መሲሖምን፣ ከምቲ ዝነጸግዎ (ኢሳይያስ 53:1-3፤ ዘካርያስ 12:10, 13:9) ክእመኑሉ እዮም።

ሎሚ ዘለዉ ምእመናን፣ ካብ ኣይሁድ (ሮሜ 11:5፤ ገላትያ 6:15-16) ከምኡውን ካብ ኣህዛብ እተወስዱ፣ ንዕኡ ከም ርእሲ ስጋ (ቤተ ክርስቲያን) ከኽብርዎ ይኽእሉ እዮም። ንሱ መጀመርታ እዩ፣ ካብ ምዉታት በዅሪ እዩ፣ «ኣብ ኩሉ ነገር ቀዳማይ ምእንቲ ኪኸውን» (ቈሎሴ 1:18)። እዚ ፍቕዲ እዚ ንዓብዪነት ክርስቶስ ከም ርእሲ ማሕበርን ምስኣ ዘለዎ ርክብን የጕልሕ፣ ከመይሲ ኩሎም ሓቀኛታት ክርስትያናት ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ «ብፍቑር ተቐቢሎም» (ኤፌሶን 1:6) እዮም። ብሰንኪ እቲ ክርስቶስ ኣብ መስቀል ዝፈጸሞ ዕዮ፣ ሞቱን ትንሳኤኡን (1 ቈረንቶስ 15:3-4)፣ ምስቲ ርእሲ ሓዳስ ፍጥረት ዝኾነ ንሱ ተኣሳሲርና ኢና። እቲ ዝኸበረን ዝዓረገን ጐይታና ንሓደ ስጋ ንምምስራት መንፈስ ቅዱስ ካብ ሰማይ ለኣኸ፦ «ብሓደ መንፈስ ኩላትና ናብ ሓደ ስጋ ተጠሚቕና ኢና – ኣይሁድ ይኹኑ ግሪኻውያን፣ ባሮት ይኹኑ ጭዋታት – ኩላትናውን ሓደ መንፈስ ክንሰቲ ተገይርና ኢና» (1 ቈረንቶስ 12:13)።

ጴጥሮስ ንኣይሁዳውያን ኣመንቲ ብዛዕባ እቲ ንቆርኔሌዎስን ቤተሰቡን ዘጋጠሞ ነገር ክዛረብ ከሎ፣ ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 2 ዝተፈጸመን እቶም ካብ ኣህዛብ ዝኾኑ ሓደስቲ ኣመንቲ ኣብ ቤተ ክርስቲያን ዝተሓወሱሉን ዘሎ ጥቡቕ ርክብ ኣርኣየ። «ክዛረብ ምስ ጀመርኩ፣ መንፈስ ቅዱስ ከምቲ ኣብ መጀመርታ ኣብ ልዕሌና ዝወረደ፣ ኣብ ልዕሌኦም ወረደ። ሽዑ ቃል ጐይታ ዘከርኩ፣ ከመይሲ ንሱ፣ ‘ዮሃንስ ብሓቂ ብማይ ኣጥመቐ፣ ንስኻትኩም ግና ብመንፈስ ቅዱስ ክትጥመቑ ኢኹም’ ኢሉ ነበረ» (ግብሪ ሃዋርያት 11:15-16)። እዚ ትምህርቲ ጥምቀት እዚ ኣብ መልእኽታት ይርከብ (ኤፌሶን 2:11-22፤ ቈሎሴ 2:10-13 ተመልከት)።9 እቶም ኣብ ገላትያ ዝነበሩ ኣመንቲ ናብዚ ሓደ ስጋ እዚ ኣትዮም ነበሩ፣ ከመይሲ ናብ ደገ እምነትን ጸጋን ኣትዮም ነበሩ። ንኣምላኽ ምስጋና ይኹን!

ኣብ ምምስራት ኣብያተ ክርስቲያናት ገላትያ ዘሎ ግደ መንፈስ ቅዱስ

«ንሱ ኸኣ ኬኽብረኒ እዩ፣ ከመይሲ ካብ ናተይ ወሲዱ ንኣኻትኩም ኪነግረኩም እዩ» (ዮሃንስ 16:14)። ጐይታ የሱስ ካብዛ ምድሪ ቅድሚ ምውጻኡ ብዛዕባ ኻልእ መጸናንዒ ተዛረበ፣ ከምኡውን ንኹሉ እዋን ጸጋ ዘሎ ተልእኾን ዕዮን መንፈስ ቅዱስ ገምገመ። እዚ ሓድሽ ስርዓት እዚ ምስ ሓድሽ ሰብ፣ ምስ ካልኣይ ሰብ፣ ካብ ሰማይ ዝኾነን ዳሕረዋይ ኣዳም ዝኾነን – ጐይታና የሱስ (1 ቈረንቶስ 15:45-48) ይተሓሓዝ። ስለምንታይ? ክርስቶስ ኣብዚ ታሕቲ ንኣምላኽ ምስ ኣኽበረ (ዮሃንስ 17:4-5)፣ ኣምላኽ ኣብኡ ንዕኡ ኣኽቢርዎ።

ዮሃንስ 7:39 ኣብ መንጎ እቲ ዝኸበረ ክርስቶስን ምምጻእ መንፈስ ቅዱስን ዘሎ ርክብ የርኢ፣ ንሱ ኸኣ ኣምላኽ ንክርስቶስ ኣብ ቅድሚ እቶም ብእምነት ዝርእይዎ (እብራውያን 2:9) ምእመናን ንምኽባር ዝለኣኾ እዩ። መንፈስ ክርስቶስ፣ እቲ ቅቡእ ኣምላኽ፣ ንኽብሪ ክርስቶስ ንምእመናን የቕርብ፣ ንባህርያቱን ባህርያቱን ኣብ ቅድሚኦም የንብር። ንሱ መንፈስ የሱስ ተባሂሉውን ይጽዋዕ (ግብሪ ሃዋርያት 16:7 JND)፣ ከመይሲ ኣብ ምእመናን ባህርያት እዚ ትሑት የሱስ ናዝሬት የባዝሕ። እዚ ዕዮ እዚ ኣብ ውጽኢት ኣብ ውሽጥና የተኩር፦

መንፈስ ቅዱስ ኣብ ህይወትና ዘሎ ጌጋ የርሕቕ፣ ንኣና ምስ ጽድቂ ኣምላኽ የሰማምዓና።

• ንሱ ኣብ ህይወትና ይሰርሕ፣ ንኣና ናብ ምስሊ ክርስቶስ ንምቕያር።
• ክልቲኡ ንጥፈታት ንክርስቶስ የኽብር (ዮሃንስ 16:14)፣ ከመይሲ ብዛዕባ እቲ ዝዓረገ ንኣና ይመስክር፣ ከምኡውን ክርስቶስ ኣብ ውሽጥና ይፈጥር ኣሎ።

ጳውሎስ ንምእመናን ገላትያ ዝነበሮ ስግኣት ክርስቶስ ኣብ ውሽጦም ክምስረት (ገላትያ 4:19 ተመልከት)፣ እኳ እንተ ኣብ ትሕቲ መጥቃዕቲ ጸላኢ ነበሩ። ንኽዓብዩን ንኽበስሉን ኣተባብዖም። ኩሎም ምእመናን ምስክር ክኾኑ ኣለዎም፣ ከም ኣባላት ንሓድሕዶም ተጸንቢሮም፣ ምስ ወዲ ሰብ ኣብ ሰማይ ሓድነት ዘለዎም። እዚ ሓድሽ ዕዮ እዚ ኣብ መዓልቲ ጰንጠቆስጠ ብቅብኣት መንፈስ ቅዱስ ተጀመረ፣ እኳ እንተ እቶም ምእመናን እንታይ ከም ዝተፈጸመ ገና ኣይተረድኦምን ነበረ። ንሕናኸ? ምስ ተልእኾ መንፈስ ተሰማሚዕናዶ ኣለና?

መወከሲታት

1. እዚ ግሲ (ግሪኽኛ፦ episterizo) «ምጽናዕ፣ ምጽዳቕ፣ ምብራህ» ማለት እዩ (ግብሪ ሃዋርያት 14:22, 15:32,41, 18:23)።
2. እዞም ቃላት እዚኦም ትርጉማት ናይቲ ግሲ parakaleo (ብሓጺሩ፦ ምጽዋዕ) ከምኡውን ስሙ paraklesis. ግሲን ስምን፣ ብሓደ፣ 35 (ወይ 5x7) ጊዜያት ኣብ ጽሑፋት ሉቃስ ይርከቡ (እቲ ግሲ 29 ጊዜ፣ እቲ ስም 6 ጊዜ)።
3. ኣብ መንግስቲ ኣምላኽ ኢና (ግብሪ ሃዋርያት 1:3, 8:12, 19:8, 20:25, 28:23,31፤ ሮሜ 14:17፤ 1 ቈረንቶስ 4:20፤ ኤፌሶን 5:5፤ ቈሎሴ 1:13, 4:11፤ ራእይ 1:9)። ኣብዚ ዓለም ክንነብር ከለና፣ ድሕሪ ሕጂ ናይ እዚ ዓለም ኣይኮናን (ዮሃንስ 17:14-18)። እቲ ሕጂ ዘሎን ንዝመጽእ ዘሎን ገጽ መንግስቲ ሓድሓደ ግዜ ይሓዋወስ።
4. እቲ ቃል «መከራ» (ግሪኽኛ፦ thlipsis) «ጸቕጢ፣ ምጽጋዕ» ማለት እዩ፣ ከምኡውን 45 ጊዜ ኣብ ግሪኻዊ ሓድሽ ኪዳን ይርከብ፣ ካብዚኣተን ሓሙሽተ ኣብ ግብሪ ሃዋርያት (7:10-11, 11:19, 14:22, 20:23) ይርከባ። ብሰንኪ መከራ ዝመልኦ ኩነታት፣ ሽግር (ሮሜ 5:3 ተመልከት) ወይ ጭንቀት (ማርቆስ 13:19) ዝመጽእ ስቓይ የጠቓልል። እቲ ቃል ንዝመጽእ ዓብዪ መከራ ይጥቀመሉ (ማቴዎስ 24:21፤ ራእይ 7:14)።
5. «ንስኻትኩም» እቲ ግሪኻዊ ጽሑፍ ብዙሕ ከም ዘለዎ የርኢ፣ እዚ ኸኣ ብእንግሊዝኛ ክርአ ኣይከኣልን።
6. እቲ ግሲ «ምምራጽ» ወይ «ምምዛዝ» (ግሪኽኛ፦ cheirotoneo) ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 14:23 ከምኡውን 2 ቈረንቶስ 8:19 ጥራይ ይርከብ። ኣብቲ ዳሕረዋይ ኩነታት እቶም ንምእካብ ገንዘብ ንቕዱሳን ኣብ የሩሳሌም ዝሓገዙ ማሕበራት ንኣሕዋት ምስ ጳውሎስ ንኽኸዱ መሪጾም ነበሩ። እዚ ምስ ምምሕዳር ገንዘብ ይተሓሓዝ ነበረ፣ ከምቲ ምስቶም ሸውዓተ ዲያቆናት ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 6። እዞም ኣብነታት እዚኦም ሕጂ ኣብ ኩሉ ቦታ ኣብያተ ክርስቲያናት ንገዛእ ርእሰን ሽማግለታት ክመርጻ ወይ ክምዝዛ ኣለወን ዝብል ስርዓት ንምምስራት ክንጥቀመሎም ኣይንኽእልን። እቲ ሓሳብ ፍጹም ፍልይ እዩ። ስልጣናዊ ትምህርቲ ብዛዕባ እዚን ካልኦት ኣርእስታትን ድሕሪ ሕጂ ይወሃብ፣ ብፍላይ ኣብ መልእኽታት፣ ግናኸ ኣብ ግብሪ ሃዋርያት ኣይኮነን፣ እዚ ኸኣ ብሓጺሩ ይሕብር።
7. እዚ ግሲ (ግሪኽኛ፦ paradidomi) ኣብ ሓድሽ ኪዳን ብዙሕ ግዜ ይርከብ። ግናኸ ኣብ ገላትያ፣ ኣብ ገላትያ 2:20 ጥራይ እዩ ዘሎ፦ «... ንርእሱ ሃበ ንኣይ።»
8. ክርስቶስ ካብ ባርነት ሓራ ኣውጺእና። ሕጂ ኣብ ትሕቲ ዝለዓለ ሕጊ፣ ሕጊ ክርስቶስ ኢና። «ሕጊ መንፈስ ህይወት» ካብ «ሕጊ ሓጢኣትን ሞትን» ሓራ ኣውጺእና (ሮሜ 8:2)። ሕጊ ክርስቶስ ካብ ፍቕሪ ኣምላኽ (ሮሜ 13:10) ክንእዘዞ እንደሊ ሕጊ እዩ። «ፍቕሪ ኻብ ንጹህ ልቢ፣ ካብ ጽቡቕ ሕልናን ካብ ቅንዕቲ እምነትን» (1 ጢሞቴዎስ 1:5) ምስ «ንጉሳዊ ሕጊ» (ያእቆብ 2:8) ከምኡውን «ፍጹም ሕጊ ሓርነት» (ያእቆብ 1:25) ይመሳሰል። ንጐይታ ንምሕጓስ ድሌት ጥራይ ኣይህበናን፣ የግዳስ ንምግባር ክእለት እውን ይህበና። ክርስትያናዊ ሓርነት ስጋ ንምሕጓስ ኣይኮነን፣ ኣብ ክንድኡስ «ብፍቕሪ ንሓድሕድኩም ተገዛዘዩ» (ገላትያ 5:13) ማለት እዩ።
9. እዚ ጥምቀት እዚ ንዘመን ጸጋ የርኢ፦ ኩሎም ምእመናን ብክርስቶስ ካብ ዘመን ግብሪ ሃዋርያት 2 ክሳዕ ምምጻእ ክርስቶስ (1 ተሰሎንቄ 4:15-17) ሓደ ስጋ እዮም (ዮሃንስ 11:52፣ ዮሃንስ 10:16 ተመልከት)፣ ምስቲ ዝኸበረ ክርስቶስ ሓድነት ኣለዎም (ዮሃንስ 7:39)። መንፈስ ቅዱስ ንዘለኣለም ምስኦም ይቕጽል (ዮሃንስ 14:16)፣ ከምኡውን ከም ኣባላት ስጋ ይድግፎምን የሐድሶምን (1 ቈረንቶስ 12:13)።

እቶም ገላትያዊያን ንሓቂ ብዛዕባ ሰብነት ክርስቶስ ወይ ንእምነት ዘይሓደጉ እዮም ነይሮም፤ ግናኸ ንመሰረት እምነት ብምሉኡ ሓዲጎምዎ ነበሩ። ንዕዮ ክርስቶስ ብዘይ ምውሳኽ ምሕላው ሕጊ ሙሴ ኣይኣመኑን ነበሩ። እዚ ምብልሻው እዚ ኣብ ቤተ ክርስቲያን ኣሎ፣ ዕዮታት ንጽድቂ ኣድለይቲ እዮም፣ በረኸት ድማ ብስርዓታት ይርከብ ይብል። እቲ ፍልልይ መሰረታዊ እዩ። —ጆን ኤን. ዳርቢ (ዝተሰማምዐ)