ምሕረት ኣምላኽ
ምሕረት ኣምላኽ ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት ቀንዲ ቴማ እዩ። እታ እንግሊዝኛ ቃል ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ 341 ግዜ ክትረአ ከላ፡ እተን ኣርባዕተ እብራይስጥን ሰለስተ ግሪኽን ቃላት ድማ ብጠቕላላ 454 ግዜ ይረኣያ። ከም «ሕያውነት፡» «ፍቕራዊ ሕያውነት፡» «ጽቡቕነት፡» «ሞገስ፡» «ርሕራሔ» ከምኡ’ውን «ምሕረት» ተተርጒመን ኣለዋ። ካብተን 66 መጻሕፍቲ መጽሓፍ ቅዱስ፡ 16 ጥራይ እየን ነዘን ቃላት ምሕረት ዘይጥቀማ።
ፍትሕን ፍርድን ንኣምላኽ እስራኤል ከም ዝውክልዎ፡ ጸጋን ምሕረትን ድማ ንጐይታ ቤተ ክርስቲያን ከም ዝምልከቱ ብዙሕ ግዜ ንሓስብ። ይኹን እምበር፡ ብሉይ ኪዳን ካብ ሓድሽ ኪዳን ኣርባዕተ ግዜ ንላዕሊ ብዛዕባ ምሕረት ይዛረብ። ዘጸኣት 33:19 ከምኡ’ውን 34:6-7 ምሕረት ከም ዝኾነት የርእዩና። ባህሪ ኣምላኽ እዩ።
«ድሕሪኡ ድማ፡ ‘ጽቡቕነተይ ኩሉ ኣብ ቅድሜኻ ከሕልፎ እየ፡ ስም እግዚኣብሔር ድማ ኣብ ቅድሜኻ ክእውጅ እየ። ንዝደለኹዎ ጸጋ ክገብር እየ፡ ንዝደለኹዎ ድማ ክምሕር እየ’ በለ» (NKJV)። «እግዚኣብሔር ድማ ኣብ ቅድሚኡ ሓለፈ እሞ፡ ‘እግዚኣብሔር፡ እግዚኣብሔር ኣምላኽ፡ መሓርን ርሕሩሕን፡ ንቑጠዐ ዝደንጉን፡ ብሕያውነትን ሓቅን ዝመልአ፡ ንሽሕ ዝምሕር፡ ንገበንን ንበደልን ንሓጢኣትን ይቕረ ዝብል፡ ንገበነኛ ግና ብፍጹም ዘየንጽህ፡ ንገበን ኣቦታት ኣብ ልዕሊ ደቆምን ደቅን ደቆምን ክሳብ ሳልሳይን ራብዓይን ወለዶ ዝበጽሕ’ ኢሉ ኣወጀ።»
ምሕረት ኣገዳሲ ጽንሰ-ሓሳብ ክኸውን ከሎ፡ ብፍላይ «ጸጋ» ብዙሕ ግዜ ምስኡ ስለ ዝተኣሳሰርን እተን ክልተ ብዙሕ ግዜ ስለ ዝተሓዋወሰን፡ ምግላጹ ገለ ጸገም ኣለዎ። እዘን ቃላት እዚኤን ብዙሕ ግዜ ብሓንሳብ ክረኣያ ይኽእላ፡ ግናኸ ሓደ ትርጉም የብለንን። «ጸጋ» ብዙሕ ግዜ ምስ ልዑላዊ ምሃብ ብፍጹም ዘይተገባብአ ሞገስ ይተኣሳሰር፡ ብፍላይ ድማ ምስ ምድሓን ይተኣሳሰር። «ምሕረት» ድማ ብዙሕ ግዜ ምስ ምሕላፍ ፍርዲ ይተኣሳሰር።
«ምሕረት ዘይገበረ ፍርዲ ብዘይ ምሕረት እዩ። ምሕረት ኣብ ልዕሊ ፍርዲ ይዕወት» (ያእቆብ 2:13)።
መዝሙር 136 ኣብ ነፍሲ ወከፍ ካብተን 26 ፍቕድታት፡ «ምሕረቱ ንዘለኣለም እያ» ዝብል ቴማ ይደግም፡ ንዘይወዳደር ባህርያት ፍቕራዊ ሕያውነት ኣምላኽ ንእስራኤል ይዝርዝር። «ንእግዚኣብሔር ኣመስግንዎ ... ምሕረቱ ንዘለኣለም እያ» (ፍ.1,3) ወይ «ንኣምላኽ ኣመስግንዎ ... ምሕረቱ ንዘለኣለም እያ» (ፍ.2,26) ኢልና ኣርባዕተ ግዜ ንላዕሊ ነንብብ። ምሕረቱ ንዘለኣለም ጥራይ ዘይኮነስ፡ ምሕረቱ «ዓባይ» (1 ነገስት 3:6)፡ «ብዝሒ» (መዝሙር 86:5፤ 1 ጴጥሮስ 1:3)፡ «ርሕሩሕ» (ሉቃስ 1:78)፡ «ካብ ዘለኣለም ክሳብ ዘለኣለም ኣብ ልዕሊ እቶም ዝፈርህዎ» (መዝሙር 103:17) ከምኡ’ውን «ብዙሕ» ወይ ብዙሕ ባህርያት ዘለዎ (ነህምያ 9:19) ምዃኑ ተነጊሩና። ምስ ደራሲ መዝሙር ተሓባቢርና፡ «ብምሕረትካ ብዓውታ ክዝምር እየ» (መዝሙር 59:16) ክንብል ንኽእል ኢና።
ሰለስተ ባህርያት
ብዛዕባ ምሕረት ኣምላኽ ቅዱሳት ጽሑፋት ብጥንቃቐ ክንጽንዕ ከለና፡ ሰለስተ ክፍሊ ከም ዘለዎ ክንርኢ ኢና።
- ሓፈሻዊ ምሕረት ኣምላኽ። እዚ ንኹሎም ሰባት – ኣመንትን ዘይኣመንትን – ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንብዘላ ፍጥረት እውን ይበጽሕ። «እግዚኣብሔር ንኹሉ ጽቡቕ እዩ፡ ርሕራሔኡ ድማ ኣብ ልዕሊ ኩሉ ግብሩ እዩ» (መዝሙር 145:9)። «ንኹሉ ህይወትን ትንፋስን ኩሉ ነገራትን ይህብ» (ግብሪ ሃዋርያት 17:25)።
- ፍሉይ ምሕረት ኣምላኽ። ንደቂ ሰብ ይግበር፡ ይሕግዞምን ንህይወት ዘድሊ ኩሉ ይህቦምን። «ንሱ ንኽፉኣትን ንጽቡቓትን ጸሓዩ የውጽእ፡ ንጻድቃንን ንሓጥኣንን ድማ ዝናም የውርድ» (ማቴዎስ 5:45)።
- ልዑላዊ ምሕረት ኣምላኽ። እዚ ንወረስቲ ምድሓን ዝተሓዝ እዩ፡ ብኪዳን ድማ ይበጽሖም። ብመሓላዊ ኣገባብ ብመሓላዊ ኣገባብ።
ንፍልልይ ኣብ መንጎ እቲ ካልኣይን ሳልሳይን ዓይነታት ብዝያዳ ንምግላጽ፡ እቲ ሓጥኣን ዝረኽብዎ ምሕረት ኣምላኽ ግዝያዊ ጥራይ እዩ – ን እዋናዊእዩ። ድሕሪ መቓብር ዝወሃቦም ምሕረት የልቦን። ኢሳይያስ 27:11 ከም ዝብሎ፡ «እዚ ህዝቢ ዘይብህግ ስለ ዝኾነ፡ እቲ ዝፈጠሮ ኣይክምሕሮን እዩ፡ እቲ ዝሰርዖ ድማ ሞገስ ኣይክህቦን እዩ።» ኣምላኽ ምሕረተኛ ምዃኑ ፈጺሙ ደው ክብል ኣይክእልን፡ ከመይሲ እዚ ባህሪኡ እዩ፡ «እግዚኣብሔር ርሕሩሕን ጻድቕን እዩ፡ እወ፡ ኣምላኽና መሓሪ እዩ» (መዝሙር 116:5)። ግናኸ እቲ ምምሕዳር ምሕረቱ ብልዑላዊ ፍቓዱ ይምራሕ። ንጥንቃቐ መለኮታዊ ምሕረት ዝውስን ንጹህ ልዑላዊ ጸጋ ጥራይ እዩ። ጳውሎስ እዚ ኣብ ሮሜ 9:15 የውጽኦ፡ «ንዝደለኹዎ ክምሕር እየ» (ዘጸኣት 33:19 ተመልከት)።
ምሕረት ኣምላኽ ምስ ሓጥኣን
ኣብ ምሕረትን ጸጋን ኣምላኽ ምስ ሓጥኣን ዘለዎ ርክብ ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት ከም ኤፌሶን 2:4-8 ይርአ፡ «ግናኸ ኣምላኽ፡ ብምሕረት ሃብታም ዝኾነ፡ ብዓባይ ፍቕሩ ዝፈተወና፡ ብበደልና ምዉታት ክንከውን ከለና እኳ፡ ምስ ክርስቶስ ህያዋን ገበረና (ብጸጋ ኢኹም ድሒንኩም)፡ ምስኡ ድማ ኣተንስኣና፡ ኣብ ሰማያዊ ቦታታት ድማ ምስ ክርስቶስ የሱስ ኣንበረና፡ ኣብ ዝመጽእ ዘመናት ድማ ብሕያውነቱ ኣብ ክርስቶስ የሱስ ዘለዎ ብዝሒ ጸጋኡ ንምርኣይ። ብጸጋ ብእምነት ኢኹም ድሒንኩም እሞ፡ እዚ ኸኣ ካባኻትኩም ኣይኮነን፡ ስጦታ ኣምላኽ እዩ።» ቲቶስ 3:3-7 ይውስኽ፡ «ንሕና እውን ሓደ ግዜ ዓያሹ፡ ዘይእዙዛት፡ ዝተታለልና፡ ንብዙሕ ትምኒትን ባህግን ዘገልገልና፡ ብኽፍኣትን ቅንኣትን ዝነበርና፡ ንሓድሕድና ዝጸላእና ነበርና። ግናኸ ሕያውነትን ፍቕሪ ኣምላኽ መድሓኒና ንሰብ ምስ ተገለጠ፡ ብግብሪ ጽድቂ ዝገበርናዮ ዘይኮነስ፡ ብምሕረቱ ኣድሓነና፡ ብምሕጻብ ዳግማይ ምውላድን ብምሕዳስ መንፈስ ቅዱስን፡ ንሱ ድማ ብየሱስ ክርስቶስ መድሓኒና ብብዝሒ ኣብ ልዕሌና ኣፍሰሶ፡ ብጸጋኡ ጻድቃን ኮይንና፡ ከም ተስፋ ናይ ዘለኣለማዊ ህይወት ወረስቲ ምእንቲ ክንከውን።»
ብምሕረት ኣምላኽና እዩ ክርስቶስ ናብ ህዝቡ ዝተላእከ (ሉቃስ 1:78)። ብቕዓት ጐይታ የሱስን ኣብ መስቀል ዝፈጸሞ ስራሕን ኣምላኽ ብጽድቂ ምሕረት ከርእየና የኽእሎ። ኣምላኽ ዝግብኣና እንተ ዝህበና፡ ኩላትና ሕጂ ንዘለኣለም ምተፈርደና። ዳዊት ኣውያት፡ «ኣምላኽ፡ ብሕያውነትካ ምሓረኒ፡ ብብዝሒ ርሕራሔኻ በደለይ ደምስስ። ካብ ገበነይ ብምሉኡ ሕጸበኒ፡ ካብ ሓጢኣተይ ድማ ኣንጽሃኒ» (መዝሙር 51:1-2)። ንኣምላኽ ምሕረት ምልማን፡ ዝግብኣና ፍርዲ ከሕልፍን ኣብ ክንድኡ ድማ ብዝኾነ ይኹን መገዲ ዘይረኸብናዮ ይቕረታ ክህበና ምሕታት እዩ። ኣምላኽ ንብሓቂ ንዝንስሑ ነፍሳት ምሕረት የርኢ!
ካብ ኣምላኽ ዝኾነ ነገር ኣይግብኣናን። ኣምላኽ ዝኾነ ነገር ኣይውድየናን። ዝኾነ ጽቡቕ እንረኽቦ፡ ውጽኢት ጸጋ ኣምላኽ እዩ (ኤፌሶን 2:5)። ኣምላኽ ሞገስ ይገብር – ዘይግብኣናን ፈጺምና ክንረኽቦ ዘይንኽእልን ጽቡቕ ነገራት ይህበና። ምሕረትን ጸጋን ብየሱስ ክርስቶስ ዝርከብ ምድሓን ብዝበለጸ ይግለጽ። ፍርዲ ይግብኣና፡ ግናኸ ንየሱስ ክርስቶስ ከም መድሓኒ እንተ ተቐቢልናዮ፡ ካብ ኣምላኽ ምሕረት ንረክብን ካብ ፍርዲ ድማ ንድሕንን። ብጸጋ ምድሓን፡ ይቕረታ ሓጢኣት፡ ከምኡ’ውን ብዝሒ ህይወት ንረክብ፡ እዚ ድማ ኣብዚ ይጅምር፡ ምስ ኣምላኽ ከም ኣቦና ርክብ እናተሓጎስና፡ ኣብ ሰማይ ምስኡ ንዘለኣለም ንጽበ።
ምላሽና ናብ ኣምላኽ ምሕረት
ብምሕረትን ጸጋን ኣምላኽ ምኽንያት፡ ብኣምልኾን ምስጋናን ኣብ ኣጕልና ንወድቕ። «ብምሕረት እግዚኣብሔር ኣይተወደእናን፡ ከመይሲ ርሕራሔኡ ኣይውድቕን። ንነፍሲ ወከፍ ንግሆ ሓድሽ እዩ፡ እምነትካ ዓባይ እያ» (ሰቆቃው ኤርምያስ 3:22-23) ኢልና ንዝክር። ሚክያስ ከም ዝበሎ፡ «ከማኻ ዝበለ ኣምላኽ መን እዩ፡ ንገበን ይቕረ ዝብል ... ከመይሲ ብምሕረት ይሕጎስ ... ንሱ ... ክምሕረና እዩ፡ ንገበናትና ድማ ክስዕሮ እዩ። ንኹሉ ሓጢኣትና ናብ ዓሚቕ ባሕሪ ክትድርብዮ ኢኻ» (ሚክያስ 7:18-19)። «ምሕረት እግዚኣብሔር ካብ ዘለኣለም ክሳብ ዘለኣለም ኣብ ልዕሊ እቶም ዝፈርህዎ እያ፡ ጽድቁ ድማ ንደቂ ደቆም» (መዝሙር 103:17) ምዃኑ ምዝካር ጽቡቕ እዩ።
ንሱ «ንዘለኣለም ንጉስ፡ ዘይመውት፡ ዘይርአ ... በይኑ ጥበበኛ ዝኾነ ኣምላኽ» (1 ጢሞቴዎስ 1:17) ከምኡ’ውን «ብጹእን በይኑን ገዛኢ፡ ንጉስ ነገስታትን ጐይታ ጐይቶትን» (6:15) ስለ ዝኾነ፡ ስለዚ «ንጐይታ ጐይቶት ኣመስግንዎ! ምሕረቱ ንዘለኣለም እያ» (መዝሙር 136:3) ክንብል ይግባእ።
ምሕረት ሎሚ እውን ይርከብ
ኣብ መዝሙር 136 ሰለስተ ፍሉያት ኣብነታት ናይ ልዑላዊ ምድላው ኣምላኽ ተዋሂቦም ኣለዉ።
- ኣብ «በረኻ» (ፍ.16) ጉዕዞ ህዝቡ ይከላኸልን ይዕቅብን፡
- ኣብ ልዕሊ ዓበይቲ «ጸላእቲ» (ፍ.24) ዓወት የኽእል፡ ከምኡ’ውን
- «ንኹሉ ስጋ ምግቢ» (ፍ.25) ይህብ።
ዝርዝራት ምድላው ኣምላኽን ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት ዘለዉ ብዙሓት ኣብነታትን ዘይውድኡ እዮም። ይኹን እምበር፡ ኣብዘን ሰለስተ ቦታታት ንዝኾነ ይኹን ኩነታት ተስፋ ንረክብ። እብራውያን 4:16 ከም ዝእውጅ፡ «ስለዚ፡ ምሕረት ምእንቲ ክንረክብን ኣብ ግዜ ጸገም ሓገዝ ምእንቲ ክንረክብን፡ ብድፍረት ናብ ዝፋን ጸጋ ንቕረብ።» ሃዋርያ ጳውሎስ ኣምላኽና «ኣቦ ምሕረትን ኣምላኽ ኩሉ ምጽንናዕን፡ ንሱ ኣብ ኩሉ ጸበባና ዘጸናንዓና፡ ንሕና እውን ነቶም ኣብ ዝኾነ ይኹን ጸገም ዘለዉ፡ ብኣምላኽ ዝተጸናናዕናሉ ምጽንናዕ ምእንቲ ክንጸናንዕ ንኽእል ኢና» (2 ቆሮንቶስ 1:3-4) ምዃኑ የዘኻኽረና። ምሕረት ካብኡ እዩ ዝመጽእ፡ ምሕረቱን ምጽንናዑን ክንረክብ ከለና ድማ ምስ ካልኦት ክንካፈሎም ይግባእ።
ምሕረት ኣብ ምግላጽ
ምሕረት ኣብ ህይወት ነፍሲ ወከፍ ኣማኒ ክርአ ይግባእ። ሓደ ዓብዪ ኣብነት ናይ ከምዚ ዝኣመሰለ ምሕረት ኣብ ሉቃስ 10:25-37 ይርከብ፡ ኣብኡ ድማ ብዛዕባ ሓደ ተጓዓዛይ ንሓደ ዝተወቕዐን ዝተዘምተን ሰብ ዝሓገዘ ነንብብ። እቲ ጽቡቕ ሳምራዊ ንቝስሊ እቲ ድኻ ግዳይ ክኣስር ከሎ፡ ምሕረት ኣርኣዮ። ናብ ዝቐረበ ቤት እንግዶ ምስ ወሰዶን ክሳብ ዝሓዊ ድማ ንመደቀሲኡ ምስ ከፈለን፡ ጸጋ ኣርኣየ። ምሕረቱ ንሕማሙ ኣሕወየ፡ ጸጋኡ ድማ ንምሕዋዩ ኣዳልየ!
ብተመሳሳሊ፡ ምሕረት ንምርኣይ ዝበለጸ ግልጺ ዝኾነ መገዲ ብኣካላዊ ተግባራት እዩ። ጐይታ የሱስ ብፍሉይ ከም ዝኣዘዘ፡ ንጥሙያት ክንምግብ፡ ንዕሩቓት ክንከድን፡ ንሕሙማትን ንእሱራትን ክንበጽሕ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ዝከኣለና ቦታ ተግባራዊ ሓገዝ ክንህብ ይግባእ። ኣብ ማቴዎስ 5:7 ጐይታ ከም ዝበሎ፡ «ብጹኣን እቶም መሓርቲ እዮም፡ ከመይሲ ምሕረት ክረኽቡ እዮም።» ምሕረት ምግላጽ ሓድሽ ኪዳናዊ ሓሳብ ጥራይ ኣይኮነን – ዘዳግም 15:7-8 ብዛዕባኡ እንታይ ከም ዝብል ተመልከት፡ «ኣብ ማእከልኩም ድኻ ሰብኣይ ካብ ኣሕዋትኩም እንተሎ፡ ኣብ ዝኾነ ይኹን ደገታት ኣብ ምድርኹም እግዚኣብሔር ኣምላኽኩም ዝህበኩም፡ ልብኹም ኣይተደልድሉ፡ ኢድኩም ድማ ካብ ድኻ ሓውኩም ኣይትዕጸዉ፡ ግናኸ ኢድኩም ብሰፊሑ ክትከፍቱሉን ንዝደለዮ ዘድልዮ ክትልግሱሉን ይግባእ።»
ከም ሉቃስ 6:27-36፡ ንጸላእትና ዝመስሉና ምሕረት ክንርኢ ይግባእ። ጳውሎስ ከም ዝጸሓፈ፡ «ስለዚ፡ ከምቶም ሕሩያት ኣምላኽ፡ ቅዱሳትን ፍቑራትን፡ ርሕሩሕ ምሕረት፡ ሕያውነት፡ ትሕትና፡ ልእመት፡ ንቑጠዐ ምድናይ ልበሱ፡ ንሓድሕድኩም እናተጻወርኩም፡ ሓደ ንሓደ ይቕረ እናበልኩም፡ ሓደ ኣብ ልዕሊ ሓደ ዝኾነ ይኹን ቅሬታ እንተ ኣለዎ፡ ክርስቶስ ከም ዝሓደገልኩም፡ ንስኻትኩም እውን ከምኡ ግበሩ» (ቆሎሴ 3:12-13)።
ካብዘን ፍቕድታት እዚኤን፡ ምሕረት ብኣመለኻኽታና ከምኡ’ውን ብግብርና ክርአ ከም ዝግባእ ንፈልጥ። ምሕረት ቂም ኣይሕዝን፡ ጽልኢ ኣይሕዝን፡ ኣብ ውድቀት ወይ ድኻም ካልእ ኣይጥቀምን፡ ከምኡ’ውን ሓጢኣት ካልእ ኣየግልጽን።
ምሕረት ጐይታ የሱስ ካብ መስቀል ከም ዝገበሮ፡ «ኣቦ፡ ይቕረ በለሎም፡ ከመይሲ ዝገብርዎ ኣይፈልጡን እዮም» (ሉቃስ 23:34) ምስ በለ፡ ምሕረት ርሕራሔ የርኢ። ንዝንስሓ ሰራቒ ኣብ መስቀል ምሕረት፡ «ብሓቂ እብለካ ኣለኹ፡ ሎሚ ምሳይ ኣብ ገነት ክትከውን ኢኻ» (ፍ.43) ክትብል ትኽእል ነበረት።
ምሕረት ንሓድሕድና ብእንእርመሉ መገዲ ክርአ ይግባእ፡ «... ብትሕትና ንእቶም ዝቃወሙ እናኣረምኩም፡ ኣምላኽ ምናልባት ንንስሓ እንተ ሂብዎም፡ ሓቂ ምእንቲ ክፈልጡ» (2 ጢሞቴዎስ 2:25)። ይሁዳ 21-23 ነዚ ሓሳብ እዚ ይወስድ፡ «ርእስኹም ኣብ ፍቕሪ ኣምላኽ ሓልዉ፡ ንምሕረት ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ናብ ዘለኣለማዊ ህይወት እናተጸበኹም። ንገሊኦም ድማ ምሕረት ግበሩ፡ ፍልልይ እናገበርኩም፡ ንኻልኦት ግና ብፍርሃት ኣድሕንዎም፡ ካብ ሓዊ እናኣውጻእኩም፡ ንኽዳን እኳ ብስጋ ዝረኸሰ እናጸላእኩምዎ።»
ጐይታ የሱስ ብዛዕባ ዘይሓድግ ባርያ ምሳሌ ነገረ። ሓደ ባርያ ንጐይታኡ ዓብዪ ዕዳ ነበሮ፡ ክኸፍሎ ድማ ኣይከኣለን፡ ንጐይታኡ ድማ ክዕገሶ ለመኖ። ምሕረት ለመነ! ግናኸ ምስ ተሓደገ፡ ናብ ሓደ ብንጽጽር ብዙሕ ዝወድየሉ ሰብ ከደ። ኩሉ ሳንቲም ክኽፈል እናጠለበ፡ ነዚ ዕዳ ዝነበሮ ሰብ ናብ ቤት ማእሰርቲ ኣእተዎ። ጐይታ እታ ዛንታ ምስ ሰምዐ፡ «ጸዊዑ ድማ፡ ‘ኣታ እኩይ ባርያ! ስለ ዝለመንካኒ ንኹሉ እቲ ዕዳ ሓዲገካ። ንስኻ እውን ንብጻይካ ባርያኻ ምሕረት ክትገብረሉ ኣይነበረካንዶ፡ ከምቲ ኣነ ምሕረት ዝገበርኩልካ?’ በሎ» (ማቴዎስ 18:32-33)።
ከም ዝረኣናዮ፡ ዘይተገደበ ምሕረት ተገይሩልና፡ ዘይንኽእሎ ዕዳ ሓጢኣትና ተሰሪዩልና። ንነፍሲ ወከፍ መዓልቲ ምሕረት ይግበረልና ኣሎ። ከመይ ኢልናኸ ንኣብ ህይወትና ንረኽቦም ሰባት ምሕረት ክንገብር ንኽእል? እዚ ንሓድሕድና ምጽላይ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንዝጠፍኡ ምብጻሕ እውን የጠቓልል።
ንቃላት ኤርምያስ እንደገና ነዘኻኽር፡ «ብምሕረት እግዚኣብሔር ኣይተወደእናን፡ ከመይሲ ርሕራሔኡ ኣይውድቕን። ንነፍሲ ወከፍ ንግሆ ሓድሽ እዩ፡ እምነትካ ዓባይ እያ» (ሰቆቃው ኤርምያስ 3:22-23)።
