እዛ ዓለም እዚኣ ሰፊሕ በረኻ እያ! ክንደሊ ወይ ክንመርጽ ዝኾነ ነገር የብልናን፤ ኣብቲ በረኻ ክንነብር ዝኾነ ሓሳብ የብልናን፤ ክንጣዓሰሉ ወይ ክንሰርዖ ዝኾነ ነገር የብልናን። —ጆን ኤን. ዳርቢ (1800-1882)
እዚ መስመራት እዚ ንኩነታት ክርስትያናት የጠቃልል። ኣብ ዓለም እዮም ግናኸ ናይ ዓለም ኣይኮኑን። ኣምላኽ ምሳታቶም እዩ፡ መንፈስ ቅዱስ ድማ ኣብኦም ይነብር – ስጋኦም ቤተ መቕደሱ እዩ (1 ቈረንቶስ 6:19)። ጐይታ የሱስ ንምእመናን፡ «እንሆ፡ ክሳዕ መወዳእታ ዓለም ወትሩ ምሳኻትኩም እየ» (ማቴዎስ 28:19 KJV) በሎም፡ ከምኡ’ውን «ክልተ ወይ ሰለስተ ብስመይ ኣብ እተኣከቡሉ፡ ኣብ ማእከሎም ኣለኹ» (18:20) ኢሉ ኣተስፈወ።
ኣምላኽ ምስ ህዝቡ ጥቡቕ ዝምድናታት ኪህልዎ ይደሊ። ንኣብነት፡ ቅድሚ ውድቀት ኣብ ገነት ኤድን ምስ ኣዳም ይኸይድን ይዛረብን ነበረ። ኣብርሃም ዓርኪ ኣምላኽ ነበረ። ኣምላኽ ንሙሴ ንምህናጽ ድንኳን መምርሒታት ምስ ሃቦ ኸኣ፡ «መቕደስ ይግበሩለይ፡ ኣብ ማእከሎም ክነብር እየ» (ዘጸኣት 25:8) በለ።
ብዛዕባ እቲ ኣምላኽ ንህዝቡ እስራኤል ካብ ግብጺ ንምድሓን ዝገበሮ ዓብዪ ተግባራት ምስ ሰምዑ፡ ገሊኦም ካብ ካልኦት ኣህዛብ ዝመጹ ሰባት ናብ እስራኤል ብምምጻእ ትሕቲ ስልጣን ኣምላኽ ኪመጹ ደለዩ። ከምዚ ዝኣመሰለ ሰብ ድንኳን ድሕሪ ምትካል ኣብ በረኻ ሲና ናብቲ ሃገር እንተ ዝመጽእ ነይሩ፡ ብ7 ክሳዕ 8 ጫማ ዝለዓለ፡ ጽሩይ ጻዕዳ፡ ናይ ኣልባስ መጋረጃ እተመልክዐ ሰፊሕ ኣርባዕተ ማዕዘን ምረኸበ ነይሩ። ነቲ መጋረጃ ዚድግፉ ዓንዲታት እተተኽሉሉ ነሓስ ርእዩ ይኸውን፡ ግናኸ እቶም ዓንዲታትን እቶም ብሩራዊ መራኸቢታትን – ብሩር ብዛዕባ ምድሓን ዚዛረብ – ዘይርኣዩ ምኾኑ ነይሮም። ኣብ ጸሓይ እቲ ነሓስን እቲ ኣልባስን ብሰንኪ ብርሃኖም ንምርኣይ ኣጸጋሚ ምኾኑ ነይሮም። እቲ ናይ ፍጹም ንጽህና መጋረጃ ንፍጹም ደረጃ ጽድቂ ኣምላኽ ይውክል ነበረ፡ እቶም ናይ ነሓስ መትከሊታት ድማ ንፍርድን ፍትሕን ኣምላኽ የርእዩ ነበሩ። ነዚ ነገራት እዚ ብምርኣይ፡ ሓደ ሰብ ንዘይምብቕዑ፡ እንተላይ ንርኽሰቱ፡ ናብቲ ዘደንቕ ቦታ ንምእታው ይስምዖ ይኸውን። ብስርዓት እተሰርዑ ኣሽሓት ድንኳናት ነቲ ኣርባዕተ ማዕዘን ከቢቦምዎ ነበሩ።
ግናኸ ቅድሚ ነቶም ውልቃዊ ድንኳናትን ነቲ ኣብ ማእከሎም ዘሎ ዓብዪ ህንጻን ምፍላጡ፡ ሓደ ዓብዪ ፍጻሜ ኣዒንቱ ምሳሓበ ነይሩ፡ ካብቲ ህንጻ ናብ ልዕሊ ደበናታት ዚበጽሕ ሓደ ድልዱል ዓንዲ ደበና። ብለይቲ እቲ ደበና ናብ ዓንዲ ሓዊ ኸመይ ከም እተለወጠ ኺግረም እዩ፡ ከምቲ ናብ ልዕልና ሰማይ ዚበጽሕ። ነዚ ብመዓልቲ ኺርኢ ከሎ እቲ ሰብ፡ ሓደ ኣዝዩ ሓያልን ኵሉ ዚፈልጥን ብዛዕባኡ ኵሉ ዚፈልጥን ኣብኡ ዘሎ ዀይኑ ኣዝዩ ዓሚቕ ፍርሃት ምተሰምዖ ነይሩ። ብለይቲ እቲ ብሓዊ እተራእየ ህልውና እቲ ሓደ ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ጸልማት ብርሃን ምሃበ – ንህዝቢ ኣብ ድንኳናቶም ንዚዕርፉ ምጽንናዕን ምትብባዕን።
እቲ በጻሒ ነቲ ቦታ ኺዞር ከሎ፡ ተዓጽዩ ከም ዘሎ ይፈልጥ ነበረ። ናብ ማእከል ምብራቓዊ ሸነኽ ምስ መጸ፡ ሓደ ኣዝዩ ዓብዪ ነገር ነበረ፡ ንሓደ ሰብ ትንፋሱ ዜስእን፡ ካብ ካልእ ብርቂ ዝለዓለ፡ ብዅሉ ዓይነት ሰማያዊ፡ ቀይሕን ሓምራዊን ሕብሪ እተሰርሐ ናይ ጽሩይ ኣልባስ መጋረጃ (ዘጸኣት 38:18)። እዚ ብግሩም ዝተሰርሐ መጋረጃ እዚ ንሰባት ናብ ውሽጢ ኺኣትዉ ዚዕድም ዚመስል ነበረ። ግናኸ ኣብኡ ደው ኪብል ከሎ፡ ሓደ ሰብ ብዛዕባ ዅሉ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ህይወቱ ዘሎ ጌጋ ሓሳባትን ተግባራትን ይፈልጥ ነበረ። ሓደ ሰብ በቲ ማዕጾ እቲ ኸመይ ገይሩ ኺኣቱ ይኽእል?
እቲ በጻሒ ኣብቲ ማዕጾ ደው ኢሉ ኸሎ፡ ሓደ ቘርኒዕ ናይቲ ግሩም መጋረጃ ተላዒሉ፡ ሓደ ኻብ ርእሱ ኽሳዕ እግሩ ጻዕዳ ኣልባስ ዝለበሰ፡ ኣብ ርእሱ ኸኣ ጻዕዳ ቆብዕ ዘለዎ ሰብ ተገሊጹ ንበል። ኣልባሱ ኸምቲ መጋረጃ ንጽህናኡ የርኢ ነበረ። እቲ ሰብ፡ ማለት ሓደ ኻህን፡ ሽዑ ነቲ በጻሒ፡ «መስዋእትኻ ኣበይ እዩ? መስዋእቲ – ድዑል፡ በጊዕ ወይ እንተላይ ርግቢ – እንተ ዘይብልካ ኽትኣቱ ኣይትኽእልን ኢኻ (ዘሁልቍ 15:14)። ኣምላኽ መስዋእቲ ምስ ኣምጻእካ ጥራይ እዩ ዚቕበለካ» ኢሉ ሓቲቱ ይኸውን።
እቲ በጻሒ ብግራህ ብርእሱ እናነቕነቐ፡ ንኻህን ብዛዕባ ኣምላኽ ሕቶታት ሓቲቱ ይኸውን። እንተኾይኑ፡ እቲ ኻህን፡ «ኣምላኽና የሆዋ ኤሎሂም እዩ፡ ንሰማያትን ንምድርን ዝፈጠረ፡ ንሰፊሕ ዩኒቨርስ ዚገዝእ፡ ህዝቡ ንሕና ኢና፡ እዚ ኸኣ መሕደሪኡ እዩ» ኢሉ ምመለሰ ነይሩ። እቲ በጻሒ ርእሱ ነቕኒቑ፡ «ከምዚ ዝኣመሰለ ግሩም ኣምላኽ ኣብዛ በረኻ እዚኣ ኣብ ምድሪ ኸመይ ገይሩ ኺነብር ይኽእል?» ኢሉ ይኸውን። እቲ ኻህን፡ «እቲ ናይ ኵላትና ኣቦና ሓጢኣት ገበረ፡ ኵሉ ወለዶ ድማ ወደቐን ክፉእን ኾነ፤ ምድሪ ብዓመጽ መልአት። ስለዚ፡ ኣምላኽ ብሓቂ ንዓለም ብማይ ኣጥፍኣ፤ ሸሞንተ ጥራይ ድሓኑ። ሓቂ ኣምላኽ ህያው ኾይና ጸንሐት፡ ኣምላኽ ድማ ንኣብርሃም ኣቦና መረጸ፡ ንሕና፡ ዘርኡ፡ ድማ ኣምላኽ ሕጉ ኺህበና ናብዚ ኣምጸኣና» ኢሉ ምገለጸ ነይሩ። እቲ በጻሒ ብዛዕባ እቶም ቐዳሞት ሰባት ሓጢኣት ዝገበሩን ብሰንኪ ተግባር ሰብ ብኣምላኽ እተላእከ ማይን ሰሚዑ ይኸውን። ብዝዓበየ ድሌት እቲ በጻሒ፡ «ብዛዕባ እቲ ሓቀኛን ናይ ሓቂ ኣምላኽ – ኣምላኽኩም – ክፈልጥ ኣዝየ እደሊ» ኢሉ ይኸውን። ሎሚ የሱስ፡ «ኣቱም ኵልኹም እትጽዕሩን ጾር ዝኸበደኩምን፡ ናባይ ምጹ» (ማቴዎስ 11:28) ከም ዝበለ ንዝክር።
እቲ በጻሒ ንጥቕሙ ብምፍላጥ፡ ንኻህን፡ «ብሓቂ ብጾር ሓጢኣት ተሰኪመ ኣለኹ። ሕጂ ንንጽህናን ቕድስናን ኣምላኽኩም ምስ ረኣኹ፡ ንሱ ኣምላኸይ ኪኸውን እደሊ፡ እንተ ተቐበለኒ» ኢሉ ምመለሰ ነይሩ። እቲ ኻህን ድማ፡ «ሽዑ እቶን ብዛዕባ ጐይታ ሰራዊት ፍለጥ። ኣብዚ እትርእዮ ኵሉ ብዛዕባኡ ሓደ ነገር ይነግረካ» ኢሉ ዕድመ ምሃበ።
መስዋእቱ ምስ ኣምጸአ፡ እቲ በጻሒ በቲ ማዕጾ ኺመሓላለፍ ይኽእል ነበረ። እቲ በጻሒ፡ ንምብራቕን ንዝወጽእ ጸሓይን ጸባብ ከም ዝገበረ ምስ ረኣየ፡ እዚ ቦታ እዚ ኻብ ቤተ መቕደሳት ኵሎም ካልኦት ኣማልኽቲ ፍጹም እተፈላለየ ምዃኑ ተገንዘበ። ንሳቶም ንዝወጽእ ጸሓይ ኬምልኹ ዚመስል ገጾም ናብኡ ይገብሩ ነበሩ፡ እዚ ግና ናብቲ ምስጢር ኪገጥም ዚመስል፡ ኣብ ትሕቲ እቲ ኣብ ቅድሚኡ ዘሎ ህንጻ ደው ዝበለ ደበና ጸልማት ኪፍታሕ ዚመስል፡ ናብ ተጻራሪ ኣንፈት ገጹ ነበረ።
ኣብ ቅድሚ እቲ ህንጻ ሓደ ዓብዪ ናይ ነሓስ መሰውኢ ነበረ፡ ኣብ ጥቓኡ ኸኣ ኻህናት ኪሕጸቡሉ ዚግባእ ዓብዪ ገበጣ ነበረ። ብዛዕባ እዚ ነገራት እዚ ምስ ተነግሮ፡ እቲ በጻሒ ኣምላኽ ኣዝዩ ቅዱስን ንጹህን ስለ ዝኾነ፡ እቶም ንሱ ዘንጽሖም ጥራይ ኪቐርብዎ ኺደፍሩ ኸም ዚኽእሉ ተረድአ።
«ኣብዚ ህዝቢ መስዋእቶም የምጽኡ፡ ኣብዚ ኸኣ ንጽብሕን ንምሸትን ምሉእ ምድጃ ንኣቃጽል፡ ስለዚ ሓሙኽሽቲ ኻብቲ ዚነድድ መስዋእቲ ወትሩ ናብ ኣምላኽ ይዓርግ። እኳ ደኣ ምስ ህዝቡ ኣብዚ እንተ ነበረ፡ ናይ ሓቂ ቦታኡ ኣብ ሰማይ እዩ፡ ግናኸ ሰማይ ሰማያት እውን ኪሕዝዎ ኣይኽእልን እዩ። ኣብ ኵሉ ቦታ ኣሎ፡ ኵሉ ዚኽእልን ኵሉ ዚፈልጥን እዩ።»
እቲ ንሓጢኣትን ንበደላትን (ፍሉያት ሓጢኣታት) ወትሩ ኺቐርብ ዚግባእ መስዋእቲታት ምድላዩ፡ ነቲ ኣብ ህይወቱ ሓጢኣት ከም ዘሎ ዚፈልጥ በጻሒ ትርጉም ዘለዎ ኾነ። እቶም ንእዚ መስዋእቲታት እዚ ዚኸውን እንስሳታት ኣብ ጥቓ መሰውኢ ይቕተሉ ነበሩ፡ ድሕሪኡ ኸኣ ኣብ ወጻኢ ሰፈር ይነድዱ ነበሩ፡ ምኽንያቱ ሓጢኣት ዚመስሉ ይኾኑ ነበሩ። ካልኦት መስዋእቲታት፡ ምሉእ ምድጃን መስዋእቲ ሰላምን፡ ኣብ መሰውኢ ይነድዱ ነበሩ። እቲ በጻሒ ሓደ እኳ ሰብ ንኣምላኽ ብሓቂ ህያባት ኬቕርብ ከም ዘይኽእል ተረድአ። ኣምላኽ ዚደልዮ ዝነበረ፡ ሰብ ነቲ ዚመጽእ ዘሎ መስዋእቲ ዜቕርብ ሓደ ሰብ ምምስጋኑ እዩ – ንርእሱ ንኣምላኽ ወትሩ ብምሉኡ ዜቕርብ፡ ፍቓዱ ኺገብር ዚሕጐስ።
እቲ በጻሒ ኸምዚ ኢሉ ይሓስብ ይኸውን፡ «መን እዩ ፍጹም ንጹህ ዚኸውን፡ ንርእሱ ኸኣ ከም ምሉእ ምድጃን መስዋእቲ ሓጢኣትን ዜቕርብ፡ በዚ ኸኣ ምስ ኣምላኽ ሰላም ዚገብር?» እኳ ደኣ ግራህ እንተ ተሰምዖ፡ መንፈሱ ኣብ ውሽጡ ኺዓርግ እዩ፡ ሓደ ዓብዪን ግሩምን ምስጢር ኪግለጽ ከም ዝቐረበ እናተገንዘበ።
«እቲ ቅቡእ እዩ፡ ሓደ ዚመጽእ፡ ከም ሙሴ መራሒናን ንሕጊ ኣምላኽ ናባና ዜምጽእን ኪኸውን እዩ። ንሱ መስዋእትን መድሓንን ኪኸውን እዩ። ኸመይ ከም ዚኸውን ኣይንፈልጥን ኢና፡ ግናኸ ከምኡ ኪኸውን እዩ፡ ምኽንያቱ ኣምላኽ ከምኡ ኢሉ ወሲኑ እዩ።» እቲ ኻህን ነዚ ኺገልጽ ከሎ፡ ኣብ ገጹ ርሑቕ ዝርኣይ ነይሩ ይኸውን፡ ናብ ሰማያት እናተመነየን ንምምጻእ እቲ ቅቡእ እናተሃንጠየን።
ኣዒንቱ ኻብቲ መሰውኢን ካብቲ መሕጸብን ብምውሳድ፡ እቲ በጻሒ ናብ መእተዊ ናይቲ ቅዱስ ቦታ ባዕሉ ኺርኢ እዩ። ከምቲ መእተዊ ናይቲ ቦታ፡ ብሓሙሽተ ዓንዲታት ኣብ ነሓስ መትከሊታት እተተኽሉ ደው ኢሉ ነበረ። እቶም ዓንዲታት ካብ ዕንጨይቲ ኣካስያ ብወርቂ እተሸፈኑ ነበሩ። ሕቶታት እቲ በጻሒ ብቕልጡፍን ብሃንቀውታን ኪመጽእ እዩ፡ ብዛዕባ እቲ ኣብቲ ብወርቂ ዝተሰርሐ፡ ብሰማያዊ፡ ሓምራዊን ቀይሕን ጥልፊ ኣብቲ ጽሩይ ጻዕዳ ኣልባስ እተሰርሐ መጋረጃ ዘሎ።
እቲ ኻህን፡ «እዚኦም ሕብሪ ሰማይ፡ ናይ ንጉሳዊነትን ናይ ሰብኣዊነትን ምስ ወርቂ ናይ ኣምላኽነትን እዮም። እቲ ቅቡእ – ንሱ ጥራይ እዩ እዚ ዅሉ ኣብ ሓደ ሰብ ዘሎ» ኢሉ ምገለጸ ነይሩ። ነዚ ንምርዳእ ኣጸጋሚ ኾይኑ ምስ ተሰምዖ፡ እቲ በጻሒ፡ «ኣምላኽ ሓደ ኸምኡ’ውን ካብ ሓደ ንላዕሊ ኸመይ ኪኸውን ይኽእል?» ኢሉ ምተንተነ ነይሩ።
እቲ ኻህን እውን ብምሉኡ ኣይተረድኦን ነይሩ፡ ግናኸ ነቲ ጋሻኡ እቶም ቐዳሞት ቃላት ኣብ ሕጊ «ኣብ መጀመርታ ኣምላኽ ፈጠረ» ከም ዝነበሩ ምገለጸሉ ነይሩ። ድሕሪኡ ኸኣ እቲ ቓል «ኣምላኽ» ብዙሕ ከም ዝነበረ፡ እቲ ግሲ «ፈጠረ» ድማ ሓደ ከም ዝነበረ ምገለጸ፡ በዚ ኸኣ እዚ ባህርይ ኣምላኽነት ምዃኑ ደምደመ፡ ሓደ ኣምላኽ ግና ሰለስተ ኣካላት።
እቲ በጻሒ ነቲ መጋረጃ እናተመነየ ኺርኢ ይኸውን፡ ኣብ ውሽጢ እንታይ ከም ዘሎ እናተገረመ፡ ግናኸ ብፍርሃት ምሉእ ነበረ፡ ምኽንያቱ እዚ ኣምላኽ እዚ ቅዱስ ነበረ፡ ንጽህናኡ ኸኣ ካብ ሰብኣዊ ምስትውዓል ንላዕሊ ነበረ። ሕቶታቱ ኸኣ እቲ ጻዕዳ ዝለበሰ ሰብ ኪቕጽል ከሎ ምተመለሰሉ ነይሩ፡ «ሓደ ኻህን ንወርቃዊ መሰውኢ ዕጣን ንምንዳድ ኵሉ መዓልቲ ይኣቱ። ኣብ ሓደ ሸነኽ መሰውኢ ሓደ ናይ ወርቂ መብራህቲ ምስ ሸውዓተ ጨንፈራትን ሸውዓተ መብራህትን ኣሎ፡ ኣብ ጸልማት ብርሃን ዚህብ። ኣብቲ ኻልእ ሸነኽ ድማ ብወርቂ እተሸፈነ ጠረጴዛ ኣሎ፡ ኣብኡ ኸኣ እንጌራ ኣሎ። ኣምላኽ ብርሃን እዩ፡ ንሱ ኸኣ ብርሃንና እዩ፡ በዛ በረኻ እዚኣ መገዲና ዜብርህ። ንሱ ኸኣ የዳልወልና፡ ካብ ሰማይ ብእንጌራ፡ ብመንና፡ ንዝበልዖ። ከምቲ ጐይታና ምንጪ ኵሉ ህይወት ዝኾነ፡ ከምኡ ኸኣ ብህይወቱ ይድግፈና። እቲ ኣብ ወርቃዊ መሰውኢ ዘሎ ዕጣን፡ ኣቦ ብወዱ፡ ብቅቡእ፡ ዚወስዶ ሓጐስ ይነግር።»
«ድሕሪኡ ኸኣ እንታይ ኣሎ?» እቲ ሓታቲ ጸልማት ጥራይ ኪኸውን እዩ ኢሉ እናተጸበየ መልሲ ይደሊ ይኸውን። ይኹን እምበር፡ ብመልሲኡ ኣዝዩ ኺግረም እዩ፡ «ድሕሪኡ ኸኣ ብሰማያዊ፡ ሓምራዊ፡ ቀይሕን ወርቂን እተሰርሐ ካልእ መጋረጃ ኣሎ። ኣብኡ፡ ከምቲ ኣብ ውሽጣዊ መጋረጃታት ኣብ ልዕሊ ድንኳን ኣምላኽ እተዘርግሑ፡ ኪሩቤል፡ ሓያላት መላእኽቲ፡ ወትሩ ኣብ ጥቓ ዝፋን ኣምላኽ ዚእከቡ፡ ተሰሪሖም ኣለዉ።»
ንሕቶ እቲ በጻሒ፡ «እቲ ዝፋን ኣበይ እዩ?»፡ እቲ ኻህን፡ «ኣብ ሳልሳይ ሰማይ እዩ፡ ግናኸ ኣብዚ ቅድስተ ቅዱሳን እውን እዩ፡ ኣብኡ ታቦት ኪዳን ዚዕርፍ። ወርቃውያን ኪሩቤል፡ ብኽንፎም እተዘርግሑ፡ ናብቲ መርሓምቲ ዝፋን ይጥምቱ፡ እዚ ኸኣ ዝፋን ኣምላኽ እዩ፡ ኣብኡ ምስ ህዝቡ ይነብር» ኢሉ ምመለሰ ነይሩ።
እቲ በጻሒ ንልቡን ንሓሳቡን ንእኡ፡ ንሱ ነብዪ፡ ኻህን፡ ንጉስ፡ ፈራዲ፡ መስዋእቲን ሓያል መድሓንን ዝኾነ፡ ወይ የቕርብ፡ ወይ ድማ ብዘይምርዋሕን ብዘይምሕጐስን ይኸይድ፡ ብፍርሃት ሰብ ተታሒዙ። ኣየናይ ኢና ንገብር፡ ነቕርብ ወይ ንኸይድ? ምድሓን ንምርካብ እንታይ ክንገብር ንኽእል? ዝኾነ ነገር የልቦን!
ዝኾነ ዓብዪ ወይ ንእሽቶ ነገር የልቦን፤ ሓጢኣተኛ ዝኾነ ነገር የልቦን! የሱስ ገበሮ፤ ኵሉ ገበሮ፡ ነዊሕ፡ ነዊሕ ጊዜ ቐደም። —ጀምስ ፕሮክተር
መጽሓፍ ቅዱስ ብቐሊሉ፡ «ብጐይታ የሱስ እመን፡ ክትድሕን ኢኻ» (ግብሪ ሃዋርያት 16:31) ይብል።
