ንስሓ ብመዝሙራት ንስሓ ምግንዛብ

ንስሓ እንታይ ይመስል? ገሊኦም ሓጢኣተኛ ተንበርኪኹ፣ እናሰገደን እናበኸየን እናተናዘዘን ይርእዩ። ካልኦት ድማ ካብ መጽሓፍ ቅዱስ ንኣብነት ቀራጺ ኣብ ቤተ መቕደስ ዝገበሮ ጸሎት ወይ ድማ ሃዋርያ ጴጥሮስ ንጐይታኡ ምስ ዝኸሓዶ ዘርኣዮ ንብዓት ይሓስቡ። እንተኾነ ግን፣ ዝኾነ ይኹን ምስሊ ናብ ኣእምሮኻ እንተመጺኡ፣ ሓሳባትካ ነቲ ኣብ ገጽ ሓዘንተኛ ሓጢኣተኛ ዝተሰነቐ ዓሚቝ ሓዘን ከጠቓልል እዩ።

እዚ ሓዘን እዚ ናይ መዝሙራት ጥበብን ግጥምን እዩ፣ ኣብኡ ድማ ኣንባቢ ኵሉ ስምዒት ካብ ሓጐስ ክሳዕ ተስፋ ምቝራጽ ክረክብ ይኽእል። ጄ. ጂ. በለጥ ከምዚ ኢሉ ጸሓፈ፣ «ኣብ መዝሙራት፣ ሓቂ ምስ ስምዒታት ነፍሲ ሓቢራ ትቐርብ።» 1 ስለዚ እዩ ድማ እቲ ናይ ንስሓ ትምህርታዊ ኣድላይነት ኣብ ካልእ ቦታ ብዝያዳ ዝማዕበለ፣ ግናኸ ኣብ መዝሙራት ልብኻ ዝትንክፍ ተመክሮታት ንስሓ ክርከብ ይኽእል።

መዝሙራት ንስሓ

ከም ሓደ ጉጅለ፣ እዞም ፍሉያት መዝሙራት ናይዚ ዓይነት እዚ መዝሙራት ንስሓ ወይ መዝሙራት ንስሓ ይበሃሉ። ካብ መበል ስድሽተ ክፍለ ዘመን ጀሚሩ፣ ሾብዓተ መዝሙራት ብባህላዊ መገዲ ናይዚ ጉጅለ እዚ ክፋል ከም ዝኾኑ ተለለዩ።2 ብርግጽ ካልኦት መዝሙራት’ውን ከምዚ ዝኣመሰለ ኣገላልጻታት ዘለዎም ኣለዉ፣ ኣብዞም ሾብዓተ’ውን ከም ብሕታዊ ንስሓ ዝምልከት ዝተፈላለዩ ደረጃታት ዕምቈት ኣለዉ። ከምቲ ተንታኒ ሲ. ኤች. ቡሎክ ዝጸሓፎ፣ «ኵሎም ብርግጽ ‘ንስሓ’ ኣይኮኑን።» እንተኾነ ግን፣ «እቲ ድምጺ ናይ ኵሎም ሾብዓተ መዝሙራት ንስሓ፣ ንኹሉ ዝኽእል ኣምላኽ ምትሕትና እዩ፣ እዚ ድማ ንዝኾነ ሰብ ንምሕረት ኣምላኽ ዝደሊ ኣድላዪ ባህሪ እዩ።» 3 ስለዚ እዞም መዝሙራት እዚኦም ንርእስና ጽቡቕ መበገሲ እዮም።

እቲ «ንስሓ» ዝብል ቃል ከም «ንስሓ ምግባር» ተባሂሉ ከም ዝጥቀስ ምግንዛብ ኣገዳሲ እዩ፣ እዚ ድማ ንዝተፈጸሙ ሓጢኣታት ሓዘን ንምሕባር ዝዓለመ ተግባራት ኣምልኾ የረክብ። እዚ ንስሓ እዚ ብሓደ ስርርዓት ሕግታት (እዚ ድማ ኣብ መበል ስድሽተ ክፍለ ዘመን ዝጀመረ) ዝመሓደር እዩ፣ እዚ ድማ ንፍሉያት ሓጢኣታት ፍሉያት ረቛሒታት የሰናድቕ፣ ከም መዝሙራት ምድጋም፣ ጾም፣ ወይ ድማ ተግባራት ርእስኻ ምኽሓድ።4 እንተኾነ ግን፣ እቲ ንስሓ ምግባር ከም መገዲ ንሓጢኣታት ምኽፋል ዝብል ሓሳብ ብመጽሓፍ ቅዱስ ብጽኑዕ ይቃወም። ተግባራት መስዋእቲ ንሓጢኣት ብበይኖም ዘይበቑዑ ክፍሊት እዮም (መዝሙር 51:16-19)፤ እብራውያን 10:10-18 ድማ ሞት የሱስ ክርስቶስ ከም ፍሉይን ናይ መወዳእታን ክፍሊት የጕልሕ፡ ንሱ «ሓደ መስዋእቲ ንሓጢኣታት ኣቕረበ፣» «ድሕሪ ሕጂ ድማ ንሓጢኣት መስዋእቲ የልቦን» (እብራውያን 10:12, 18 NKJV)።

እንተኾነ ግን፣ ኣምላኽ ምእማንን ንስሓን ከም መገዲ ንዕኡ ዘሎና ርክብ ንምዕቃብ ይደሊ (1 ዮሃንስ 1:9፤ ራእይ 3:19)። እዞም ምላሻት ናይ ንስሓ ዝገብር ሰብ ኣብዚ ጉጅለ መዝሙራት እዚ፣ ከምኡ’ውን ኣብ ካልኦት ክፍሊ ቅዱሳት ጽሑፋት ይጕልሑ። ስለዚ፣ እዚ ድማ ናይዚ ባህላዊ ምድብ መዝሙራት ንስሓ ሓጺር መግለጺ እዩ።

• መዝሙር 6፦ ብዳዊት ንሓለቓ መዘምራን ዝተጻሕፈ፣ ኣብ ማእከል ሓዘን ንምሕረት ዝቐረበ ጩኸት ዝገልጽ።
• መዝሙር 32፦ ናይ ዳዊት መዝሙር ማስኪል («ምህሮ» ወይ «ምሕላው»)፣ ንሓጐስ ምቕባልን ምሕረትን ዝገልጽ። እዚ መዝሙር እዚ ምናልባት ምስቲ ዳዊት ብዛዕባ ሓጢኣታቱ ምስ ባትሸባን ኦርያን ዝነበሮ ሓዘን ተተሓሒዙ ዝተጻሕፈ እዩ (2 ሳሙኤል 11-12)።
• መዝሙር 38፦ ናይ ዳዊት መዝሙር ከም መዘከርታ ናይ ሓጢኣቱ ከምኡ’ውን ምላሽ ኣምላኽ ዝተጻሕፈ።
• መዝሙር 51፦ ካልእ መዝሙር ንሓለቓ መዘምራን፣ ብፍላይ ኣብ ኣርእስቱ ምስቲ ዳዊት ምስ ባትሸባ ዝገበሮ ሓጢኣት ምስ ተቓልዐ ዝተናዘዞ ዝተተሓሓዘ።
• መዝሙር 102፦ «ጸሎት ጭንቕቲ» ብሰንኪ ጸላእቱ በይኑ ዝሓዝን።
• መዝሙር 130፦ መዝሙር መዓርግ፣ ወይ ደረጃታት፣ ኣብ ምሕረት ጐይታ ተስፋ ዝገልጽ።
• መዝሙር 143፦ ዳዊት ምድሓን ኣምላኽን ፍቕራዊ ደግነትን ዝደሊሉ መዝሙር።

ጾር ሓጢኣት

ነዞም መዝሙራት እዚኦም ክንብብ ከለና ሓሙሽተ ርእሰ ነገራት ይረኣዩ፣ እዚ ድማ ናይ ሓዘን፣ ንስሓ፣ ከምኡ’ውን ምሕዳስ ጉዕዞ ይፈጥሩ። እቲ ቐዳማይ ርእሰ ነገር ጾር ሓጢኣት እዩ። ሰባት ንሕግታት ኣምላኽ ምስ ዝጥሕሱ ርእሶም ምምካን ኩሉ ግዜ ልሙድ እዩ። ንዝበዝሐ ወይ ንዝፈሸለ ተግባራትና መግለጺ ንህብ። ንሕሊናና ንሓጢኣትና ክቕበል ወይ ክርስዖ ንምህሮ፣ ብእኡ ድማ ንምችእ። ግናኸ ሓጢኣት ከምቲ ኣብ ሕማቕ ፍረ ዘሎ ዕንወት እዩ – እቲ ቈርበት እንተዘይተበላሸወ’ውን ነቲ ውሽጢ ይበልዖ። ዳዊት ሓጢኣቱ ሓይሉ ከም ዘንቀጾ ተዛረበ፦ «ሓይልኻ ናብ ምድርቢ ክረምቲ ተቐየረ» (መዝሙር 32:4)፤ ከምኡ’ውን ኣዕጽምቱ ከም ዝበልዖ ተሰምዖ (መዝሙር 6:2፤ 32:3፤ 51:8)። «ብሰንኪ ሓጢኣተይ ኣብ ኣዕጽምተይ ... ጥዕና የልቦን። ዓመጻታተይ ርእሰይ ሓሊፉ እዩ እሞ፣ ከም ከቢድ ጾር ንዓይ ኣዝዩ ከቢድ እዩ። ብሰንኪ ዕሽነተይ ቁስለይ ፈሳሲን ዝበሰለን እዩ» (መዝሙር 38:3-5)። እቲ ናይ ሓጢኣትን ገበንን ኣብ ኣካላዊናን ስምዒታዊናን ጥዕና ዘለዎ መበላሸዊ ሳዕቤናት ምሕሳብ ዘስደምም እዩ፣ እንተኾነ ግን እዚ ብብዙሓት ነቲ ናይ ብሕታዊ ሓጢኣትና ዘስካሕክሕ ባህሪ ዝተረድኡ ሰባት ከም ዝኾነ ይንገር።

ብዝያዳ ኣገዳሲ ድማ፣ ጾር ሓጢኣት ብመንፈሳዊ መገዲ ይጸልወና፣ ከመይሲ ንሱ ካብ ኣምላኽ ዝፈልየና ዕንቅፋት ከም ዝፈጥር ክንርድእ ንጅምር። ብጭንቀት ነፍሲ (መዝሙር 6:3) እቲ መዝሙራዊ ይሓትት፣ «ኣቱም ጐይታ፣ ንዓመጻታት እንተ ትምርምር፣ ጐይታ፣ መን ደው ክብል ይኽእል?» (መዝሙር 130:3፤ 102:9-11)። እቲ ልሙድ ሓሳብ ንሕና ብሓፈሻ ከምኡ ዝኣመሰሉ ሕማቕ ሰባት ከም ዘይኮናስ፣ ብዛዕባ ቍጽሪ ሓጢኣትና ክንሓስብ ከለና፣ ብፍላይ ምስ ፍጽምና ኣምላኽ ክነነጻጽሮ ከለና፣ ዘገርም ይመስል። እቲ ናይ ሓጢኣትና ምግንዛብ ካብ ፍሉያት ተግባራት ሓሊፉ ናብቲ ንሕና ንሓጢኣት ዝቐንዑ ምዃንና ምግንዛብ ይበጽሕ (መዝሙር 51:5)። ብበይንና፣ ናብ ኣምላኽ ክንምለስ ተስፋ የብልናን።

እንተኾነ ግን፣ ገበንና ምስ ፈለጥና፣ ኣምላኽ ከም ዝቐጽዓና፣ ናብኡ ድማ ከም ዝመልሰና ክንርድእ ንጅምር። መዝሙራትና ንጸላእቲ እቲ መዝሙራዊ ዝምልከቱ ዝተፈላለዩ መወከሲታት ይሓዙ (6:7፤ 102:8፤ 143:3)። እዞም ናይ ወጻኢ ሓይልታት ንጭንቀቱ ይውስኹ፣ እንተኾነ ግን ኣምላኽ ንሳቶም ናብ ጐይታ ንኽጩኹ ከም ዝጥቀመሎም ይረአ። ዳዊት ንጐይታ ብቝጥዓ ከይገንሖ ወይ ብዘይምስጋና ከይቐጽዖ ክልተ ግዜ ለመነ (6:1፤ 38:1)፣ እዚ ድማ ነቲ ኣምላኽ እዚ ንምግባር ዘለዎ መሰል የረክብ። ንሱ ከምዚ ይብል፣ «መዓልትን ለይትን ኢድካ ኣብ ልዕለይ ከቢድ ነበረ ... ፍላጻታትካ ብዕምቈት ይወግኡኒ፣ ኢድካ ድማ የጽንሓኒ» (መዝሙር 32:4፤ 38:2)። ንሕና ሓደ ሕማቕ ነገር ጥራይ ከም ዘይገበርና፣ ግናኸ ንኣምላኽ ከም ዘጕሃናዮ ምስ ንርድእ (መዝሙር 51:4)፣ ነቲ እዞም መዝሙራት እዚኦም ኣብ ቅድሜና ዘንበሩዎ ጉዕዞ ሓደ ስጕምቲ ንቕድሚት ንኸይድ።

እቲ ድሕሪኡ ዘሎ ስጕምቲ ምእማን እዩ። ንስሓ ናብ ምሉእ ምዕባለኣ ቅድሚ ምብጻሓ፣ ንሕና ሓጢኣት ከም ዝገበርና ምስ ኣምላኽ እንሰማምዓሉ ግዜ ክህሉ ኣለዎ። ዳዊት ከምዚ ኢሉ ኣወጀ፣ «ሓጢኣተይ ንዓኻ ኣፍለጥኩኻ፣ ዓመጻይ ድማ ኣይሓባእኩን። ‘ዓመጻታተይ ንጐይታ ክእመን እየ’ በልኩ» (መዝሙር 32:5)። እዚ ድማ እቲ ኣምላኽ ዝደልዮ ምላሽ ንተግሳጽ እዩ! ዳዊት ሓጢኣቱ ምሕባእ ወይ ምግላጽ ኣብ ክንዲ ዝገብር፣ ዓመጻኡ ኣወጀ (መዝሙር 38:18)። ንሕና ርእስና ኣብ ክንዲ ንምካን፣ ብዝተሰብረን ዝተዋረደን ልቢ ናብ ኣምላኽ ክንመጽእ ከለና ንኣብነቱ ክንመስል ንኽእል (መዝሙር 51:17)።

ካብ ምእማን ሓሊፉ

እቲ ናይ ንስሓ መገዲ ክሳዕ እዚ ነጥቢ እዚ ምጉዓዝ ኣዝዩ ከቢድ ክኸውን ይኽእል። ብዙሕ ትሕትናን ጭንቀትን ክረአ እዩ፣ እቲ ናይ ባህርያዊ ርእሰ-ምትእምማንና ድማ ብኸቢድ፣ ብሕታዊ ሓዘን ን«ሓጢኣተይ » ክትካእ እዩ (መዝሙር 32:5፤ 38:18፤ 51:3)። ንሕና ብሓፈሻ ንምስጢርን ምሽፋንን ጽኑዕ ምርጫ ኣለና፣ ከምቲ ዳዊት ንሓጢኣቱ ምስ ባትሸባ ንሓደ ዓመት ዝሓብአ – እዚ ድማ ነብዪ ናታን ብጐይታ ተላኢኹ ነቲ ሓጢኣት ንምግላጽ ጥራይ እዩ።

እንተኾነ ግን፣ ናብዚ ነጥቢ እዚ ምስ በጻሕና፣ ካብኡ ንላዕሊ ምምዕባል’ውን ከቢድ ክኸውን ይኽእል። ገሊኦም ብዝሓለፉ ሓጢኣታቶም ኣዝዮም ስለ ዝሓዘኑ፣ ነቲ ናይ ድሕሪኡ ክልተ ስጕምቲ፡ ምሕረትን ምሕዳስን ኣይግንዘቡን። ብሓጐስ፣ ኣምላኽ ነዞም ስጕምቲ እዚኦም ንምግባር ኵሉ ስራሕ ይገብር! እንተኾነ ግን ንሱ ነቲ መስርሕ ብምሉኡ ክወስደና ከም ዝደሊ ምእማን ኣገዳሲ እዩ፣ ድሕሪ ምእማንና ምሕረቱ ምቕባል። ካብ ሓድሽ ኪዳን እዚ ንመሃር፦ «ሓጢኣትና እንተ ንእመን፣ ንሱ እሙንን ጻድቕን እዩ እሞ፣ ሓጢኣትና ይቕረ ክብለልናን ካብ ኵሉ ዓመጻ ከንጽሓናን እዩ» (1 ዮሃንስ 1:9)፤ ምሕረቱ ድማ ኣብ ብቕዓትና ወይ ብቕዓትና ዘይኮነስ ኣብ ፍጹም ስራሕ ክርስቶስ እዩ ዝተመርኮሰ (ኤፌሶን 1:7፤ 4:32)።

እቲ ሳዕቤን ናይ ምሕረት ኣምላኽ ዓብዪ ሓጐስ የምጽእ! ነቲ ናይ ዳዊት ቃላት ኣብ መዝሙር 32 ኣንብብ፦ «ብጹዕ እዩ እቲ ዓመጻኡ ዝተሓድገሉ፣ ሓጢኣቱ ዝተሸፈነ። ብጹዕ እዩ እቲ ጐይታ ዓመጻ ዘይቘጽረሉ ሰብ» (32:1-2)። ምሕረት ናይ ባህሪ ኣምላኽ ክፋል እዩ (መዝሙር 130:4)። መዝሙር 51 ድማ ንሕና ከም ዝተሓጸብና፣ ከም ዝጸረና፣ ከም ዝነጻሕና ይውስኽ፤ ሓጢኣትና ድማ ከም ዝተደምሰሰ (መዝሙር 51:1,2,7,9)። ብሰንኪ እቲ ናይ ጐይታ ብዙሕ ምድሓን (መዝሙር 130:7-8)፣ ንሱ ካብ ግዝኣት ሓጢኣት ክመልሰና ብምሉኡ ይኽእል።

ምሕረት ኣምላኽ ናብኡ ዘሎና ርክብ ንኸነድንቕ የብጽሓና። መዝሙር 130:4 ምሕረቱ ነቲ ርክብ እቲ ክንፈልጦ ከም ዝፈቕደልና የረክብ። ኩሉ መዝሙር ንስሓ ነቲ ዝተሓደሰ ርክብና ብሓደ መገዲ የጕልሕ፦ ንምላሽ ጐይታ ንጩኸትና ንሓገዝ ምጽባይ (6:9፤ 38:15)፤ ሓድሽ ሓጐስን ተስፋን ኣብ ምድሓንና ምቕባል (51:12፤ 130:5,7)፤ ንኣምላኽ ንምድሓኑ ምስጋና ምሃብ (102:18)፤ ከምኡ’ውን ንኣምላኽ ንመጻኢና ዘለዎ ፍቓድ ንኽንፈልጥ ምሕታት (143:10)።

እቲ ምሉእነት ናይዚ ርክብ እዚ ክበዝሕ ኣይኽእልን። ኣምላኽ ባዕሉ ናብኡ ክንቀርብ ይዕድመና፣ ንመገዲና ምህሮ ይህብ፣ ከምኡ’ውን ብዓይኑ ክንመሓደር ንኽእል ኢና እሞ ብጥንቃቐ ክንርእዮ ይሓተና – እዚ ድማ ምስ ፈረስ ወይ በቕሊ ምምሕዳር ክነነጻጽሮ ከለና ዓብዪ በረኸት እዩ (መዝሙር 32:8-9)። ነዚ ርክብ እዚ ምስቲ ኣብ መጀመርታ ናይዚ መዝሙራት እዚ ኣብ ኣእምሮና ዝነበረ ጩኸት ናይቲ ዝተጸገመ ሓጢኣተኛ ክነነጻጽሮ ከለና፣ እዞም ጩኸታት እዚኦም ካብ ሓደ ሰብ ክኾኑ ይኽእሉ ድዮም ኢልና ክንሓስብ ንኽእል! እንተኾነ ግን ምሕረትን ምሕዳስን ኣምላኽ ኣብ ባህሪኡ እዩ ዝተመርኮሰ እምበር ኣብ ዝኾነ ብሕታዊ ብቕዓትና ኣይኮነን። ስለዚ፣ ኣምላኽ ብርግጽ ይቕረ ከም ዝብለልናን ከም ዝሕድሰናን ምትእምማን ክህልወና ይኽእል። ብቛንቋ ሓድሽ ኪዳን፣ ነቲ የሱስ ከም መድሓኒኦም ዝኣመኑ ሰባት ከምዚ ክብሉ ይኽእሉ፣ «ስለዚ ሕጂ ንኣብ ክርስቶስ የሱስ ዘለዉ ፍርዲ የብሎምን» (ሮሜ 8:1)።

ትምህርቲ ሓድሽ ኪዳን

ሓድሽ ኪዳን ካብ መዝሙራት፣ ነዞም ገሊኦም መዝሙራት ንስሓ ዝርከብዎም፣ ብተደጋጋሚ ይጠቅስ። ንኣብነት፣ እቲ ኣብ መዝሙር 32 ዝተገለጸ በረኸት ምሕረት ኣብ ሮሜ 4:5-8 ነቲ መርገጺ ናይ ብእምነት ምጽዳቕ ንምምሃር ይጥቀስ። ጽድቂ ኣምላኽ ኣብ መዝሙር 51:4 ዝተገለጸ ኣብ ሮሜ 3:4 ይቐርብ። ኣብዚ ምትእስሳር እዚ ግን፣ ኩሉ መስመር ናይ ኩሉ መዝሙር ንክርስትያናት ሎሚ ከም ዝምልከት ምግንዛብ ጽቡቕ እዩ። ንኣብነት፣ ብዛዕባ ሃገራዊ ንስሓ እስራኤል ወይ ምጥፋእ ጸላእታ ዘሎ ኣገላልጻታት ነታ ሃገር ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ፣ ከምኡ ዝኣመሰሉ ብዙሓት ኣገላልጻታት ድማ ንእስራኤል ዝምልከት ብርግጽ ክፍጸሙ እዮም። ኣምላኽ ንጸላእቲ ሃገርና ብተመሳሳሊ መገዲ ክፈርድ ከም ዝግባእ ምጽባይ ኣይግባእን።

ካልእ ኣገዳሲ ኣብነት ድማ ጸሎት ዳዊት ኣብ መዝሙር 51:11 እዩ፣ እዚ ድማ «መንፈስ ቅዱስካ ካባይ ኣይትውሰድ» ይብል። እዚ ኣብ ግዜ ዳዊት ዝግባእ ትምኒት እኳ እንተነበረ፣ ኣብቲ ግዜ እቲ መንፈስ ቅዱስ ንውልቀ-ኣመንቲ ብግዜያዊ መገዲ ይወርድ ነበረ፣ እዚ ግን ክርስትያናት ሎሚ ክፈርህዎ ዘለዎም ኩነታት ኣይኮነን። መንፈስ ቅዱስ ኣብዚ ዘመን ቤተ ክርስቲያን ንኹሉ ኣማኒ ይነብር፣ ከምቲ ቃላት ክርስቶስ፦ «መንፈስ ሓቂ ... ትፈልጥዎ ኢኹም፣ ምኽንያቱ ምሳኹም ይነብርን ኣባኹም ክኸውንን እዩ» (ዮሃንስ 14:17)። ሓጢኣትና ንመንፈስ ቅዱስ ብርግጽ የጕህዮ እኳ እንተኾነ፣ ንሱ «ክሳዕ መዓልቲ ምድሓን» ናብ ሰማይ ክንወስድ ከለና ተዋሂቡና እዩ (ኤፌሶን 4:30)።

ምንም እኳ እዞም ገደባት እዚኦም እንተሃለዉ፣ መዝሙራት ንሕና መን ምዃንናን፣ ብዝያዳ ኣገዳሲ ድማ ኣምላኽ መን ምዃኑን ዝገልጹ ኣገላልጻታት ይበዝሑ። ናብ መዝሙራት ንስሓ ክንመጽእ ከለና፣ ብዛዕባ ሓጢኣትና ክንሓዝን ከለና ምስቲ ዓሚቝ ሓዘን ክንለሊ ንኽእል ኢና። እንተኾነ ግን ደግነት ኣምላኽ ንስሓን ምሕዳስን የብጽሓና፣ ከምኡ ድማ ምሳኡ ኣብ መገዲ ህይወት ክንከይድ ከለና።

መወዳእታ ማስታወሻታት

1. ጄ. ጂ. በለጥ፣ መዝሙራት. http://www.stempublishing.com /authors/bellett/Psalms.html
2. http://en.wikipedia.org /wiki/Penitential_Psalms
3. ሲ. ሃሰል ቡሎክ፣ ምስ መጽሓፍ መዝሙራት ምምስሳል፦ ስነ-ጽሑፋዊን ስነ-መለኮታዊን መእተዊ, ገጽ. ግራንድ ራፒድስ፦ ቤከር ፓብሊሺንግ ግሩፕ፣ ቤከር ኣካዳሚክ፣ 2001፤ ወረቐታዊ ሕታም፣ 2004። http://www.soniclight.com /constable/notes/pdf/psalms.pdf
4. http://en.wikipedia.org/wiki /Penitential