መጽሓፍ ቅዱስ ብዛዕባ ባዕሉ ዝብሎ ኣገዳሲ እዩ
መጽሓፍ ቅዱስ ኣብ ዓለም ቁጽሪ 1 ዝበለጸ ዝሽየጥ መጽሓፍ እዩ። እዚ ቊጽሪ እዚ ድማ ሽያጭ ታናኽ (ኣይሁዳዊ መጽሓፍ ቅዱስ)፡ ሓድሽ ኪዳን ወይ ካልኦት ክፍሊ ቅዱሳት ጽሑፋት፡ ከም መዝሙራት ኣይሓውስን። ማሕበር መጽሓፍ ቅዱስ ኣብ 1816 ቊጽሪ ምሓዝ ካብ ዝጀመረሉ ግዜ ጀሚሩ፡ እቲ ዝተሓትመ ቊጽሪ መጽሓፍ ቅዱሳት ልዕሊ 6 ቢልዮን ኣብ ልዕሊ 2000 ቋንቋታትን ዘመናትን እዩ። ሕጂ መጽሓፍ ቅዱስ ኣብ ዓመት ብግምት 100 ሚልዮን ቅዳሓት ይሽየጥ ኣሎ። ስለምንታይ እዩ መጽሓፍ ቅዱስ ክንድዚ ዝበለ ፍሉጥ ዝኾነ? ገለ ምኽንያታት ኣብዚ ኣለዉ።
ቃል ኣምላኽ እዩ።
መጽሓፍ ቅዱስ ባዕሉ ቃል ኣምላኽ ምዃኑ ይገልጽ፡ «እግዚኣብሔር ከም ዝበለ»ን «ኣምላኽ ከም ዝበለ»ን እንተ ወሓደ 1158 ግዜ ይምዝግብ። ብሓቂ ድማ፡ ብዛዕባ ምሉእ መጽሓፍ ቅዱስ፡ ከምቲ ብዛዕባ ዓሰርተ ትእዛዛት ዝተባህለ፡ ክበሃል ይከኣል እዩ፡
«እቲ ጽሕፈት ጽሕፈት ኣምላኽ እዩ» (ዘጸኣት 32:16 NKJV)። እዚ ሓቂ እዚ ኣብ ሓድሽ ኪዳን ከምዚ ብምባል ይድገም፡ «ኩሉ ጽሑፍ ብመንፈስ ኣምላኽ ዝተዋህበ እዩ፡ ንትምህርቲ፡ ንምግናሕ፡ ንምእራም፡ ንጽድቂ ምምሃር ድማ ይጠቅም» (2 ጢሞቴዎስ 3:16)። የሱስ ከምዚ በለ፡ «ሰማይን ምድርን ሓላፊ እዮም፡ ቃለይ ግን ፈጺሙ ኣይሓልፍን እዩ» (ማርቆስ 13:31)። መጽሓፍ ሞርሞን፡ ቁርኣን ወይ ካልኦት ቅዱሳት መጻሕፍቲ ተባሂሎም ዝጽውዑ መጻሕፍቲ ዘይጋገዩ ወይ ብመለኮታዊ መንፈስ ዝተዋህቡ ወይ ዘለኣለማዊ ቃል ኣምላኽ ምዃኖም ክገልጹ ይኽእሉ ድዮም?
ቅዱሳት ጽሑፋት ከምቲ ንኣዳም ተፈጥሮኣዊ ህይወት ዝመጸቶ፡ «ኣምላኽ ... ኣብ ኣፍንጫኡ ትንፋስ ህይወት» ከም ዝነፈሰሉ፡ ከምኡ ድማ መጺኦምና። እዚ ትንፋስ ህይወት እዚ «ህያው ነፍሲ» ገበሮ (ዘፍጥረት 2:7)። ከምኡ ድማ፡ ቃል ኣምላኽ ካብ ኣፉ
«ህያው እዩ እሞ ንዘለኣለም ይነብር» (1 ጴጥሮስ 1:23)። ሓድሽ ህይወት ይህብ እሞ ነታ ህይወት ኣብቲ ኣማኒ ይድግፋ። ጐይታ የሱስ ከምዚ በለ፡ «እቲ ኣነ ዝነግረኩም ቃል መንፈስ እዩ፡ ህይወት ድማ እዩ» (ዮሃንስ 6:63፤ ዘዳግም 30:10-16)። እዚ እዩ ድማ መጽሓፍ ቅዱስ «ሓሳባትን ትርጉማትን ልቢ» ክፈልጥ (እብራውያን 4:12)፡ ንሰባት ብሓጢኣት ክወቅስ (ሮሜ 7:7)፡ ነፍሶም ድማ ክቕይር ዝኽእል (መዝሙር 19:7)።
ገሊኦም መጻሕፍቲ ንምሉእ ሃገራት ኣብ ፖለቲካዊ ርእዮቶም ክመርሑ እንከለዉ፡ ካልኦት ድማ ንብዙሓት ከነጥቑ ወይ ከዛናግዑ እንከለዉ፡ መጽሓፍ ቅዱስ ጥራይ እዩ ንኣእምሮ፡ ልቢን ነፍሲን እቶም ዘንብብዎ ዝሰጥሕ። ቃል ኣምላኽ ንሕሊናን ልቢን ምስ ዝወቅስ፡ ምቕያር የምጽእ እሞ ሓድሽ ልደት የኽእል (ዮሃንስ 8:6-9፤ 3:5)። ድሕሪኡ ድማ ምስ ኣምላኽ ናብ ሰላም (1 ዮሃንስ 1:9)ን ምስ ካልኦት ናብ ቅኑዕ ዝምድናን (መዝሙር 119:105) ዝመርሓና መምርሒ ይኸውን። ካልእ መጽሓፍ እዚ ክገብር ኣይኽእልን።
ብዛዕባ ዝሓለፈ፡ ሕጂ፡ መጻኢ እዩ።
መጽሓፍ ቅዱስ ኣብ ዓለም እቲ ዝበለጸ ብታሪኽ ዝተረጋገጸ ሰነድ እዩ፡ ምኽንያቱ ብመምርሒ ኣምላኽ ዝተጻሕፈ እዩ (2 ጴጥሮስ 1:21)። ሓደ ሰብ ታሪኽ ውግእ ሲቪል ኣሜሪካ ብደራሲያን ካብ ሰሜንን ደቡብን ከም ዝተመዝገበ እንተ ኣንቢቡ፡ እቶም «ሓቂታት» ብሰንኪ ዝተፈላለዩ ኣረኣእያታቶምን ርእይቶታቶምን ይፈላለዩ። ጽሑፋቶም ብምሉኡ ክትእመን ኣይከኣልን። ግን እዚ ምስ ቃል ኣምላኽ ከምኡ ኣይኮነን፡ እሱ ድማ ብምሉኡ ሓቂ ምዃኑ ይገልጽ፡
«ምሉእ ቃልካ ሓቂ እዩ፡ ኩሉ ፍርዲ ጽድቅኻ ድማ ንዘለኣለም ይጸንዕ» (መዝሙር 119:160)። እዚ ድማ ደራሲኡ ኩሉ ዝፈልጥ ምዃኑ ስለ ዝተረጋገጸ እዩ፡ «ኩሉ ግብሪ ኣምላኽ ካብ ዘለኣለም ዝፍለጥ እዩ» (ግብሪ ሃዋርያት 15:18)። ሰባት ንምእማንነት መጽሓፍ ቅዱሳዊ ፍጻሜታት፡ ኣስማት፡ ቦታታት ክጥቕዑ ፈቲኖም እኳ እንተኾኑ፡ ስነ-ጥንታዊ ቊፋሮታት ግን ንሓቂነት መዝገብ መጽሓፍ ቅዱስ ብቐጻሊ ኣረጋጊጾምዎ እዮም። ስነ-ጥንታዊ መጽሓፍ ቅዱስ ኣይረጋገጽን እዩ፤ መጽሓፍ ቅዱስ እዩ ንስነ-ጥንታዊ ብርሃን ዝህብ።
ቅዱሳት ጽሑፋት ዘይሓልፉ፡ ዘመናዊን ኣዝዩ ናይ ሕጂ ግዜ ዝምልከቱ እዮም። ንሮሜ 1:19-32፡ ልዕሊ 2,000 ዓመታት ዝተጻሕፈ፡ ብጥንቃቐ ምምልካት ንኣንባቢ የጨንቖ፡ ምኽንያቱ ንኹነታት ሎሚ ብልክዕ ይገልጾ። ኣብ ምሉእ ሓድሽ ኪዳን፡ ንሎሚ ቅኑዕ ህይወት ንምምራሕ መምርሒታት ተዋሂቡ ኣሎ፡ ንኣምላኽን ንኻልኦትን (1 ጢሞቴዎስ 3:13-14፤ ሮሜ 12:1-21)። ብሉይ ኪዳን፡ ብፍላይ ታሪኽ እስራኤላውያን፡ ንሕጂ ንምምሃርና ተመዝጊቡ እዩ (1 ቆሮንቶስ 10:11)፡ ምሳሌ ድማ ባዕሉ ንኹሉ ዝስዕቦ ግዜያዊ መጽሓፍ ጥበብ ምዃኑ ይገልጽ (ምሳሌ 4:20-22)። ካልእ ጽሑፍ ክንድዚ ዝበለ ብቐጻሊ ዘመናዊ ኣይኮነን።
ብተወሳኺ፡ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ትንቢት – ብዛዕባ መጻኢ ዝምልከት ሓበሬታ – እውን እሙን ምዃኑ ተረጋጊጹ እዩ። ካብቶም ዳንኤል ብንእሽቶ ዝርዝራት ዝተነበዮም ብዙሓት ናይ መጻኢ ፍጻሜታት (ዳንኤል 2:31-45፤ 4:4-37፤ 7:1-8:26)፡ እቶም ድሮ ዝተፈጸሙ እቶም ገና ዘይተፈጸሙ’ውን ሓቂ ምዃኖም ከም እንእምን የርእዩና። ልዕሊ 300 ትንቢታት ብዛዕባ ምምጻእ መሲሕ ተነቢዮም እዮም፡ ብዙሓቶም ድማ የሱስ ኣብ ቤትሌሄም ቅድሚ ምውላዱ ብዙሕ ዓመታት ተጻሒፎም እዮም። ካብዞም ብዙሓት ኣዋጃት እዚኦም፡ ብግምት 100 ዝኾኑ የሱስ ባዕሉ ጥራይ ክፍጽሞም ዝኽእል ነበሩ። መጽሓፍ ቅዱስ ክንእምን ንኽእል ኢና ምኽንያቱ ካልእ ጽሑፍ ከምዚ ዝበለ ትንቢታዊ ትኽክልነት፡ ሓቂን ፍጻሜን ኣይገልጽን።
ንጸገም ሰብ የቃልዕን ይፈትሕን።
ገሊኦም መጻሕፍቲ ንሰብኣዊ ኩነታት ብኹሉ ዓወታቱን ውድቀታቱን ብሓቂ ይገልጹ። እንተኾነ ጐይታ ኣናብብ፡ ብኖቤል ተሸላሚ ደራሲ ዊልያም ጎልዲንግ ዝተጻሕፈ ምሳሌያዊ ልብ ወለድ፡ ሰብ ዝገበሮ ባህሊ ከመይ ከም ዝወድቕ ብዝርዝር ይገልጽ፡ መጽሓፍ ቅዱስ ግን፡ ብሓንቲ ሓጺር መግለጺ፡ ምኽንያት ውድቀት ሰብ የቕርብ፡
«ልቢ ካብ ኩሉ ነገር ንላዕሊ ተንኮለኛ እዩ፡ ብጽቡቕ ድማ እኩይ እዩ፤ መንከ ይፈልጦ?» (ኤርምያስ 17:9)። ንሕጊ ኣምላኽ ዘይምእዛዝ (ሮሜ 5:19)፡ ንቃሉ ምእባይ (ኤርምያስ 6:19, 8:9)፡ ንሓቂኡ ድማ ዘይምቕባል (ሮሜ 1:18-32) ንኹሉ ናይ ሰብ ውልቃዊ፡ ባህላዊ፡ ዓለማዊ ጸገማት ኣምጺኡ። ብዛዕባ ንጉስ ሳኦል ዝተባህለ – «ቃል እግዚኣብሔር ስለ ዝነጸግካ፡ ንሱ’ውን ነጺጉካ እዩ» (1 ሳሙኤል 15:23) – ካብ ኣዳም ክሳዕ ሕጂ ብታሪኽ ይድገም ኣሎ። ቃል ኣምላኽ ጥራይ እዩ ንጸገም ሰብ ክንድዚ ብሓጺሩን ብልክዕን ዝገልጾ! መጽሓፍ ቅዱስ ኣምላኽ ከም ዝርእየናን ክንሰዓቦ ከም ዝጽበየናን የርኢ (ዘፍጥረት 16:13)።
ቃል ኣምላኽ ኣብ ግዜ ብሉይ ኪዳን ህይወትን ብልጽግናን ተስፋ ሂቡ፡ ንውልቀ ሰብን ንሃገርን፡
«ስለዚ ስርዓታተይን ፍርድታተይን ክትሕልዉ ኢኹም፡ ሓደ ሰብ እንተ ገበሮም፡ ብኣታቶም ክነብር እዩ፡ ኣነ እግዚኣብሔር እየ» (ዘሌዋውያን 18:5)። እውን እታ እኩይ ከተማ ነነዌ ህዝባ ካብ እኩይ መገዶም ምስ ተነሰሑን ቃል ኣምላኽ ብዮናስ ምስ ሰምዑን ንብግምት 400 ዓመታት ተሓሪማ (ዮናስ 3:5)። ይኹን እምበር፡ መጽሓፍ ቅዱስ ሓጢኣተኛ ሰብ ሽዑ ሓጊጉ፡ ሕጂ’ውን ሕጊ ኣምላኽ – ስርዓቱ ንቅኑዕ ዝምድናታት ኣብ መንጎ ሰብ፡ ኣምላኽ፡ ካልኦት ሰባት – ክሕሉ ከም ዘይኽእል የርኢ።
ግን ኣብ ብሉይን ሓድሽ ኪዳንን ዘለዉ ክፍሊታት ንዘይምኽኣል ሰብ ንሕጊ ምሕላው መፍትሒ ይህቡ፡
«ጻድቕ ብእምነት ክነብር እዩ» (እብራውያን 2:4፤ ሮሜ 1:17፤ ገላትያ 3:11)። እዚ እምነት እዚ ኣብ የሱስ ክርስቶስ ይርከብ፡ «ንሱ ድማ ንርእሱ ምእንታና ሃበ፡ ካብ ኩሉ ግብሪ ዓመጽ ምእንቲ ኼድሕነናን ንርእሱ ፍሉይ ህዝቢ፡ ንጽቡቕ ግብሪ ዝቕንዕ፡ ምእንቲ ኼንጽህን» (ቲቶስ 2:14)። ንሱ ኣብ ውሽጥና ምስ ኣምላኽ ሓድሽ ዝምድና ይፈጥር (ዮሃንስ 17:20)፡ ከምኡ’ውን ምስ ካልኦት ንቅኑዕ ዝምድናታት ሓይሊ ይህብ (ኤፌሶን 2:14)።
ሓይሊ ንቅኑዕ ህይወት ብመንፈስ ኣምላኽ ይመጽእ እሞ ከምዚ ክንብል ንኽእል፡
«እቲ ሕጂ ብስጋ ዝነብሮ ዘለኹ ህይወት ብእምነት ወዲ ኣምላኽ እዩ ዝነብሮ፡ ንሱ ድማ ኣፍቂሩኒ ንርእሱ ምእንታይ ሃበ» (ገላትያ 2:20)። መጽሓፍ ቅዱስ ከምዚ ይምህር፡ «ሓጢኣት ብሞት ከም ዝነገሰ፡ ከምኡ ድማ ጸጋ ብጽድቂ ናብ ዘለኣለማዊ ህይወት ብየሱስ ክርስቶስ ጐይታና ክነግስ ይኽእል» (ሮሜ 5:21)። እዚ ናብ ዘለኣለማዊ ህይወትን ቅኑዕ ህይወትን ዝመርሕ እምነት ካበይ ይመጽእ? «እምነት ብምስማዕ ይመጽእ፡ ምስማዕ ድማ ብቃል ኣምላኽ» (ሮሜ 10:17)።
እቲ ዝበዝሐ ዝተጠቕዐ መጽሓፍ እዩ።
ግዜ ቅድሚ ምጅማሩ፡ ሰይጣን፡ ሉሲፈር ተባሂሉ ዝጽዋዕ፡ ንኣካልን ባህሪን ኣምላኽ ተቓወመ፡ ከምዚ ብምባል፡
«ከም ልዑል ክኸውን እየ» (ኢሳይያስ 14:14)። ድሕሪኡ፡ ኣብ ገነት ኤደን እንደገና ንቃል ኣምላኽ ተቓወመ፡ ንሄዋን ከም እትሓትቶ ብምነጋር፡ «ብርግጽ ኣይትሞቱን ኢኹም» (ዘፍጥረት 3:4)። ካብ ሽዑ ጀሚሩ፡ ካልእ መጽሓፍ ክንድዚ ብኸቢድ ብታሪኽ ኣይተጠቕዐን። ሎሚ ድማ ካብ ቅድሚ ሕጂ ብዝበለጸ ጸላእነት ይጥቃዕ ኣሎ – ካብ ኣብያተ ትምህርቲ ተኸልኪሉ፡ ብመንግስታዊ ስርዓታት ተኸልኪሉ፡ ብዘይተጻዋር ሃይማኖታትን ሃገራትን ድማ ወዲቑ።
እቲ ዘሕዝን ግን፡ ብሊበራላዊ ክርስትያናዊ መለኮታውያን ተባሂሎም ዝጽውዑ’ውን ይነቕፍዎን ይጥቕዕዎን ኣለዉ። ስለምንታይ? ምኽንያቱ መጽሓፍ ቅዱስ ባዕሉ ዝገልጾ ዘሎ እዩ – ቃል ኣምላኽ። ንሱ
«ህያው እዩ እሞ ሓያል እዩ፡ ካብ ዝኾነ ክልተ ዝኣፉ ሰይፊ ድማ ዝበለጸ እዩ፡ ክሳዕ ምፍልላይ ነፍስን መንፈስን ... ከምኡ’ውን ሓሳባትን ትርጉማትን ልቢ ዝፈልጥ እዩ» (እብራውያን 4:12)። ኣብኡ ሰብ ብምሉኡ ይቃልዕ፡ እሞ ወይ ንኣዋጁ ኩሎም ሰባት ኣብ ኩሉ ቦታ ክንስሑ (ግብሪ ሃዋርያት 17:30) ክሰግድ ኣለዎ፡ ወይ ድማ ንሓቂነቱ ክጥቕዕ ኣለዎ።
መጽሓፍ ቅዱስ ሓቂ እዩ (ዮሃንስ 17:17)። ንሓቂ ምእባይ ሓሶት ወይ ዘይእሙን ይገብሮ ድዩ? ምእባይ የጥፍኦ ድዩ? መጽሓፍ ቅዱስ ነዚ ሕቶ እዚ ይሓትትን ይምልስን፡
«ገሊኦም እንተ ዘይኣመኑኸ እንታይ ይኸውን? ዘይምእማኖም ንእምነት ኣምላኽ ከም ዘይሰርሕ ይገብሮ ድዩ? ፈጺሙ ኣይኮነን! ብሓቂ፡ ኣምላኽ ሓቂ ይኹን፡ ኩሉ ሰብ ግን ሓሳዊ ይኹን» (ሮሜ 3:3-4)። ኣምላኽ ድማ ካብ መጀመርታ ጀሚሩ ኣብ ህይወት ህዝቡ ሓቂ ቃሉ የረጋግጽ ኣሎ።
ክሳዕ ክንደይ ኣገዳሲ እዩ?
ብርግጽ፡ ኣብዛ ዓንቀጽ እዚኣ ብዙሓት ጥቕስታት መጽሓፍ ቅዱስ ከምቲ ኣብ ኩሉ ሕታም እዛ መጽሔት እዚኣ ልሙድ ዝኾነ ከም ዝተጠቕሙ ኣስተውዒልኩም ክትኾኑ ኢኹም። እዚ ምኽንያቱ መጽሓፍ ቅዱስ ንሓቂ ጥራይ መግለጺ ስለ ዝህብ እዩ (መዝሙር 19:7-11)፤ ከምኡ ድማ፡ እቲ ዝበለጸ እሙን ምንጪ ታሪኻዊ ሓበሬታ እዩ፡ ብዛዕባ ህላዌ ሰብ ዝበለጸ ግንዛበ ይህብ፡ ከምኡ’ውን ብዛዕባ ኣብ መንጎ ሰባትን ዓለማዊ ኩነታትን ዝበለጸ መግለጺ ይህብ።
መጽሓፍ ቅዱስ ድማ ፍጹም ስእሊ ፈጣሪናን መድሓኒናን ኣምላኽ፡ እቲ ባዕሉ ዝነብር፡ ኣብ ኩሉ ገጽ ባዕሉ ዝገልጽ፡ የቕርብ። ብዝወደቐ ሰብ ዝምልከት ዝርዝራት ጀሚሩ፡ ቃል ኣምላኽ ድማ ብየሱስ ክርስቶስ ዘለኣለማዊን ምሉእ ህይወትን ንምርካብን ንምምራሕን መምርሒ ይህብ (ዮሃንስ 3:16)፡ እቲ ቃል ስጋ ዝኾነ (ዮሃንስ 1:1-4,14-18)። ካልእ መጽሓፍ ኣብ ምድሪ እዚ ኩሉ ክገብር ኣይኽእልን።
ከምቲ ኣብ ሓድሽ ኪዳን ዝተመዝገበ ወንጌል ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ምስ እንሰምዕን እንእዘዝን፡ ቃል ኣምላኽን ክርስቶስን (ኩሎም 66 መጻሕፍቲ ቅዱሳት ጽሑፋት) ኣብ ውሽጥና ብብዝሒ ክነብር ምስ እንፈቕድ (ቆሎሴ 3:16)፡ ንኻልኦት ይጠቅም፡ ንኽብሪን ንኽብረት ኣምላኽናን መድሓኒናን የሱስ ክርስቶስ። እዚ እዩ መጽሓፍ ቅዱስ ክገብሮ ዝገልጽ። እዚ ድማ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ።
መወዳእታ ማስታወሻ
- ኣብ 300 ዓ.ም.ፈ. ንጉስ ሮሜ ዲዮቅልጥያኖስ ኩሉ መጽሓፍ ቅዱስ ክቃጸል ኣዘዘ፡ ምኽንያቱ ንቅዱሳት ጽሑፋት ብምጥፋእ ንክርስትና ከጥፍእ ይኽእል እዩ ኢሉ ስለ ዝሓሰበ። ብመጽሓፍ ቅዱስ ዝተታሕዘ ዝኾነ ሰብ ይቕተል። ግን ድሕሪ 25 ዓመታት ጥራይ ንጉስ ሮሜ ቆስጠንጢኖስ 50 ቅዳሓት መጽሓፍ ቅዱስ ብመንግስታዊ ወጻኢ ክስርሑ ኣዘዘ። እቲ ፈረንሳዊ ፈላስፋ ቮልቴር፡ ተጠራጣሪ፡ ድሕሪ ሞቱ ኣብ ውሽጢ 100 ዓመታት መጽሓፍ ቅዱስ ካብ ገጽ ምድሪ ክጠፍእ እዩ ኢሉ ተመካሕ። ኣብ 1728 ሞተ። ድሕሪ ሞቱ ሓምሳ ዓመታት፡ ማሕበር መጽሓፍ ቅዱስ ጀነቫ ናብ ቅድሚት ቤቱ ተሰጋገረ እሞ ንመሓተሚ ማሽናቱ ንመጽሓፍ ቅዱስ ንምሕታም ተጠቕመ ( መጽሓፍ ቅዱስ መርትዖ፡ ሬይ ኮምፎርት፡ ሊቪንግ ዎተርስ፡ 2001)።
