ኣብ መስከረም 2003፣ ኣብ ለንደን ነበርኩ፣ «ሰብኣይ ጥንቆላ» ዴቪድ ብሌይን ኣብ ሓንቲ ንእሽቶ ፕሌክስግላስ ሳጹን ተዓጺፉ፣ ካብ ሓደ ክሬን ኣብ ደቡባዊ ገምገም ሩባ ታምስ፣ ኣብ ጥቓ ድልድል ታወር፣ ናብ ላዕሊ ተንጠልጢሉ ርእየ። ድሕሪኡ ብቕጽበት ን44 መዓልታት ብማይ ጥራይ እናተመገበ ምጻሙ ብዓለምለኻዊ ደረጃ ተፈሊጡ። ኣብ እዋን ጾሙ፣ ንዕኡ ዝጸልኡን ፍሉያት ዝኾኑ ሰባትን ንዕኡ ዝገብሮ ዝነበረ ተግባር ክሳዕ ዝከኣሎም ዘይተመችአ ንምግባር ፈተኑ።
ግናኸ ጾም ማለት እዚ ድዩ? ኣይመስለንን! ብሓቂ፣ ጐይታና ኣብ ማቴዎስ 6:16-18 ዝጠንቀቐሉ እዚ ዓይነት ሃይማኖታዊ ምግላጽ እዩ። ጾም ውልቃዊ ተግሳጽ እዩ፣ ብስውር ዝፍጸም ነገር እዩ፣ ብሰማያዊ ኣቦና ጥራይ ዝርአ፤ ዝኾነ ይኹን ሽልማት ድማ ካብኡ እዩ ዝመጽእ፣ ካብ ዝኾነ ይኹን ካልእ ኣይኮነን።
ብዙሓት ሃይማኖታት ጾም ከም ዝድለ ተግባር ኣለዎም። እቲ ናይ ሙስሊም «ክፋላዊ» ጾም ረመዳን ፍሉጥ እዩ። እቲ ቃል «ቁርሲ» እውን ንዓና እቲ ናይ ንግሆ ምግቢ እቲ ኣብ እዋን ድቃስ ብኸፊል «ዝዓጸወ» ስለ ዝኾነ፣ ኣብቲ ዘይንበልዓሉ ሰዓታት ዝፍጸም ጾም «እንሰብረሉ» ግዜ ምዃኑ የዘኻኽረና። ኣብ ዳንኤል ካብ ሓደ ዝከኣል መወከሲ ወጻኢ፣ ኣብ ሓዘኑ ምግቡ ብምእላይ «ጥዑም ምግቢ» ከም ወይኒን ስጋን ምስ ኣወገደ (ዳንኤል 10:3)፣ እቲ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ተግባር «ፍጹም» ጾም ዝመስል ነበረ—ንሓደ እዋን ብዘይ ምግቢ ምጽናሕ።
ገሊኦም ክርስትያናት ቅድሚ ፋሲካ ኣብ እዋን ኣርባዓ መዓልቲ ዓብዪ ጾም ክፋላዊ ጾም ይጾሙ፣ ኦርቶዶክሳዊን ምዕራባዊን ክርስትያናዊ ማሕበራት ድማ ንዘመናት ጾም ብሓደ መልክዕ ደጊፎም። ሉተር፣ ካልቪን፣ ከምኡ’ውን ዌስሊ ጾም ከም መተሓባበሪ ጸሎት ይጥቀሙሉ ከም ዝነበሩ ይፍለጥ። ክሳዕ መጋቢት 2003፣ ሴኔት ኣሜሪካ ኣብ እዋን ውግእን ግብረ-ሽበራን ንሃገራዊ መዓልቲ ትሕትና፣ ጸሎት፣ ከምኡ’ውን ጾም ዝጽውዕ ውሳነ ኣሕሊፉ።
ኣረጊት ኪዳን ኣረኣእያ
ምኽንያታት ጾም ንምምስራት፣ ሓደ ጽቡቕ መጀመርታ ኣብ ብሉይ ኪዳን እዩ። ክሳዕ ዝረጋገጽ፣ ምድራዊ ህዝቢ ኣምላኽ፣ ኣይሁድ፣ ብሙሴ ክጾሙ ኣይተመሃሩን። እቲ ዝቐረበ ነገር ኣብ መዓልቲ ምሕረት ነበረ፣ ኣብኡ ድማ «ነፍሶም ከድክሙ» ተባሂሎም፣ እዚ መግለጺ እዚ ድማ ጾም ዘጠቓልል ይመስል (ዘሌዋውያን 16:29-31)። እዚ ትርጉም እዚ ብኢሳይያስ 58:3 ይረጋገጽ፣ እዚ ፍቕዲ እዚ ድማ ኣብ መንጎ «ነፍሳት ምድካም»ን ጾምን ጽኑዕ ምምስሳል ከም ዘሎ የርኢ። ስለዚ ኣብዚ፣ ሓደ ኣገዳሲ ዓመታዊ በዓል ንኣይሁዳዊ ህዝቢ ንጾም ዕድል ኮይኑ።
ካልኦት ሃይማኖታዊ ኣጽዋማት፣ ኣብ ዘካርያስ ዝተጠቕሱ፣ እቲ ኣይሁዳዊ ዝተረፈ ካብ ምርኮ ባቢሎን ምስ ተመልሰ (ዘካርያስ 8:18-19)፣ ናይ ሓዘን ዘይኮነስ ናይ ሓጐስ ኣጋጣሚታት ክኾኑ ነበሮም፣ ግናኸ ብኣምላኽ ከም ዝተመስረቱ ዝኾነ ይኹን መዝገብ የለን። ይኹን እምበር፣ ውልቀ ሰባትን ጉጅለታት ኣይሁድን ብፍሉይ ኣጋጣሚታት ንብዙሕ ምኽንያታት ከም ዝጾሙ ዝኾነ ይኹን ጥርጣረ የለን። ገለ ኣብነታት እነሆ፦
° ሃገራዊ መሪሕነት፦
ብዓብዪ ሰራዊት ሞኣባውያን፣ ኣሞናውያን፣ ከምኡ’ውን ኤዶማውያን ምስ ተፈራረኸ፣ የሆሻፋጥ «ኣብ መላእ ይሁዳ ጾም ኣወጀ ... ንእግዚኣብሔር ንምድላይ» ብጸሎት (2 ዜና መዋእል 20:3)።
° ሃገራዊ ንስሓ፦
እስራኤል ኣብ ሚጽጳ ንሓንቲ መዓልቲ ጾመ፣ ሳሙኤል ድማ ምስ ኣከቦም፣ ታቦት ኪዳን ናብ ይሁዳ ምስ ተመልሰ፣ ድሕሪ ብፍልስጥኤማውያን ምሓዙ። እዚ ድማ እቲ መላእ ህዝቢ ንኣምላኽ ገዲፉ ንጣኦታት ከም ዘምለኸ ናይ ጥፋት ምእማን ነበረ (1 ሳሙኤል 7:6)።
° ሓባራዊ ሓዘን፦
ዳዊትን እቶም እሙናት ደገፍቱን ድሕሪ ሳኦልን ዮናታንን ኣብ ውግእ ምስ ኣማሌቃውያን ምሟቶም ንሓንቲ መዓልቲ ጾሙ (2 ሳሙኤል 1:12)። እዚ ድማ ኣብ ልዕሊ እቲ ዝተቐትለ ንጉስን ወዱን፣ ከምኡ’ውን ብሰንኪ ምውዳቖም ኣብ ልዕሊ እቲ ህዝቢ ዝመጸ ውርደት ብርቱዕ መግለጺ ሓዘን ነበረ።
° ውልቃዊ ሓዘን፦
ዳዊት ድማ ብሰንኪ ሕማም እቲ ብዝሙት ምስ ባትሸባ ዝወለዶ ህጻን ሓዘኑ ንምግላጽ ጾመ። ነብዪ ናታን ድማ እቲ ህጻን ከም ቅጽዓት ንሓጢኣቱ ክመውት ምዃኑ ነገሮ። ይኹን እምበር፣ ዳዊት እግዚኣብሔር ሓሳቡ ክቕይርን እቲ ህጻን ክነብር ከም ዝፈቕድን ከም ዝኣመነ ይመስል። ስለዚ ጾመ። እቲ ህጻን ምስ ሞተ፣ ጾሙ ሰበረ። ኣብ ኣረኣእያኡ ድማ ናይ መሪሕነት ምድላይን ተስፋ ምብራቕን ዝብል ነገር ነይሩ ይኸውን (2 ሳሙኤል 12:16-23)።
° ምትካእ ምእማን፦
እዝራ ድማ ሓዘነን ጾመን፣ ብሰንኪ ዝገበሮ ነገር ዘይኮነስ፣ ብሰንኪ ጥፋት ካብ ምርኮ ባቢሎን ተመሊሶም ኣስዋር የሩሳሌም ዝሓደሱ ካልኦት ሰባት። ብዙሓት ሰባት፣ ካህናትን ሌዋውያንን ዝርከብዎም፣ ዝያዳ ክፈልጡ ዝነበሮም፣ ምስ ኣረማውያን ስለ ዝተመርዓዉ ኣዝዩ ሓዘነ (እዝራ 10:6)። ናቱ ምእማን ብወገን ካልኦት ነበረ፣ ምስ ብኽያትን ጾምን ዝተሓወሰ።
ሓድሽ ኪዳን ተግባር
ኣብ ሓድሽ ኪዳን ጾም ገና ይፍጸም ነበረ። ኣና፣ ሓንቲ እሙን ኣይሁዳዊት ሰበይቲ፣ ብዙሕ ግዜ ትጾምን ትጽልን ከም ዝነበረት ተመዝጊቡ ኣሎ (ሉቃስ 2:37)። ገሊኦም ጽኑዓት ፈሪሳውያን ኣብ ሰሙን ክልተ ግዜ ይጾሙ ነበሩ (ሉቃስ 18:12)። ኣብ ቀዳማይ ዘመን ቤተ ክርስቲያን ድማ ኣይሁድ ገና ኣብ መዓልቲ ምሕረት ይጾሙ ከም ዝነበሩ መርትዖ ኣሎ (ግብሪ ሃዋርያት 27:9)።
የሱስ ደቀ መዛሙርቱ ከም ዝጾሙ እንተ ፈለጠ እኳ፣ እቲ ዝጾመሉ ሓደ ግዜ ኣብ ምድረ በዳ ንኣርባዓ መዓልቲ፣ ቅድሚ ፈተና፤ ምኽንያቱ ኣብ ምድረ በዳ ምግቢ ስለ ዘይነበረ ይኸውን። ግናኸ ንሱ ንናይ ሰይጣን ቀዳማይ ፈተና ንኣእማን ናብ እንጌራ ንምቕያር ንምስዓር ዕድል ሃቦ።
የሱስ ብዛዕባ ዋጋ ጾም ዝኾነ ይኹን ትምህርቲ ኣይሃበን፣ ደቀ መዛሙርቱ ንሱ፣ መርዓዊኦም፣ ምስኦም ከሎ ክጾሙ ዘይግባእ ከም ዝነበረ ድማ ይገልጽ። እዚ ናይ ሓጐስ ግዜ ክኸውን ነበረ። ድሕሪ ምውጻኡ፣ ከምቶም ካልኦት ክጾሙ ይኽእሉ ነበሩ (ማቴዎስ 9:14-15)።
ቀዳሞት መራሕቲ ቤተ ክርስቲያን ሚስዮናውያንን ሽማግለታትን ክመርጹ ከለዉ ይጾሙ ከም ዝነበሩ ይመስል (ግብሪ ሃዋርያት 13:22-23፤ 14:23)። እዚኣቶም ድማ ምስ ጸሎት ንመሪሕነት ዝተኣሳሰሩ ፍሉያት ኣገዳስነት ዘለዎም ግዜያት ክኾኑ እዮም። ብሓቂ ጸሎትን ጾምን ኣብ ብዙሓት ሓድሽ ኪዳን ክፍሊታት ብሓንሳብ ይኸዱ፣ ብዙሓት ክርስትያናት ድማ እዚ ምትሕብባር እዚ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ከም ዝኾነ ይርእዩ።
ኣብ ዝኾነ ይኹን መልእኽቲ ብዛዕባ ጾም ዝኾነ ይኹን ትምህርቲ የለን፣ ጳውሎስ እንተ ጾመ እኳ (2 ቈረንቶስ 6:5)። ይኹን እምበር፣ ኣብ ኣውድእ እዚ ክፍሊ እዚ፣ ምግቢ ዘይብሉ ምጽናሑ ብሰንኪ እቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ጉዕዞታቱ ዝገጠሞ ሽግራት ክኸውን ይኽእል እዩ፣ ከም ፍሉይ ተግባር ኣምልኾ ዘይኮነስ። እቲ ተግባር ጾም ኣብ እዋን ቀዳማይ ክርስትያናዊ ቤተ ክርስቲያን፣ ብሓፈሻ ምስ ግዜያት ጸሎት ዝተኣሳሰረ፣ ልሙድ ከም ዝነበረ ድማ ብጽቡቕ ተመዝጊቡ ኣሎ።
ሕጂኸ እንታይ?።
ኣብ መልእኽታት ፍሉይ መምርሒ ብዘይምህላዉ፣ ጾም ናይ ንቡር ዝተወሰነ ክርስትያናዊ ኣምልኾ ክፍሊ ዝገብር፣ ናይ ልሙድ ርእሰ-ምኽሓድ መንፈስ፣ ካብ ግዜያዊ ምግቢ ምውጋድ ንላዕሊ፣ ንዋና ትምህርቲ ሃዋርያት ዝያዳ ሓቂ ዝኾነ ይመስል። እዚ ድማ ኣብ ገለ እዋናት ምግቢ ዘይብሉ ምጽናሕ የጠቓልል፣ ምኽንያቱ እቲ ብርቱዕ ተመክሮ ምብላዕ ዘየድሊ ወይ ዘይከኣል ይገብሮ። እቲ ግዜ ጾም ንዝያዳ ትኩርን ዝተሰባሰበን ጸሎት ንምኽኣል፣ ንዝያዳ ብርቱዕ ስምዒት መንፈሳዊ ውድቀት፣ ሓቀኛ ትሕትና፣ ከምኡ’ውን ዝሓደሰ እምነት ንምርካብ እንተ ተጠቒሙሉ፣ ብርግጽ ኣገዳሲ ክኸውን እዩ። ጳውሎስ ብዛዕባ «ምውቃዕ» ወይ ንስግኡ ንምግዛእ ምግሳጽ (1 ቈረንቶስ 9:27) ክዛረብ ከሎ፣ ጾም ኣብ ኣእምሮኡ ነይሩ ይኸውን፣ ከም ሓደ መዳይ ርእሰ-ምኽሓድ ካብ ክርስትያናዊ ኣገልግሎት ከይተኣገደ ዝሓልዎ።
ምናልባት ክርስትያናት ኣብ ሃብታማት ምዕራባውያን ሃገራት ሎሚ ንምብዝሑ ምብላዕ ከምቲ ዝኾነ፣ ሓጢኣት ስስዔ፣ ክርእይዎ፣ ንኣገባብ ምብላዖም ድማ ምስ ዝሓሰረ ኣነባብራ ንምስምማዕ ከም ዝቕይሩ የድልዮም። ሚስዮናውያን ኣብ ሳልሳይ ዓለም ዝርከቡ ክርስትያናት ይጾሙ ከም ዝርእዩ ይገልጹ፣ ምኽንያቱ መንፈሳዊ ተግሳጽ ስለ ዝኾነ ዘይኮነስ፣ እዞም ኣመንቲ ምግቢ ክገዝኡ ስለ ዘይከኣሉ እዩ። ኣብዚ ኩነታት እዚ ጾም ሓድሽ ትርጉም ይሕዝ።
ምናልባት ኣብ ምዕራባውያን ሃገራት ዘለና ንዓና ንዓብዪ ስቴክ ቅድሚ ምብላዕና ክልተ ግዜ ከም እንደግም ክገብረና ይኽእል እዩ፣ ፍርቂ እቲ መጠን እኹል ክኸውን ከሎ፣ ሓደ ሩብ እቲ መጠን ድማ ዝበቅዕ! ከምዚ ዝኣመሰለ ምሕሳብ ንጾምና ዝያዳ ትርጉም ክህቦ፣ ንጸሎትና ድማ ንዓለም ጐይታን ንኣሽሓት ዝቑጸሩ ስንኩላን ሰባትን ከበርትዖ ይግባእ። ልሙድ ርእሰ-ምኽሓድ ንፍሉያት ዕላማታት ጾም ዘጠቓልል ኣገዳሲ ክኸውን ኣለዎ፣ ሳዕቤናቱ ትሕትና፣ መንፈሳዊ ምስትውዓል፣ ከምኡ’ውን ዝያዳ ትኩር ምልማን እንተኾነ።
መወዳእታ ማስታወሻ ኣብ ህይወት ጳውሎስ ክልተ ካልኦት መወከሲታት ብዛዕባ ጾም ኣለዉ (ግብሪ ሃዋርያት 10:30፤ 1 ቈረንቶስ 7:5)፣ ግናኸ እቲ ጽሑፋዊ መርትዖ ኣብ ልዕሊኦም ናይ ቀዳሞት ቅዱሳት ጽሑፋት ክፍሊ ምዃኖም እዩ፣ ብዙሓት ትርጉማት ድማ ኣየጠቓልልዎምን። ብዛዕባ ምሉእ ፍቕዲ ማቴዎስ 17:21ን ማርቆስ 9:29ን ድማ ጥርጣረ ኣሎ፣ እዚኣቶም ድማ ኣብ ገለ ቀዳሞት ቅዱሳት ጽሑፋት ኣይርከቡን።
