ርእስና ኣብ ኤደን ምምርማር
ዘፍጥረት መብዛሕትኡ ግዜ ከምቲ ዘርኢ መጽሓፍ ቅዱስ ተገሊጹ እዩ። ኣብዚ ናይ መጀመርታ መጽሓፍ እተለዓሉ ዛዕባታት ድሕሪኡ ኣብ ዝመጹ መጻሕፍቲ ይምዕብሉ። እቲ «ዘፍጥረት» ዝብል ስም ባዕሉ «መበገሲ» ማለት እዩ – ንሓያሎ ኣገደስቲ መጀመርታታት ንዝገልጽ መጽሓፍ ዝምጥን ስም እዩ። መበገሲ ሰብ ከምኡ’ውን ዕድሉ ኣብዚ መጽሓፍ እዚ ተገሊጹ ኣሎ።
ዘፍጥረት ንዘመናት ዕላማ ናይቲ ናይ ሰይጣን ክፉእ መጥቃዕቲ ምዃኑ ኣየገርምን እዩ፣ ከምኡ’ውን ሎሚ ብዙሓት ምሁራት ዝበሃሉ ከም መጽሓፍ ኣፈ ታሪኽ ገይሮም ይጥንጥንዎ። ዘፍጥረት ብትኽክል እንተ ተወስዱ ንሰብኣዊ ስነ-ሰብኣዊ ምሁርን ነቶም ትምህርቲ ናይ ምዕባለ ሳይንስ ዝቕበሉን ዘይተደልየ ንባብ ይኸውን። ኣረኣእያኦም ንምሕላው፣ ንዘፍጥረት ብዘይትኽክለኛ መንገዲ ከንብብዎ ይግባእ። ይኹን እምበር፣ ንዘፍጥረት ብትኽክል ከንብብ እንተ ዘይከኣልና ኣብ ሓድሽ ኪዳን ናብ ኩሉ ዓይነት ጸገማት ንኣቱ። ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ንዘፍጥረት ከም ትኽክለኛ ታሪኽ ገይሩ ብንጹር ተረዲእዎ፣ ከምኡ’ውን እቲ ናይ ጳውሎስ ብዛዕባ መልእኽቲ ወንጌል ኣብ ሮሜ ዝርከብ ሰፊሕ ትምህርቲ እውን ኣብ ትኽክለኛ ንባብ ዘፍጥረት ይምርኮስ።
ንዘፍጥረት ብትኽክል ንምንባብ ክንፈርህ ኣየድልየናን እዩ። ብሓቂ፣ ንብዙሓት ናይ ሎሚ ጸገማት ህይወት መልሲ ይሓዝ – ብፍላይ ንህይወት ኣዳምን ሄዋንን ክንሓስብ ከለና።
ዝተፈጥረ ፍጡር
ዘፍጥረት መጀመርታ ናይ ሰብኣዊ ታሪኽ የቕርበልና። ናብ ሚልዮናት ዓመታት ናብ ዝምዕብል ፍጡር ዘይኮነስ፣ ናብቲ ጐይታ ኣምላኽ ንሰብ ካብ ሓመድ ምድሪ ዝፈጠሮን ህይወት ናብ ኣፍንጫኡ ዝነፈሰሉን (ዘፍጥረት 2:7) 6000 ዓመታት ዝኸውን ዝሓለፈ ግዜ ንምለስ። ሰብ ህያው ነፍሲ ኾነ፣ ብምስሊ ኣምላኽን ብምስሉን ተሰሪሑ (ዘፍጥረት 1:26)፣ ካብ ደረጃ እንስሳታት ላዕሊ። ኣምላኽ ኣብ ገነት ኤደን ምስ ሰብ ርክብ ነበሮ፣ ኣብኡ ድማ ኣንበሮ። ኣምላኽ ዝፈጠሮ ኩሉ «ብዙሕ ጽቡቕ» (ዘፍጥረት 1:31 KJV) ተባሂሉ ዝተራእየ ድሕሪ ፍጥረት ሰብ ጥራይ ምዃኑ ኣስተብህል። ቅድሚ ፍጥረት ሰብ ኩሉ ብቐሊሉ «ጽቡቕ» ተባሂሉ ተገሊጹ ነይሩ።
ሰብ ከም ሓላፍነት ዝስምዖ ሞራላዊ ፍጡር ተፈጢሩ። ኣዳም ንገነት ክከናኸንን (ዘፍጥረት 2:15) ከምኡ’ውን ኣብ ልዕሊ ኩሎም ካልኦት ዓይነታት ህይወት ስልጣን ክህልዎን ነበሮ (ዘፍጥረት 1:28)። ንሱ እውን ምክንያታዊ ምርጫታት ክገብር ይኽእል ነይሩ። ጐይታ ኣምላኽ ሰብ ካብ ኩሉ ኦም ገነት ብዘይካ ኦም ፍልጠት ጽቡቕን ክፉእን ብነጻ ክበልዕ ከም ዝነበሮ ኣነጺሩ ገሊጹ (ዘፍጥረት 2:16-17)። ሰብ ብኣምላኽ ብፍጹም ክቆጻጸር ከም ሮቦት ኣይተፈጥረን። የግዳስ፣ ንፈጣሪኡ ምላሽ ናይ ምሃብ ዓቕሚ ነበሮ፣ ከምቲ ድሕሪኡ ዝመጸ ታሪኽ ዘርእዮ ድማ፣ እዚ ምላሽ እዚ ጌጋ ክኸውን ይኽእል ነይሩ። ምስ ኣምላኽ ርክብ ከም ምጥዓም መጠን፣ ሰብ ከም ማሕበራዊ ፍጡር ተፈጢሩ። ጐይታ ኣምላኽ ኣዳም በይኑ ምዃኑ ጽቡቕ ከም ዘይነበረ ተገንዘበ፣ ካብ ስጋ ኣዳም ድማ ሓንቲ ጐድንቲ ኣውጺኡ ካብኣ ንመጀመርታ ሰበይቲ፣ ሄዋን፣ ፈጠረ (ዘፍጥረት 2:18-23)።
እዞም ኩሎም ሓቅታት ኣገደስቲ እዮም እሞ ሓያሎ ትምህርቲ ይምህሩና። ሄዋን «ኣደ ኩሎም ህያዋን» (ዘፍጥረት 3:20) ምስ ኮነት፣ ነፍሲ ወከፍና ንዘርእና ናብ ኣዳምን ሄዋንን ክንምልስ ንኽእል ኢና። ከምኦም፣ ንሕና ሓላፍነት ዝስምዓና ሞራላዊ ፍጡራት ኢና፣ ምስ ኣምላኽ ርክብ ንምጥዓም ዝተፈጠርና። ምስ ካልኦት ሰባት ኣብ ማሕበረሰብ ንምንባር ተሰሪሕና ኢና፣ ብበይንና ኣይኮናን። ከምኦም፣ ንፈጣሪና ክንእዘዝ ሓላፍነት ኣለና፣ ንሱ ድማ ንመንገዱ ምቕባልና ይደሊ።
እቲ ናይ መጀመርታ መርዓ እውን ኣብ ህይወት ኣዳምን ሄዋንን ይርአ። ብኣካላዊ መልክዕ ዝተፈላለዩ ግን ብማሕበራዊ መልክዕ ዝሰማምዑ፣ ሄዋን ንህይወት ኣዳም ክትካፈልን ሓጋዚቱ ክትከውንን ተሰሪሓ (ዘፍጥረት 2:18)። ካብቲ ኣብ መንጎ እዞም ናይ መጀመርታ ክልተ ሰባት ዝነበረ ርክብ፣ መሰረት ናይቲ ድሕሪኡ ዝመጽእ መርዓ ይርአ: ሰብኣይ ንወለዱ ገዲፉ ምስ ሰበይቱ ኣብ ሓድሽ ርክብ ክሓብር እሞ እቶም ክልተ «ሓደ ስጋ» ክኾኑ (ዘፍጥረት 2:24)። እዚ ቃል እዚ ብጐይታ የሱስን ብሃዋርያ ጳውሎስን ተጠቒሱ ኣሎ (ማቴዎስ 19:4-6፤ ማርቆስ 10:8፤ 1 ቈረንቶስ 6:16፤ ኤፌሶን 5:31) ኣምላኽ ንመርዓ ዘለዎ ዕላማ ዘይፈርስ ክኸውን ከም ዘለዎ ንምምሃር። ሎሚ ኣብ ብዙሓት ሃገራት መርዓ ካብ ዝኾነ ግዜ ንላዕሊ ኣብ ትሕቲ መጥቃዕቲ ኣሎ፣ ስታቲስቲክስ ድማ ንቑጽሪ ፍትሕታት ዘስግእ ምዕባለ የርኢ።
ሓላፍነት ዝስምዖ
እቲ ብዛዕባ ኣዳምን ሄዋንን ዝገልጽ ቀንዲ ምዕራፍ ዘፍጥረት 3 እዩ። እዚ ብብዙሓት ከም ኣፈ ታሪኽ ዝጥንጠን ዝፍለጥ ምዕራፍ፣ እቲ ናይ መጀመርታ ሓጢኣት ከመይ ከም ዝተፈጸመ ይነግረና። ኣዳምን ሄዋንን፣ ኣብ ፍጹምን ባህ ዘብልን ከባቢ (ዘፍጥረት 2:9) ኣምላኽ ክጥዕምዎ ዝደለዮም፣ ምስ ሓደ ተንኮለኛ ፍጡር ተጋጢሞም፣ ንሱ ድማ ኣብ ኣእምሮኦም ጥርጣረ ዘርአ። ኣምላኽ ካብቲ ኦም ክበልዑ ብሓቂ ከም ዝኸልከሎም ሓተተ (ዘፍጥረት 3:1)። እቲ ተመን ንሄዋን ምሉእ ኣቓልቦኣ ምስ ረኸበ፣ ኣምላኽ ዝበሎ ብንጹር ከሓደ። ብለስላስቲ ዘረባኡ ብምሉኡ ተታሊላ፣ ካብ ፍረ እቲ ኦም በልዔትን ምስ ሰብኣያ ተኻፈለትን – ንዓብዪ ክሳራኦም።
ሰይጣን ሕጂ እውን ጐይታ ምትላል እዩ። ከም መልኣኽ ብርሃን (2 ቈረንቶስ 11:14) ንሕና ከይተጸበናዮ ይመጽእ እሞ ንኣምላኽ ከይንእዘዝ ይፍትነና። ሓጢኣት ብሓቂ ኣብ ደገኦም ነይሩ (ዘፍጥረት 4:7) እሞ ብቕጽበት መእተዊ ረኸበ። ሄዋን ብሰይጣን ከም ዝተታለለትን ንምሕጽንታኡ ከይሓተተት ንሰብኣያ ምላሽ ከም ዝሃበትን ይርአ። ኣዳም ግን፣ እቲ ክፉእ ፍረ ካበይ ከም ዝመጸ ይፈልጥ ነይሩ እሞ ሰበይቱ ምስ ሃበቶ ብፍቓዱ ወሰዶ። እዚ ኣብ 1 ጢሞቴዎስ 2:14 ኣብ ዝርከብ ናይ ሓድሽ ኪዳን መግለጺ ብንጹር ተገሊጹ ኣሎ። ሓድሓደ ግዜ ንሕና እውን ከም ሄዋን ብሰይጣን ክንታለል ንኽእል ኢና። ኣብ ካልእ ግዜ ድማ ከም ኣዳም ንትእዛዛት ኣምላኽ ብፍቓድና ክንጥሕስ ንኽእል ኢና። ካልእ ዝመሳሰል ባህርይ ድማ ንሕና ጌጋ ምዃንና ከይተኣመንና ንውድቀትና ንኻልእ ሰብ ደጋጊምና ንወቅስ – ኣዳም ን«ሰበይቲ» ይወቅስ፣ ሄዋን ድማ ን«ተመን» ትወቅስ (ዘፍጥረት 3:12-13)።
ኤች. ኣር. ፓልመር (1834-1907) በዞም ቃላት ዝጅምር መዝሙር ጸሓፈ: «ንፍትና ኣይትግዛእ፣ ምኽንያቱ ምግዛእ ሓጢኣት እዩ።» ንፍትና ምግጣም ጌጋ ኣይኮነን፣ ግን ምግዛእ እዩ። ከምቲ ቃየል ድሕሪኡ ዝተነግሮ፣ ሓጢኣት ክህልወና ይደሊ ግን ኣብ ልዕሊኡ ክንገዝእ ኣለና (ዘፍጥረት 4:7)። እዚ ብናይ ገዛእ ርእስና ሓይሊ ክንገብሮ ዘይንኽእል ነገር እዩ። መዝሙር ፓልመር ምስጢር ዓወት ይህብ: «ንመድሓኒ ክሕግዘካ፣ ከጸናንዓካ፣ ከበርትዓካ፣ ከምኡ’ውን ክሕልወካ ሕተቶ፤ ንሱ ክሕግዘካ ድሉው እዩ፣ ንሱ ክሰግረካ እዩ።»
ሓደ ዕንቅፋት
ኣዳምን ሄዋንን ሓጢኣት ምስ ገበሩ ብቕጽበት ሓድሽ ግንዛበ ረኸቡ እሞ ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ ምቾት ኣይተሰምዖምን። ምስ ፈጣሪኦም ዝነበሮም ርክብ ተበላሽዩ እሞ እቶም ገበነኛታት ካብቲ ዝነበሩሉ ባህ ዘብል ገነት ተባረሩ (ዘፍጥረት 3:23)። እቲ ሓደ ተግባር ዘይምእዛዝ ብጳውሎስ ኣብ ሮሜ 5:12 ተጠቒሱ ኣሎ። ንሱ ዘሰክፍ ሳዕቤናት ነበሮ፣ ምኽንያቱ ብእኡ ሓጢኣት ናብ ዓለም ኣተወ እሞ ሞት ድማ ብድሕሪኡ። ኣዳምን ሄዋንን ሴት ዝበሃል ወዲ ወለዱ፣ ግን ከምቲ ኣዳም መጀመርታ ዝነበሮ ብምስሊ ኣምላኽ ምዃኑ ዝተረፈ፣ ሴት ምስሊ ኣቦኡ ኣዳም ሓዘ (ዘፍጥረት 5:3)። ምስሊ ኣምላኽ ተበላሽዩ ነይሩ።
ሓጢኣት ሎሚ ኩሉ ግዜ ዘሎ ሓቂ እዩ፣ ሞት ድማ ሰብ ክስዕሮ ዘይኽእል ጸላኢ እዩ። ነፍሲ ወከፍ ካብ ሰብኣዊ ወለዲ ዝውለድ ሰብ ህይወት ብሓጢኣተኛ ባህርይ ይጅምር። እቲ ባህርይ ምስ ኣምላኽ ጸላኢ እዩ (ሮሜ 8:7) እሞ ብቕጽበት ብዘይንጹር መንገዲ ይግለጽ (ገላትያ 5:19-21)። ሓጢኣት ኣብ መንጎ ሰብን ኣምላኽን ንህይወት ዝጸንሕ ዕንቅፋት ይፈጥር (ኢሳይያስ 59:2)፣ እሞ እንተ ዘይተፈቲሑ ናብ ዘለኣለማዊ ሞትን ካብ ቅድሚ ኣምላኽ ምብራርን ከምርሕ እዩ (ሮሜ 6:23)። ግን ዘፍጥረት ንመደባት ኣምላኽ ሓድሽ ኪዳን ብምሉኡ ክግለጽ ዝነበሮም ሓንሳብ የርእየና።
እቲ ምስሊ ተመሊሱ
ኣዳምን ሄዋንን ንኣምላኽ ምስ ዘይተኣዘዙ፣ ዕርቃኖም ከም ዝነበሩ ተገንዘቡ እሞ ካብ ቅድሚኡ ተሓብኡ (ዘፍጥረት 3:10)። ኣምላኽ ንኽልቲኦም ብሰንኪ ዘይምእዛዞም መርገም እንተ ኣውረደሎም እሞ ካብ ገነት እንተ ኣባረሮም እውን፣ ንዕርቃኖም ንምሽፋን ካብ ቈርበት እንስሳታት ክዳውንቲ ሃቦም (ዘፍጥረት 3:21)። እዚ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ናይ መስዋእቲ ናይ መጀመርታ ምልክት እዩ፣ ንብዙሓት መስዋእቲ እንስሳታት ኣብ ዘጸኣትን ዘሌዋውያንን ዝርዝር ዝኾኑ መንገዲ ይኸፍት።
ኣብ ሓድሽ ኪዳን ምስ «ካልኣይ ኣዳም» (1 ቈረንቶስ 15:47)፣ እቲ ናይ ሓድሽ ስርዓት ናይ መጀመርታ ሰብ፣ ንላለ። እቲ ዝጠፍአ ሰብኣውነት ምእንቲ ክድሕን፣ ወዲ ኣምላኽ ባዕሉ ሰብኣዊ ስጋ ለበሰ እሞ ናብዛ ዓለም እዚኣ ተወልደ። ከም ኣዳም፣ ግን ከም ኩሉ ካልእ ሰብ ዘይኮነስ፣ ሰብኣዊ ኣቦ ኣይነበሮን። ብመንፈስ ቅዱስ ብተኣምር ተጸኒሱ (ሉቃስ 1:35) እሞ ናብዛ ዓለም እዚኣ ብቕዱስ ባህርይን ብዘይሓጢኣተኛ ባህርይን መጸ። ቦታና ወሲዱ፣ ኣብ መስቀል ሞተ፣ ንጌጋና ተቐቢሉ እሞ ንዝግብኣና ናይ ሞት መቕጻዕቲ ጸረ። ንሱ ብናይ ገዛእ ርእሱ ጽድቂ ምእንቲ ክኽድነና ሓጢኣትና ኣብኡ ተሰቒሉ ነይሩ (2 ቈረንቶስ 5:21)። ቈጽሊ በለስ ናይ ኣዳምን ሄዋንን ንርእሶም ንምኽዳን ዝገበርዎ ጻዕሪ ወከለ እሞ ብፍጹም ዘይበቕዕ ምዃኑ ኣርኣየ። ብተመሳሳሊ መንገዲ፣ እቲ ዝበለጸ ጻዕርና ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ ጻድቕን ቅቡልን ክንመስል ኣይኽእልን እዩ። የግዳስ፣ ምእመናን ብኽዳውንቲ ምድሓን ይኽደኑ እሞ ብናይ ክርስቶስ ጽድቂ ይሽፈኑ (ኢሳይያስ 61:10)። እቲ ናይ ኒኮላውስ ሉድቪግ ዚንዘንዶርፍ (1700-1760) መዝሙር ቃላት ክንደይ ሓቂ እዩ፣ «ዝኾነ ዕድመ ንኽብሩ ሕብሩ ክቕይሮ ኣይኽእልን እዩ፣ ክዳን ክርስቶስ ኩሉ ግዜ ሓድሽ እዩ።»
ብክርስቶስ ጻድቃን ምዃንና ጥራይ ዘይኮነስ፣ ብሓጢኣት ኣዳም ዝጠፍአ ምስሊ ኣምላኽ ብምስ ጐይታ ዘሎ ርክብ ይምለስ (ቈሎሴ 3:10፤ 2 ቈረንቶስ 3:18)። ናይ ኣምላኽ ናይ መወዳእታ ዕላማ ኩሎም ብክርስቶስ ከም መድሓኒኦምን ጐይታኦምን ዝኣምኑ ንዘለኣለም ምስሉ ክሕዙ እዩ (ሮሜ 8:29)። ኣብ ዘፍጥረት እተገልጹ ሓቅታት ከምኡ ድማ ኣብ ሓድሽ ኪዳን ብምሉኡ ይግለጹ። ሮበርት ሃውከር (1753-1827) ኣብ ሓደ ካብ መዝሙራቱ ከምዚ ገይሩ ገሊጽዎ:
ባህርይና ብኣዳም እንተ ወደቐ እሞ ካብ ኣምላኽ እንተ ተዓጽወ እውን፣ ከምኡ ድማ ምኽሩ ብደም የሱስ ናብኡ ኣቕረበና፤ ምኽንያቱ ኣብኡ ምድሓን፣ ጸጋን ክብርን ኣብ ወዲ ረኸብና፤ ኦ! ዕምቆትን ልዕልናን ምሕረት! ክርስቶስን ንሕናን፣ ብጸጋ፣ ሓደ ኢና።
ዘለኣለማዊ ሓቂ
እቲ ብዛዕባ ኣዳምን ሄዋንን ኣብ ዘፍጥረት ዘሎ ዛንታ ኣፈ ታሪኽ ኣይኮነን። የግዳስ፣ እዞም ብሓቂ ዝተፈጸሙ ፍጻሜታት ንሓጢኣትን ኣብ ዓለም ዘለዎ ሳዕቤንን ይገልጹልና፣ ከምኡ’ውን ብክርስቶስ ብዓብዪ ዋጋ ዝመጸ መንገዲ ምድሓን የላልዩና። ሰብ፣ ብሓጢኣት ካብ ኣምላኽ ዝተፈልየ፣ ብሞት የሱስ ኣብ መስቀል ናብኡ ክምለስ ይኽእል እዩ። ክርስቶስ፣ እቲ ዝሞተ ገንሸል ኣምላኽ፣ ካብ ምዉታት ተንስአ እሞ ናይ ሓድሽ ወለዶ ሰባት ርእሲ እዩ – እቶም ብእኡ ምስ ኣምላኽ ዝተዓረቑን ብመንፈሱ ህያዋን ዝኾኑን። እቲ ኣብ ኤደን ዝጅምር መጽሓፍ ቅዱስ፣ ብኻልእ ገነት፣ ብኻልእ ኦም፣ ከምኡ’ውን ብኣምላኽን ብዝተዋሕየ ህዝቡን ንዘለኣለም ዝጥዓም ርክብ ይዛዘም (ራእይ 22)። ከምዚ ዝኣመሰለ ሓቅታት ምሕሳብ ንመጽሓፍ ቅዱስ ክንደይ ግሩም መጽሓፍ ምዃኑን ኣምላኽ ክንደይ ግሩም መደብ ምድሓን ከም ዝሓሰበን ንእሽቶ ምልክት ጥራይ ክህበና ይኽእል እዩ።
