ነብዩ ዕንባቆም ኣስታት 600 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ፡ ማለት ደቡባዊት መንግስቲ ይሁዳ ብናቡከደነጾር ከይተሳዕረት፡ ብዙሓት ህዝባ ድማ ናብ ባቢሎን ከይተማረኹ፡ ሓጺርን ዘሕርቕን መልእኽቱ መዝጊቡ። እቶም ኣብቲ ግዜ ዝነበሩ ነብያት ከም ኤርምያስን ጸፎንያስን፡ ንህዝቢ ይሁዳ ናብ ንስሓ ዝጽውዑ ልባዊ ጻውዒት ኣስፊሮም ነበሩ። ዕንባቆም ግን ኣይነበሮምን፤ ድሮ ሓሊፉ ነበረ። ምርኮ ይመጽእ ነበረ፡ ዘይተርፍ ድማ ነበረ።
ቅድሚኡ ኣብ ትሕቲ ንጉስ ዮስያስ ምሕዳስ ተገይሩ ነበረ፡ ግን ብሓዘን ነዊሕ ኣይጸንሐን። ኣምልኾ በኣል እንደገና ተጀሚሩ ነበረ፡ ምስኡ ድማ ኣብ ሕብረተሰብ ኣብ ትሕቲ ነገስታት የሆያቂምን የሆያኪንን ምብራኽ ዓመጽ መጺኡ ነበረ። ዕንባቆም ብሞራላዊን መንፈሳዊን ኩነታት ህዝቡ ተጨኒቑ ነበረ፡ ብዛዕባኡ ድማ ምስ እግዚአብሔር ብትብዓት ተዛሪቡ። ስለምንታይ እዮም እኩያት ሰባት ብስርቅን ዓመጽን ዝሓልፉ? ክሳዕ መዓስ እዮም ከይተቐጽዑ ዝጸንሑ? ንዕኡ ዘገረሞ፡ እግዚአብሔር ንዕኦም ንምቕጻዕ እታ ዝበለጸት እኩይ ህዝቢ ከለዳውያን (ባቢሎናውያን) ከም ዝጥቀም ነገሮ። እዚ ንዕንባቆም ዝያዳ ኣጨነቖ። ስለምንታይ እዩ ንዕኦም ከም ወኪላቱ ንምቕጻዕ ይሁዳ ዝጥቀም? ናብ ግምብኡ ምስ ደየበ፡ እግዚአብሔር ከም ዘይሓልፉ ብምግላጽ ሓሳቡ ኣዕረፎ። ፍትሒ ኣብ መወዳእታ ክትግበር እያ።
ኣብዚ ኩሉ ጸልማት፡ ከም ጸሓይ ብመንሽሮ ደበናታት ዝበርህ፡ ወይ ከም ኣእማን ኣብ ጸሊም ድሕረ ባይታ ዝበርህ፡ ብዙሓት ብሩህ ቦታታት ኣለዉ። ምናልባት እቲ ዝበለጸ ካብዚኣቶም፡ ዕንባቆም ኣብ ግምብኡ ኮይኑ ክሓስብ ከሎ ዝተቐበሎ፡ ናይ ኣምላኽ ናይ መወዳእታ መልሲ ነበረ።
«ጻድቕ ግና ብእምነቱ ብህይወት ክነብር እዩ» (ዕንባቆም 2:4 NIV)። እዚ ዘገርም ፍቕዲ ኣብ ብሉይ ኪዳን ካብ ዘለዉ ዓበይቲ ቃላት ሓደ ኮይኑ፡ ናይ ብምሉኡ መጽሓፍ ቅዱስ ማእከላይ ጭብጢ ክኸውን ይኽእል እዩ።
ብመሰረት ትርጉሙ፡ ትዕቢት ከለዳውያን ናይ መወዳእታ ጥፍኣቶም ከም ዝኸውን ይገልጽ። እዚ «ጨካንን ህዉኽን ህዝቢ» (ዕንባቆም 1:6) ባዕላቶም ክቕጽዑ እዮም (ዕንባቆም 3:16)። እግዚአብሔር ንዕኦም ንፍርዳዊ ዕላማታቱ ምስ ተጠቐመሎም፡ ናይ መወዳእታ ውድቀቶም ድማ ርግጽ ነበረ። እከይ ኩሉ ግዜ ናይ ባዕሉ ጥፍኣት ዘርኢ ይሓዝ። ብኣንጻሩ፡ እምነት ጻድቃን፡ እቶም ኣምለኽትን ቅኑዓትን ዝኾኑ ተረፍ እስራኤል፡ ምድሓኖም ክኸውን እዩ። እምነቶም ናብ ላዕሊ ዝጥምት ስለ ዝኾነ፡ ኣብ ዝኸፍአ ኩነታት ሃገራዊ ዘይምእዛዝን ምጥፋእን እውን ንኣምላኽ ክእመኑ የኽእሎም። እቲ ዘገርም ፍቕዲ፡ «ጻድቕ ግና ብእምነቱ ብህይወት ክነብር እዩ» (ዕንባቆም 2:4)፡ ኣብ ሓድሽ ኪዳን ሰለስተ ግዜ ተጠቒሱ ኣሎ፡ ነፍሲ ወከፉ ድማ ፍሉይ ትርጉምን ዝተሓደሰን ዝበለጸን ትርጉም ኣለዎ። ነፍሲ ወከፎም ንርአ።
ሮሜ «ጻድቕ» የጕልሕ
«ብወንጌል ኣይሓፍርን እየ፡ ምኽንያቱ ንዝኣምን ኩሉ፡ ቅድም ንኣይሁዳዊ፡ ድሕሪኡ ድማ ንኣህዛብ፡ ንምድሓን ሓይሊ ኣምላኽ እዩ። ምኽንያቱ ኣብ ወንጌል ጽድቂ ኣምላኽ ይግለጽ፡ እዚ ጽድቂ እዚ ኻብ መጀመርታ ክሳዕ መወዳእታ ብእምነት እዩ፡ ከምቲ ተጻሒፉ ዘሎ፡ ‘ጻድቕ ብእምነት ክነብር እዩ’» (ሮሜ 1:16-17)።
እዚ ካብ መልእኽቲ ጳውሎስ ናብ ሮሜ ዝተወስደ ጽሑፍ፡ ንሓሳብ ጽድቂ የጕልሕ። ኣምላኽ ሕጂ ምስ ሰባት ብሓደ መሰረት ይዛረብ፡ ብዘየገድስ ዓሌት። መልእኽቲ ወንጌል ንኹሉ ሓደ እዩ። ጻድቕ ኣምላኽ፡ ብሞት ክርስቶስ፡ ንሰባት ፍጹም ቦታ ኣብ ቅድሚኡ ክህብ ይኽእል እዩ። ጽድቁ «ይቑጸረሎም» (ናብ ሕሳቦም ይኣቱ)፤ ብእምነት ብክርስቶስን ብዝፈጸሞ ስራሕ ኣብ መስቀል ጎልጎታን ናቶም ይኸውን። ንሳቶም ድማ ይጸድቁ፡ በዚ ድማ ኣብ ገጻት ቅዱሳት ጽሑፋት ከም ዝተገለጸ መለኮታዊ ስርዓት ክነብሩ ይኽእሉ። እዚ ድማ ብመርሆ እምነት ይረጋገጽ፡ ብእምነት ዘለዎም ድማ ይረጋገጽ። ናይ ክርስትያን ህይወት ካብ መጀመርታ ክሳዕ መወዳእታ ጉዕዞ እምነት እዩ።
እብራውያን «ክነብር እዩ» የጕልሕ
«‘ጻድቕ ግና ብእምነት ክነብር እዩ። እንተ ደኣ ድሕሪት ተመልሰ ድማ፡ ኣይፈትዎን እየ።’ ንሕና ግና ካብቶም ድሕሪት ዝምለሱን ዝጠፍኡን ኣይኮናን፡ ግናኸ ካብቶም ዝኣምኑን ዝድሕኑን ኢና» (እብራውያን 10:38-39)።
እምነት ሓደ ግዜ ኣብ ዝሓለፈ እዋን ዝተፈጸመ ሓደ ፍጻመ ጥራይ ኣይኮነን፤ ናይ ኣነባብራ ኣገባብ እዩ። ነቲ ንኣምላኽ ዘሐጕስ ህይወት ድማ ናይ እምነት ህይወት እዩ። እምነት ብኣምላኽን ጽድቁን ንሓንቲ ህይወት – ንነዊሕ እዋን – ዝኸውን እዩ። ከም ናይ ኣይሁዳዊ ህይወት፡ ብእምነት ብክርስቶስ ናብ ክርስትና ንምእታው ዝቐረበ፡ ግን ድሕሪኡ ናብ ስርዓት ኣይሁድነት ዝምለስ፡ ንፍቕሪ ኣምላኽ ሓጎስ ኣየምጽእን። በቲ ሓደ ሸነኽ፡ ናይ ሓደ ሰብ ህይወት፡ ኣይሁዳዊ ይኹን ኣህዛባዊ፡ ንናይ ኣምላኽ ተስፋታት ዝቕበልን ዝኣምንን ዝውድስን፡ ክሳዕ መወዳእታ ዝጸንዕ፡ ንዕኡ ዓቢ ሓጎስ ዝህቦ እዩ።
ገላትያ «ብእምነት» የጕልሕ
«እቶም ብምሕላው ሕጊ ዝምርኮሱ ኩሎም ኣብ ትሕቲ መርገም እዮም፡ ምኽንያቱ ተጻሒፉ ኣሎ፡ ‘እቲ ኣብ መጽሓፍ ሕጊ ተጻሒፉ ዘሎ ኩሉ ዘይገብር ኩሉ ሰብ ኩሩዕ እዩ።’ ብሕጊ ሓደ እኳ ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ ከም ዘይጸድቕ ንጹር እዩ፡ ምኽንያቱ፡ ‘ጻድቕ ብእምነት ክነብር እዩ።’ ሕጊ ብእምነት ኣይተመስረተን፤ ብኣንጻሩ፡ ‘እቲ እዚ ነገር እዚ ዝገብር ሰብ ብእኡ ክነብር እዩ።’ ክርስቶስ ንዓና መርገም ብምዃን ካብ መርገም ሕጊ ኣድሓነና፡ ምኽንያቱ ተጻሒፉ ኣሎ፡ ‘እቲ ኣብ ኦም ዝተሰቕለ ኩሉ ኩሩዕ እዩ።’ ንኣብርሃም ዝተዋህበ በረኸት ብክርስቶቶስ የሱስ ናብ ኣህዛብ ምእንቲ ክመጽእ፡ ብእምነት ድማ ተስፋ መንፈስ ምእንቲ ክንቕበል ኣድሓነና» (ገላትያ 3:10-14)።
ሰባት ብገዛእ ስርሖም ክጸድቁ ኣይክእሉን እዮም። ህዝቢ ኣይሁድ ኣብ ግዜ ሙሴ ፈቲኖምዎ፡ ብኸቢድ ድማ ፈሺሎም። «እግዚአብሔር ዝበሎ ኩሉ ክንገብር ኢና» ዝብል ትብዓታዊ መረጋገጺኦም ነበረ (ዘጸኣት 19:8)፡ ብኹሉ ህዝቢ ብሓባር ዝተገብረ። ግን ተስፋኦም ክሕልዉ ኣይከኣሉን፡ ኣብ ትሕቲ መርገም ሕጊ ድማ ወዲቖም። ሕጊ ንሰባት ክኣምኑ ኣይሓትቶምን፤ ክእዘዙ ይጽሕፍ። ግን ክርስቶስ ብሞቱ ኣብ መስቀል መርገም ዝተሰብረ ሕጊ ኣወገደ። ሕጂ በረኸት ጥራይ ንዝቕበሉ፡ ብቐሊል እምነትን ምትእምማንን ብእኡ ንዝኣምኑ ይተርፍ።
መልእኽቲ ዕንባቆም ንሎሚ እዩ
ዕንባቆም ካብ ግምብኡ ንልዕሊ 25 ክፍለ ዘመናት ቅድሚ ሕጂ እናረኣየ፡ ብሰንኪ ዘይምእዛዞም ምርኮ ንይሁዳ ዘይተርፍ ምዃኑ ብግቡእ ተረዲኡ ነበረ። መልእኽቱ ኣይሓለፈን። ኣብዚ ሎሚ እውን ብመሬት ምንቅጥቃጥን ሱናሚን ዓሌታዊ ዓመጽን ዝተሰባበረ ሓጥእ ዓለም፡ እምነት ንኣምላኽ ባህ ዘብል ኣነባብራ መሰረት እያ። ተቐባልነት ዘለዎ ካልእ ኣማራጺ የለን። ንዘለኣለማዊ ምድሓንና ብጽቡቕ ተግባራት ክንረክብ ኣይንኽእልን ኢና፡ ዝኾነ ይኹን ክቡር ይኹን። ከም ዘይግብኣና ህያብ ካብ ኣምላኽ ክንቕበሎ ኣሎና። ጽቡቕ ተግባራት ምሕረትን ፍትሕን ድማ ብግዜኡ ክስዕቡ እዮም፡ ንኣነባብራና ብፍጹም ኣብነት ጐይታና ዝሓደገልና ክንከይድ ከለና።
