እዚ ጽንኩር ምዕራፍ እዚ ብትምህርቲ ዝመልአ እዩ፣ ኣብዚ እንነብረሉ ዘሎና ናይ ምጥፋእ ግዜ ድማ ኣዝዩ ኣድላዪ እዩ። ኣብዚ ብዙሓት ኣገደስቲ ነጥብታት ክርአ ይኽእል።
1. ኣምልኾ ኣምላኽ ካብ ሰብኣዊ ምህዞ ናጻ ክኸውን ኣለዎ፣ ፍ. 1
ክልተ ደቂ ኣሮን፣ ናዳብን ኣቢሁንን፣ መሳርዕቶም ወሲዶም ብዘይካ ካብቲ መሰውኢ ምሕራር ካልእ ምንጪ ብዝኾነ ሓዊ ኣንዲዶምዎ፣ ዕጣን ድማ ኣብ ቅድሚ እግዚኣብሔር ኣቕረቡ። ኣብቲ ናይ ቅድሚኡ ምዕራፍ ናይ መወዳእታ ፍቕዲ፡ ሓዊ ኻብ እግዚኣብሔር ከም ዝወጸን ንመስዋእቲ ምሕራርን ስብሕን ከም ዝበልዖን ምንባብ ኣዝዩ ዘገርም እዩ። ኣብቲ ናይ እብራይስጢ ጽሑፍ ምዕራፋት ስለ ዘይብሉ፡ እቲ ዛንታ ብዘይ ምቁራጽ ይቕጽል።
እዚ ሓቂ እዚ ንሓጢኣት እቶም ክልተ መንእሰያት ካህናት ዝያዳ የጉልሖ፣ ከመይሲ እግዚኣብሔር ባዕሉ ንሓዊኡ ኣብቲ መሰውኢ ምስ ኣንደዶ ወዲኡ እዮም ንሳቶም ንዕጣን ካብ ካልእ ምንጪ ብዝኾነ ሓዊ ኣንዲዶም። እቲ "ፍሉይ" ተባሂሉ እተተርጎመ ናይ እብራይስጢ ቃል ወጻኢ ወይ ኣዕራባዊ ማለት እዩ፣ ካብቲ "ምስጓር" ዝብል ትርጉም ዘለዎ ሱር ድማ እዩ። እቶም ክልተ መንእሰያት ካብቲ ንቕዱስ እግዚኣብሔር ዝግባእን ካብቲ ቅኑዕ ስርዓት ኣምልኾኡን ሰጊሮም ንስርዓቱ ዘይትግባእ ሓሳባት ኣእተዉ። እግዚኣብሔር ንመስዋእቲ ንምብላዕ ሓዊ ኻብ ባዕሉ ብምልኣኽ ምቕባሉ ዝገልጸሉ ብዙሕ ግዜ ንርኢ ኢና። ገሊኦም ንቕቡልነት እቲ መስዋእቲ ኣረጋጊጾም፣ ንቃየል ድማ መስዋእቱ ቅቡል ከም ዘይነበረ ተነጊርዎ። ሓዊ ኻብ እግዚኣብሔር ንመስዋእቲ ኣቤል እንተ በሊዑዎ እሞ እዚ ኻብ መስዋእቲ ቃየል እንተ ተኸልኪሉዎ፣ እኹል ግልጽነት ክኸውን እዩ። ነዚ ሓሳብ እዚ ዝድግፍ ጽሑፍ እንተ ዘይብሉ እኳ፣ ካልኦት ከምዚ ዝኣመሰለ መለኮታዊ ምቕባል ምእንቲ ዘይምስኣን ሓቂ እዩ። ኣብ ምዕራፍ 9 ሓደ ርኢና ኢና። ሓዊ እግዚኣብሔር ኣብ መስዋእቲ ኤልያስ ኣብ ቀርሜሎስን ኣብ መስዋእቲ ሰሎሞን ኣብ ምረቓ ቤተ መቕደስን ድማ ወዲቑ (2 ዜና መዋእል 7:1)። እዚ ድማ እቲ ናይ ምቕባል ሓዊ ኻብ ኣምላኽ ክኸውን ከም ዘለዎ፣ ወጻኢ ሓዊ ድማ ፍቑድ ከም ዘይኮነ መርኣያ ክኸውን ይኽእል።
ኣብ መንጎ እቶም ክልተ ካህናት ምትሕብባር ክህሉ ይኽእል ነይሩ። "ነፍሲ ወከፎም መሳርዕቶም ወሲዶም ሓዊ ኣእተዉሉ" ኢልና ንንበብ። እዚ ጉዳይ እዚ ተመያይጦምሉን ነዚ ሓድሽ ኣገባብ ኣምልኾ ንምእታው ተሰማሚዖምሉን ክኾኑ ይኽእሉ። እዚ ናቶም ሓሳብ እዩ ነይሩ እምበር ትእዛዝ እግዚኣብሔር ኣይነበረን። ዝኾነ ፍሉይ ስርዓት ከም ዘይተዋህበ ይርአ፣ ግናኸ ሓጢኣቶም ኣብ ዘይተኣዘዘ ነገር ምግባር እዩ ነይሩ። ናይ ሰብኣዊ ምህዞ ሓሳባት ኣብ ኣምልኾ እግዚኣብሔር ምእታው፣ ብዘይ ጥርጥር፣ ብሓደጋ ዝመልአ እዩ። ብኡ ንብኡ ብፍርዲ ምስ ተሃርሙ፣ ሙሴ ትርጉሙ ተረዲኡ "እዚ እግዚኣብሔር ዝበሎ እዩ፡ ኣብቶም ናብ ቅድመይ ዝመጹ ክቕደስ እየ" በለ።
እግዚኣብሔር ባዕሉ ኣብ ኣምልኾና እንታይ ከም ዝቕበሎ ብፍጹም ይፈልጥ እዩ፣ ምህዞታትና ድማ ኣብቲ ክፍልታት ኣይኣትውን እዩ።
2. ኣምልኾ ኣምላኽ ካብ ሰብኣዊ መንፈስ ናጻ ክኸውን ኣለዎ፣ ፍ. 9
እቶም ክልተ መንእሰያት ንሓዊ መሰውኢ ብፍሉይ ሓዊ ንምቕያር እንታይ ከም ዝገበሮም ግምታት ተገይሩ እዩ፣ ገሊኦም ድማ ሰኺሮም ከም ዝነበሩን፣ በዚ ምኽንያት እግዚኣብሔር ድማ ካህናት ኣብ ማሕደር ክሰርሑ ከለዉ ንኣልኮል ክልኩል ከም ዝገበሮን ደምዲሞም። ሰኺሮም ክኾኑ ይኽእሉ እዮም፣ ግናኸ እግዚኣብሔር ንካህናት ሓድሽ ናይ ስነ ምግባር ሕጊ ንምምጻእ ከምዚ ዝኣመሰለ ስሕተት ከም ዘድለዮ ምሕሳብ ስሕተት ዝመስል እዩ።
እቲ ሓቂ ግን፡ ከም ካህናት ናይቲ ቅዱስ እግዚኣብሔር፡ ኣብ ቅድሚ እግዚኣብሔር ንንቕሓትን ንስርዓታዊ ባህርይን ዘሎ ኣድላይነት ክርድኡ ነይርዎም። ሓደ ናይ ቅዱስ ጽሑፍ ኣብነት ናይ ከምዚ ዝኣመሰለ ስኽራን ሓደጋ ኣሎ። ኖህ መሰውኢ ሰሪሑ ኣብኡ መስዋእቲ ኣቕሪቡ ነይሩ እሞ እግዚኣብሔር ተቐቢሉዎ፣ ድሕሪኡ ድማ ሰኸረ።
ኣብ መለኮታዊ ኣገልግሎት ከምዚ ዝኣመሰለ ባህሪ ቦታ የብሉን። ካብ ኣልኮል ወጻኢ ካልኦት ነገራት ከምዚ ዝኣመሰለ ሰብኣዊ ምትብባዕ ክህቡ ይኽእሉ እዮም፣ ሎሚ ድማ ኣብ ክርስትያናዊ ክበባት ኣብ ኩሉ ቦታ ክርአ ይኽእል። እቲ ናይ ወንጌል መዝሙር ዝበሃል ጩቕታ ሓደ ኣብነት ክኸውን ይኽእል። ካብ መለኮታዊ ምንጪ ዘይኮነ፣ ካብ መንፈስ ዘይኮነ ዝኾነ ነገር ኣብ ኣገልግሎት ኣምላኽ ቦታ የብሉን። "ብወይኒ ኣይትስከሩ፣ ግናኸ ብመንፈስ ምልኣት" ተባሂልና ተመኺርና ኢና። እቲ ሃዋርያ ድማ ብዛዕባ ምዝማር ይዛረብ እሞ ኣብ ሓሳባቱ መንፈሳዊ መዝሙራት እምበር ናይ ዓለማዊ ምንጪ መዝሙራት ኣይኮነን።
3. ኣምልኾ ኣምላኽ ካብ ሰብኣዊ ምምካሕ ናጻ ክኸውን ኣለዎ፣ ፍ. 12
ጽልዋ ማይ ጨው ፍሉጥ እዩ። ኣብ ማቴዎስ 13 ካልእ ትርጉም ንምሃብ ዝተገብረ ፈተነታት እኳ እንተሃለወ፣ ብኣንጻሩ ግን ብሓፈሻ ናይ ክፉእ ትርጉም ዘለዎ ይመስል። ማይ ጨው ምስ ሓርጭ ምስ ተሓወሰ ንኹሉ እቲ ሊጥ ይስርጽ እሞ ንኹሉ እቲ ብዝሒ የዕብዮ። ኣብዚ ጽሑፍ እዚ እግዚኣብሔር ንካህናት ኣብ ኣገልግሎት ከም ዝጥቀሙሉ ይኽልክል።
ንሰብ ዘዕቢ ወይ ንርእሱ ዘዕቢ ዝኾነ ነገር ኣብ ቅድሚ እግዚኣብሔር ክትዕገስ ኣይከኣልን። ማይ ጨው፣ ከም ክፉእ ትምህርቲ ተሓሲቡ፣ ንሰብ ብስጋ ኩሉ ግዜ የዕብዮ። ሓቂ ኣምላኽ ግን ንሰብ ከምኡ ዝኣመሰለ ስርዓት ብምሉኡ ከም ዝተሰጎገ እምበር ከም ዘይዓበየ የርኢ። ንሰብ ኣብ ምቕራብ ናብ ኣምላኽ ዝግባእ ኣተሓሳስባ ናይ ሓቀኛ ምትሕትናን ዓሚቕ ትሕትናን እዩ። ኣምላኽ ብዛዕባ ክብሩ ይሓስብ (ፍ. 3) እሞ ንኽብሩ ብዝኾነ ይኹን መገዲ ዝጻረር ወይ ድማ ዝቃወም ዝኾነ ነገር ካብ ቅዱስ መገዱ ተኸልኪሉ እዩ። ኣብ ትእዛዛት ብዛዕባ ቤቱ ኣምላኽ ናብ መሰውኢኡ ደረኽቲ ከም ዘይህልዉ ኣፍሊጡ ነይሩ።
ኣብ ኣምልኾ ኣብ ትሕቲ ምድሪ ክንቀርቦ ኣሎና፣ እዚ ድማ ኣብ ቅድሚኡ ሓቀኛ ቦታና እዩ። ንዓና ከዕብየና ምስ ደለየ፣ ብግዜኡ ክገብሮ እዩ (1 ጴጥሮስ 5:6)። ኣብዚ ከለና ግን፣ ቅኑዕ ቦታና ኣብ ቅድሚኡ ናይ ንቕሕቲ ትሕትናን ምትካልን እዩ።
4. ኣምልኾ ኣምላኽ ብዘይ ሰብኣዊ ርኽሰት ክኸውን ኣለዎ፣ ፍ. 12-14
ርኽሰት ሰብ፣ ብባህሪኡ፣ ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ ቦታ ክረክብ ኣይከኣለን። ኣብኡ ክንቀውም እንኽእል ከም ዝጸሓዩ ሰባት ጥራይ ኢና። ኢሳይያስ ንእግዚኣብሔር ልዑልን ልዕል ዝበለን ምስ ረኣዮ ክሳዕ ክንደይ ርኹስ ከም ዝተሰምዖ ንርኢ። እዮብ እውን፣ ኣብ ግዜኡ ኣብ ምድሪ ዝበለጸ ሰብ እኳ እንተነበረ፣ ዓይኑ ንእግዚኣብሔር ምስ ረኣየቶ ክሳዕ ክንደይ ርኹስ ከም ዝነበረ ተሰሚዕዎ።
ናይ ሞት ርኽሰትና ንዓና ብቑዕ ፍሉጥ እዩ፤ ንቕዱስ ኣምላኽ ክሳዕ ክንደይ ዝያዳ! እቲ "ኣዝዩ ቅዱስ" (ፍ. 12)፣ 'ቅዱስ ቦታ' (ፍ. 13)፣ ከምኡ'ውን 'ንጹህ ቦታ' (ፍ. 14) ዝብሉ ቃላት ኣብ ኣገልግሎት ኣምላኽን ኣብ ኣምልኾኡን ንንጽህና ዘሎ ኣድላይነት ብሓይሊ የጕልሑ። ናይቲ ከባቢ ዓለም ርኹስ ተግባራት ኣብ ኣገልግሎቱ ምእታው ብምሉኡ ዘየድሊ እዩ።
5. ኣምልኾ ኣምላኽ ብዘይ ሰብኣዊ ድኻም ክኸውን ኣለዎ፣ ፍ. 19
ኣሮንን እቶም ክልተ ዝተረፉ ደቁን ብዛዕባ መስዋእቲ ሓጢኣት ኣገልግሎቶም ኣቓሊሎም ነይሮም (ፍ. 16)። ደሙ ኣብ ቅዱስ ቦታ ኣይተረጨን፣ ስጋኡ ድማ ኣብኡ ኣይበልዑን። ኣሮንን ስድራቤቱን ኣዝዩ ዘሕዝን ተመክሮ ኣሕሊፎም ነይሮም፣ እዚ ድማ ብርግጽ ብዕምቆት ክጸልዎም እዩ፣ ግናኸ ንሰብኣዊ ሓዘን ዝምልከት ልሙድ ኣገላልጻ ከይገብሩን ኣብ ከባቢ ቤት እግዚኣብሔር ክጸንሑን ተኣዚዞም ነይሮም (ፍ. 6-7)። ኣገዳሲ ዝኾነ ነገር፣ ቅብኣት ኣብኦም ከም ዝነበረ ተዘኪርዎም እዩ።
ሓዘን እኳ እንተጸበቦም፣ ከም ቅቡኣት ካህናት እግዚኣብሔር ክምስሉ ነይርዎም፣ ተፈጥሮኣዊ ስምዒታት ድማ ኣብ ኣገልግሎቶም ከም ካህናቱ ኣብ ቅዱስ መገዱ ከይኣትዉ ክኽልክሉ ነይርዎም። ይኹን እምበር፣ ሙሴ ሰብ ስለ ዝነበረ፣ ምናልባት ንርእሱ ድኻሙን ውድቀቱን እናተሰምዖ፣ ንውድቀት ሓዉን ደቁን፣ እቶም ክልተ መንእሰያት ካህናት፣ ተረዲኡ፣ ብልማኖ ኣሮን ድማ ተጸናኒዑ ዝመስል ነይሩ (ፍ. 19)። ይኹን እምበር፣ ኣብቲ ጽሑፍ ከም እንርእዮ፣ ዝገደፍዎ ነገር ብሓቂ ትእዛዝ እግዚኣብሔር ነይሩ እሞ ዝኾነ ይኹን እንተኾነ ነቲ ትእዛዛት ክእዘዙ ነይርዎም። እቶም ዝሞቱ ክልተ ደቁ እግዚኣብሔር ዘይኣዘዞም ገይሮም ነይሮም፤ ኣሮንን ካልኦት ደቁን እግዚኣብሔር ዝኣዘዞም ክገብሩ ፈሺሎም ነይሮም።
ግናኸ ሰብኣዊ ድኻም፣ ክሳዕ ክንደይ እንተ ተረዲእናዮን እንተ ተመልክትናዮን፣ ኣብ ኣገልግሎት ኣምላኽ ቦታ የብሉን። እቶም ዘገልግሉ ካህናት ስጋ መስዋእቲ ሓጢኣት ክበልዑ ነይርዎም። መስዋእቲ ብምብላዕ፣ ነቲ መስዋእቲ ዘስዓበ ሓጢኣት ምስ ህዝቢ ሓድነት ምግባር ግዴታኦም ነይሩ። ከምዚ ዝኣመሰለ ተግባር ኣብ ኩነታት ሓጢኣት ናዳብን ኣቢሁንን ኣዝዩ ዘገርም ትርጉም ክህልዎ ነይሩ።
እቲ ንዘይምእዛዞም ዘበገሰ ዕልወት ኣብ ልቦም ብቐሊሉ ክህሉ ዝኽእል ሰብኣዊ ባህሪ ነይሩ እሞ ብቐሊሉ ክዓቢ ይኽእል ነይሩ። እዚ ክፈልጥዎ ነይርዎም እሞ ኣብ ቅዱስ ቦታ መስዋእቲ ሓጢኣት ክበልዑ ነይርዎም። እዚ ድማ ነቲ ጽንኩር ሓቂ የጕልሓልና፣ "ዝቐውም ዝመስሎ ይጠንቀቕ፣ ምናልባት ከይወድቕ" (1 ቈረንቶስ 10:12)። ሓደ ፍቑር ሓው ናብ ውድቀት ዘብጽሖ ሓጢኣት ንዓይ እውን ብቐሊሉ ናብ ውድቀት ከብጽሓኒ ይኽእል እዩ። መስዋእቲ ሓጢኣት ምብላዕ ነዚ ሓቂ እዚ ኣብ ኣእምሮና ህያው ገይሩ ክሕዞ እዩ።
ሓደ ካልእ ነጥቢ ክጥቀስ ይኽእል፣ ብዛዕባ እቲ ዝንቀሳቐስ ኣፍልን እቲ ዝልዓል መንኵዕን (ፍ. 14-15)።
እቲ ንካህን ዝድግፍ ዝነበረ ምግቢ ኣብዚ ይርከብ። እቲ ዝንቀሳቐስ ኣፍል፣ ካብ ኣፍል መስዋእቲ ዝውሰድ፣ ንፍቕራዊ ምውፋይ እግዚኣብሔር ንኣቦን ነቲ ብኣቦ ዝተዋህቦ ስራሕ ምውዳእን የጕልሕ። ንፍቓዱ ክገብር መጺኡ ነይሩ እሞ እዚ ድማ ናብ መስቀል ከብጽሖ እዩ፣ ከም እንፈልጦ። ናብኡ ንኽኸይድ፣ ከምዚ ዝኣመሰለ ተመክሮ ዘምጽኦ ኩሉ ንኽጻወር ዘኽኣሎ፣ ዓሚቕን ዘለኣለማዊን ፍቕሩ ንኣቦ ነይሩ።
ካህናት ነዚ ምስ ተቐበሉን ምስ በልዑን፣ ነፍሶም ብእኡ ትድገፍ፣ ስምዒታቶም ድማ ይምገብ። ድሕሪኡ እቲ ዝልዓል መንኵዕ እውን ኣብ ቅዱስ ቦታ ክበልዕ ነይሩ።
እዚ ክፍል መስዋእቲ ንሓይሉ ከም ዘጕልሕ ብዙሕ ግዜ ይጥቀስ። እዚ ሓቂ ዘይብሉ ኣይኮነን፤ ይኹን እምበር እቲ ኣብ በጊዕ ዝበለጸ ሓያል ጭዋዳ እቲ ዓብዪ ጭዋዳ ሓም እዩ፣ ዓብዪ ሓይሊ በጊዕ ንምስሓብ ድማ ኣብኡ እዩ። ግናኸ ጭዋዳታት መንኵዕ እቲ ቅድሚት ዘሎ ክፍል እዩ፣ እዞም ሓያላት ጭዋዳታት እዚኦም ኣብ ሓይሊ ምስሓብ በጊዕ ገለ ግደ እንተሃለዎም እኳ፣ ንኣንፈት ምንቅስቓስ እውን ይቆጻጸሩ። ብዛዕባ እግዚኣብሔር የሱስ "ናብ የሩሳሌም ንምኻድ ገጹ ብጽንዓት ገበሮ" ክበሃል ይኽእል። እዚ ድማ ንሓይሊ ምውፋዩን ንኣንፈቱን የጕልሕ።
እዚ ንዘገልግል ካህን ክቡር ምግቢ እዩ፣ ከም ካህናት ንኣምላኹን ኣቦኡን፣ ከምዚ ዝኣመሰለ ምግቢ ክንምገብ ኣሎና፣ ስምዒታትና ምእንቲ ክሕሎን ኣንፈት መገዲና ንኣምላኽ ባህ ዘብል ምእንቲ ክኸውንን፣ ከመይሲ ከምቲ እግዚኣብሔር የሱስ ዝኸደ ንሕና እውን ኣብዚ ክንከይድ ኣሎና።
