ሓንቲ ንቀዳማይ ተሰሎንቄ ዝምልከት ርእይቶ
ክፋል 1፡ ኣብነት ዝኾኑ ምእመናን
ጳውሎስ ኣብ ከባቢ ባሕሪ ሜዲተራኒያ ኣብያተ ክርስትያን ዝመስረተ ሚስዮናዊ ነበረ። ካልኣይ ሚስዮናዊ ጉዕዞኡ ናብ ግሪኽ፡ ሽዑ ማቄዶንያን ኣካይያን ተባሂላ ትፍለጥ ዝነበረት፡ ወሰዶ። ተሰሎንቄ፡ ርእሰ ከተማ ማቄዶንያ፡ ልዕሊ 200,000 ህዝቢ ዝነበራ፡ ጽዑቕ ወደብ ነበረት። ክርስትና ናብ ተሰሎንቄ ዝመጸ ጳውሎስ ወንጌል ምስ ሰበኸን ገለ ኣይሁድን ግሪኻውያንን ምእመናን ምስ ኮኑን እዩ (ግብሪ ሃዋርያት 17:1-10)። እቶም ቅንኣተኛታት ኣይሁዳውያን መራሕቲ ኣብ ከተማ ምስ ኣመጹ፡ ጳውሎስን ሲላስን ብለይቲ ናብ ቤርያ ሃደሙ። ጳውሎስ ድሕሪኡ ናብ ኣቴና ሃደመ። ንጢሞቴዎስ ናብ ተሰሎንቄ ዝነበሩ ምእመናን ክምርምር ለኣኾ (1 ተሰሎንቄ 2:17-3:3)፡ ንሱ ኸኣ ናብ ቆሮንቶስ ከደ። ጢሞቴዎስ ብዛዕባ እቶም ምእመናን ብኸመይ ተቓውሞ እናሃለወ እኳ ጸኒዖም ከም ዝነበሩ ዜና ኣምጸአ።
ጳውሎስ ኣብ 50-51 ዓ.ም.ፈ. ናብ ቤተ ክርስትያን ተሰሎንቄ ጽሒፉ፡ ነቲ ዝገጥሞም ዝነበረ ጸገማት ንምፍታሕ። ኣይሁድ ጳውሎስ ሓቀኛ ሓዋርያ ከም ዘይነበረ ይብሉ ነበሩ፤ ኣረማውያን ሓደ ኣምላኽ ጥራይ ስለ ዘምልኹ፡ ብዙሓት ኣምላኽቲ ኣብ ክንዲ ምምላኽ፡ የሳቕይዎም ነበሩ፤ ስጋዊ ምንዝርና ኣብ ግሪኽ ልሙድ ነበረ፤ ብዛዕባ ዳግማይ ምጽኣት ክርስቶስ ዘይምርድዳእ ነበረ፤ ኣብ መንጎ ጉባኤን ሽማግለታትን ውጥረት ተፈጢሩ ነበረ፤ ገለ ኸኣ ንግብሪ መንፈስ ቅዱስ ይዓግቱ፡ ንትንቢታዊ ትምህርትታት ብንዕቀት ይርእይዎ ነበሩ።
ጳውሎስ «ንኣምላኽ ባህ ንምባል ክትነብሩ፡ ከምቲ ብሓቂ እትነብሩ ዘሎኹም፡ ንሕና ኸኣ ኣብ ጐይታ የሱስ ነዚ ዝያዳን ዝያዳን ክትገብርዎ ንልምነኩምን ንምሕጸነኩምን ኢና» (1 ተሰሎንቄ 4:1 NIV) ብምባል ኣተባብዖም። እዚ መልእኽቲ እዚ ናብ ሽዱሽተ ክፍላት ክምቀል ይከኣል፡ ኣብነት ዝኾኑ ምእመናን፤ ኣብነት ጳውሎስ፤ ሓጎስ ጳውሎስ፤ ንኣምላኽ ባህ ንምባል ምንባር፤ ምጽኣት ጐይታ፤ ከም ክርስትያን ምንባር። ኣብ ቀዳማይ ክፋል ኣብነት ዝኾኑ ምእመናን ንርኢ።
መእተዊ
«ጳውሎስን ሲላስን ጢሞቴዎስን፡ ናብ ቤተ ክርስትያን ተሰሎንቄ ኣብ ኣምላኽ ኣቦን ጐይታ የሱስ ክርስቶስን፡ ጸጋን ሰላምን ንዓኻትኩም ይኹን» (1 ተሰሎንቄ 1:1)።
እቲ መልእኽቲ ካብ መን ከም ዝመጸ ብምግላጽ ይጅምር። ጳውሎስ ክኽእል እንተኾይኑ ምስ ካልኦት ይዓዪ ነበረ፡ ኣብዚ ኸኣ ብስሞም ጠቒስዎም። ነቶም ምእመናን ከኣ ኣብ ተሰሎንቄ «ቤተ ክርስትያን» ብምባል ጠቒስዎም። ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ፡ «ቤተ ክርስትያን» ንጉጅለ ምእመናን እዩ ዝምልከት፡ ንህንጻ ኣይኮነን። ምኽንያቱ እቲ ግሪኻዊ ቃል ን«ቤተ ክርስትያን» ዝኾነ ይኹን ምትእኽኻብ ህዝቢ ስለ ዝነበረ፡ እቶም ምእመናን ካብ ኣረማውያን ንምፍላይ «ኣብ ኣምላኽ ... ከምኡ’ውን ... ክርስቶስ» ተባሂሎም ተጠቒሶም፡ ከምቲ እቶም ኣብ ኤፌሶን ዝነበሩ ዓመጸኛታት ከኣ «ጉባኤ» ወይስ «ቤተ ክርስትያን» ተባሂሎም ዝተጠቕሱ (ግብሪ ሃዋርያት 19:32)። ድሕሪ ዓመታት፡ እቲ ቃል «ቤተ ክርስትያን» ንዝኾነ ይኹን ዓይነት ምትእኽኻብ ኣብ ክንዲ ዝኸውን፡ ንምትእኽኻብ ክርስትያናት ማለት ጀመረ።
«ኣብ» ኣምላኽ ኣቦን ክርስቶስን ምዃኖም ምግላጽ ክልተ ርክባት የመልክት። ቀዳማይ፡ እቲ ግሪኻዊ ቃል ን«ኣቦ» ዝኾነ «መጋቢ፡ ተኸላኻሊ፡ ደጋፊ» ማለት እዩ። ርክብ ኣምላኽ ምስ ምእመን ከም ርክብ ኣቦ ምስ ውሉድ እዩ። ካልኣይ፡ እቲ «ጐይታ» ተባሂሉ ዝተተርጐመ ግሪኻዊ ቃል ንሓይሊ ዘለዎ፡ ልዑል ስልጣን ዘለዎ፡ ከም ቄሳር፡ ፍጹም ንጉስ፡ ዝኸውን ማዕርግ ነበረ። «ገዛኢ፡» «ጐይታ፡» «ኣምላኽ» ወይስ «ባለቤት» ተባሂሉ ክትርጐም ይኽእል እዩ። ከምኡ’ውን ማዕርግ ክብረትን ኣኽብሮትን ነበረ፡ ባሮት ንጐይተኦም ዝሰላምቱሉ ዝነበሩ። ርክብ ክርስቶስ ምስና ንሕና ከም ርክብ ጐይታ ምስ ባርያ እዩ። ክርስትያናት «የሱስ ጐይታ ምዃኑ» ዝእመኑ እዮም (ሮሜ 10:9,13)። «ኣምላኽን» «ክርስቶስን» ብሓንሳብ ብምግባር፡ ጳውሎስ ክርስቶስ ክፋል ኣምላኽ ምዃኑ ይብል።
ጸሎት ጳውሎስ
«ንኹላትኩም ኩሉ ሳዕ ንኣምላኽ ነመስግኖ፡ ኣብ ጸሎትና እናጠቐስናኩም ኢና። ኣብ ቅድሚ ኣምላኽናን ኣቦናን ግብርኹም ብእምነት ዝተገብረ፡ ጻዕርኹም ብፍቕሪ ዝተገብረ፡ ጽንዓትኩም ከኣ ብተስፋ ኣብ ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ዝተገብረ ብቐጻሊ ንዝክር» (1 ተሰሎንቄ 1:2-3)።
ጳውሎስ ንነዞም ምእመናን ብቐጻሊ ይጽልየሎም ነበረ። ንሳቶም ውሉዳቱ ብእምነት ነበሩ። ንኣምላኽ ኣብ ህይወቶም ብዝመጸ ለውጢ የመስግኖ ነበረ – መንፈሳዊ ልደቶምን ዕቤቶምን፡ ብ«ግብርኹም ብእምነት ዝተገብረ፡» «ጻዕርኹም ብፍቕሪ ዝተገብረ፡» ከምኡ’ውን «ጽንዓትኩም ብተስፋ ዝተገብረ» ዝተገልጸ። ምስጋናኡ ንትምህርቲ ቀዲሙ።
«ግብርኹም ብእምነት ዝተገብረ» ምልዋጦም ነበረ፤ «ካብ ጣኦታት ናብ ኣምላኽ ተመልሱ» (1:9)። እምነት ሓጥእ ንመድሓኒ ምስ ዝቕበልን ድሕሪኡ ብእምነት ምስ ዝነብርን እያ እትዓዪ። እምነት ንኣምላኽ ምእማን እዩ (ዮሃንስ 6:28-29)። እዚ ግብሪ እዚ ድሕሪ ምልዋጥ ዝመጽእ ህይወት እምነት የጠቓልል። «ጻዕርኹም ብፍቕሪ ዝተገብረ» ንኣምላኽ ብፍቕሪ ክርስቶስ ዝተገብረ ኣገልግሎቶም ነበረ፤ «ንህያው እውነተኛ ኣምላኽ» የገልግሉ ነበሩ (1:9)። «ጽንዓትኩም ብተስፋ ዝተገብረ» ምጽኣት ክርስቶስ ምጽባዮም ነበረ። «ንወዱ ኻብ ሰማይ» ይጽበዩ ነበሩ (1:10፤ 4:13-18)። ብእምነቶም ተሳቒዮም እኳ እንተነበሩ፡ ኣይተሓድጉን።
ኣብዚ ንርኢ፡ እቲ ንክርስትያናዊ ንጥፈታት ዝድርኽ እምነት፡ ፍቕሪን ተስፋን ምዃኑ። እቲ ኣምላኽ ዝህበና እምነት ንኣምላኽ ፍቕሪን ተስፋ ምጽኣት ክርስቶስን የፍሪ፡ እዚ ኸኣ ብወገኑ ከም ጻዕርን ጽንዓትን ዝኣመሰለ ተግባራት የፍሪ።
እምነት ኣብ ተግባር
«ኣቱም ብኣምላኽ እተፈቐርኩም ኣሕዋት፡ ወንጌልና ብቓላት ጥራይ ዘይኮነስ፡ ብሓይሊ፡ ብመንፈስ ቅዱስን ብዕሙቕ ምእማንን ከም ዝመጸኩም ንፈልጥ ኢና» (1 ተሰሎንቄ 1:4-5)።
እዚ መልእኽቲ እዚ ንሰብኡትን ኣንስትን እዩ ተጻሒፉ። እቲ ግሪኻዊ ቃል ን«ኣሕዋት» ዝኾነ «ኣሕዋትን ኣሓትን» ወይስ «ማሕበረሰብ» ማለት እዩ። ኣብዚ፡ ጳውሎስ ንኹሎም ክርስትያናት ኣብ ተሰሎንቄ ኣመስጊኑ፡ ኣብነት ዝኾኑ ምእመናን ከም ዝኾኑ ገሊጹ። ክልተ ነገራት ከኣ ኣዘኻኺርዎም። ቀዳማይ፡ ተፈቒሮም ነበሩ። ኣምላኽ ንኹላትና ይፈትወና፡ እምነት ኣብ ህይወትና ቅድሚ ምግላጻ እኳ (ዮሃንስ 3:16፤ ሮሜ 5:8)። ንሱ ኣዝዩ ስለ ዝፈትወና፡ ወዱ ምእንታና ሞተ። ካልኣይ፡ ብኣምላኽ ተመሪጾም ነበሩ (ዮሃንስ 6:44)። ክርስትያናት ምስ ኮኑ፡ ካብ ባህርያቶም ብኣምላኽ ከም ዝተመርጹ ግልጺ ነበረ (ኤፌሶን 1:4)። መጽሓፍ ቅዱስ ሰባት ንህያብ ምድሓን ክቕበሉ ወይስ ክነጽጉ ምርጫ ከም ዘለዎም ይምህር። ንሳቶም ተቐበሉ።
እቲ ኣብ ህይወቶም ዝመጸ ድራማዊ ለውጢ ጳውሎስ ወንጌል ኣምላኽን ክርስቶስን ምስ ሰበኸሎም እዩ ዝተፈጸመ (2:2,8፤ 3:2)። «ምስ» ኣርባዕተ ነገራት መጸ። ቀዳማይ፡ «ብቓላት» ብዛዕባ ናይ ብሉይ ኪዳን ተስፋታት ኣምላኽ፡ የሱስ መን ምዃኑን እንታይ ከም ዝገበረን ሰበኸ። ካልኣይ፡ «ብሓይሊ» ምእማን ሓጢኣት፡ ንስሓን ምልዋጥን ነበረ። ወንጌል ህይወት ንምልዋጥ ሓይሊ ኣለዎ። ሳልሳይ፡ «ብመንፈስ ቅዱስ» ምንጪ እቲ ሓይሊ ገሊጹ። ራብዓይ፡ «ብዕሙቕ ምእማን» ጳውሎስ ንኣምላኽ ከም ዝዛረብ ይፈልጡ ነበሩ፡ ህይወቶም ከኣ ንእኡ ሃቡ። ጳውሎስ ቃል ኣምላኽ ከም ዝዛረብ ተቐበሉ፡ «እዚ ኸኣ ኣብ ኣመንቲ ዝዓዪ እዩ» (1 ተሰሎንቄ 2:13)። ቃሉ ሰባት ምስ ዝእዘዝዎ ይልውጦም (2 ጢሞቴዎስ 3:16፤ እብራውያን 4:12)። መልእኽቲ ሰሚዖም ብእኡ ተዋጊኦም ህይወቶም ለወጡ።
ፍቕሪ ኣብ ተግባር
«ኣብ መንጎኹም ብኸመይ ከም ዝነበርና ትፈልጡ ኢኹም ... ንዓናን ንጐይታን መምሰልቲ ኮንኩም፤ ብርቱዕ ስቓይ እናሃለወ እኳ፡ ነቲ መልእኽቲ ብሓጎስ ብመንፈስ ቅዱስ ዝተዋህበ ተቐቢልኩምዎ። ስለዚ ንኹሎም ምእመናን ኣብነት ኮንኩም ... መልእኽቲ ጐይታ ኻባኻትኩም ወጸ ... እምነትኩም ኣብ ኣምላኽ ኣብ ኩሉ ቦታ ተፈልጠ። ስለዚ ብዛዕባኡ ዝኾነ ይኹን ነገር ክንብል ኣየድልየናን፡ ምኽንያቱ ንሳቶም ባዕሎም እንታይ ዓይነት ኣቀባብላ ከም ዝገበርኩምልና ይነግሩ። ካብ ጣኦታት ናብ ኣምላኽ ብኸመይ ከም ዝተመልስኩም፡ ንህያው እውነተኛ ኣምላኽ ንምግልጋል ይነግሩ» (1 ተሰሎንቄ 1:5-9)።
እቶም ተሰሎንቄውያን ንጳውሎስን ክርስቶስን መሰሉ፡ ንኻልኦት ምእመናን ከኣ ጽቡቕ ኣብነት ነበሩ (1:6-7)፡ ተሳቒዮም እኳ እንተነበሩ። ፍቕሮም ብሰለስተ መገዲ ተገሊጹ። ቀዳማይ፡ ምጕርምራም ኣቋሪጾም ባህ ክብሎም ጀመሩ። ኣምላኽ ተቖጻጻሪ ምዃኑን ዘለኣለማዊ ዕድሎም ድሕንነት ከም ዘለዎ ረኣዩ። ስቓዮም ምስ ዘለኣለማዊ ምድሓኖም ኣብ ክርስቶስ ክነጻጸር ከሎ ሓጺር ነበረ። ካልኣይ፡ ነቲ ወንጌል ምስ ጎረባብቶምን ኣዕሩኽቶምን ተኻፈሉ፡ «መልእኽቲ ጐይታ ኻባኻትኩም ወጸ።» ወንጌል ሓጎስን ተስፋን ስለ ዝህብ ምዝራቡ ዝግባእ ነበረ። ሳልሳይ፡ ንኣምላኽ ንዕለት ክከናኸኖም ኣመኑ፤ «እምነቶም ኣብ ኣምላኽ» ኣዝዩ ፍሉጥ ነበረ። ወንጌል ብብቕዓት ንምዝርጋሕ ኣብ ኣምላኽ እምነት የድሊ። እዚ ብኸምዚ ዝበለ ጽቡቕ መገዲ ስለ ዝገበሩ፡ ጳውሎስ መልእኽቲ ወንጌል ክደግም ኣየድለዮን።
እቶም ተሰሎንቄውያን ኣብ ክርስትያናዊ ህይወቶም ዓቢ ምጅማር ገይሮም ነበሩ። ቀዳማይ፡ ካብ ርእሰ-ወዳድነት ንስሓ ገይሮም፡ ካብ ብዙሓት ዓይነት ጣኦታት፡ ካብ ዝተቐርጹ ምስልታት ክሳዕ ንነገራት ናይ ምጥራይ ጽዑቕ ድሌታት፡ ናብ ኣምላኽ ተመልሱ (ቆሎሴ 3:5)። ካልኣይ፡ ንኣምላኽ ብፍቕሪ ኣገልገሉ፡ እዚ ኸኣ ንኻልኦት መስዋእታዊ ሓልዮት እዩ (ዮሃንስ 13:34-35)። ናቶም «ጻዕሪ ብፍቕሪ ዝተገብረ» ነበረ (1:3)።
ተስፋ ኣብ ተግባር
«ካብ ጣኦታት ናብ ኣምላኽ ብኸመይ ከም ዝተመልስኩም ይነግሩ ... ንወዱ ኻብ ሰማይ ንምጽባይ፡ ንሱ ኻብ ምዉታት ዘተንስኦ – የሱስ፡ ንሱ ኻብቲ ዝመጽእ መዓት ዘድሕነና» (1 ተሰሎንቄ 1:10)።
ንሳቶም ከኣ ምጽኣት ክርስቶስ ይጽበዩ ነበሩ (ዮሃንስ 14:3፤ 1 ተሰሎንቄ 4:13-18፤ 1 ቆሮንቶስ 15:51-58)። ኣምላኽ ንምእመናን ምስኡ ክወስዶም ተስፋ ሂቡ። እዚ ብሞት ክኸውን ይኽእል፡ «ካብ ስጋ ርሒቕና ምስ ጐይታ ኣብ ቤት» (2 ቆሮንቶስ 5:8)። ብምርካብ ከኣ ክኸውን ይኽእል እዩ። የሱስ ከምዚ በለ፡ «እንተኸድኩን ቦታ እንተኣዳለኹልኩምን፡ ክምለስ እየ፡ ንዓኻትኩም ከኣ ምሳይ ክወስደኩም እየ፡ ንስኻትኩም ከኣ ኣነ ዘሎኹሉ ክትህልዉ» (ዮሃንስ 14:3)። እቲ ክርስትያን ጐይታ ኣብ ዝኾነ ይኹን እዋን ክመጽእ ከም ዝኽእል እናተጸበየ ክነብር ይግባእ።
ተስፋና እቲ ኣምላኽ ብግብሪ ክርስቶስ ኣብ ምድሪ ዝጀመሮ፡ ብምጽኣቱ ከም ዝፍጽሞ ምፍላጥ እዩ። ፈተናታት ናይዚ ህይወት እዚ ግዝያዊ እዩ፡ ብርቱዕ ኩነታት እናሃለወ እኳ ጽንዓት የምጽእ። ኣምላኽ ተቖጻጻሪ እዩ፡ እንታይ ከም ዝገብር ከኣ ይፈልጥ።
ጳውሎስ የሱስ ካብ «እቲ ዝመጽእ መዓት» ከም ዘድሕነና ክጠቅስ እንታይ ማለቱ እዩ? እዚ ሓሳብ እዚ ኣብ 1 ተሰሎንቄ 5:9፡ ኣብ ኣውድእ «መዓልቲ ጐይታ» ይርከብ። እዚ እቲ ኣምላኽ መዓቱ ኣብ ዓለም ዝፈስሰሉ ዝመጽእ ግዜ እዩ (ማቴዎስ 24:21)፡ ቅድሚ ምጽኣቱ ብሓይሊን ፍርድን (ማቴዎስ 24:27-31)። ክርስቶስ ብምርካብ ንምእመናን ናብ ሰማይ ንምውሳድ ምስ ዝምለስ፡ ካብቲ ኣብ መንጎ ምርካብን ምግላጹን ዝኸውን መከራ ከድሕኖም እዩ (ማቴዎስ 24:4-28፤ 1 ተሰሎንቄ 5:1-11፤ 2 ጴጥሮስ 2:9፤ ራእይ 3:10)።
ዝተለወጡ ህይወታት
እቶም ተሰሎንቄውያን ንጳውሎስን ክርስቶስን መሰሉ፡ ንኻልኦት ምእመናን ኣብ ግሪኽ ከኣ ጽቡቕ ኣብነት ነበሩ። ንዓና ከኣ ጽቡቕ ኣብነት እዮም። ንሕና ግን ንኻልኦት ጽቡቕ ኣብነት ዲና? ንዝረኽቦም ሰባት ሓገዝ ወይስ ዕንቅፋት ዲና? ወንጌል ኣብዞም ምእመናን ጽንኩር ለውጢ ኣምጺኡ፡ ሓድሽ እምነት – ኣብ ክንዲ ጣኦታት ንኣምላኽ ሰዓቡ፤ ሓድሽ ፍቕሪ – ንኣምላኽ ኣገልገሉ፤ ሓድሽ ተስፋ – ዳግማይ ምጽኣት የሱስ ክርስቶስ ይጽበዩ ነበሩ፤ ሓድሽ ሓጎስ – ኣምላኽ ተቖጻጻሪ ምዃኑ ይፈልጡ ነበሩ፤ ሓድሽ ተልእኾ – ወንጌል ምዝርጋሕ። ኣምላኽ ከምኦም ክንከውን ይደልየና።
