«ኵሉ እቲ ቐደም እተጻሕፈ ዘበለ ንምምሃርና እዩ እተጻሕፈ።» ሮሜ 15:4 NIV
ሽዑ: 446-434 ቅ.ል.ክ ነህምያ ንዝተረፉ እስራኤላውያን ኣብ የሩሳሌም ዝነበሩ ተማረኹ ገለ ፍሉያት መልእኽትታት ነበሮም፣ ግናኸ ሓደ ዝድፍኦ ሓይሊ ጥራይ ነበሮ – መሪሕነትን ሓይልን ኣምላኽ። ነቲ ዝስዕብ ክገብሩ ኣተባብዖም: ንኽብሪ ኣምላኽን ንምክልኻሎምን ኣፍራስ የሩሳሌም ዳግማይ ክሰርሑ (ነህምያ 1-6)፤ ወለዶኦም ከረጋግጹ (7)፤ ብንስሓን ብምእማንን ንእኡ ንምእዛዝ ኪዳን ብምግባርን ናብ እግዚኣብሔር ኣምላኽን ሕጉን ክምለሱ (8-10)፤ ናብ ውርሻኦም ክኣትዉን ክሕጎሱን (11-12)፤ ካብ ጌጋ ዝምድናታትን ጽልዋታትን ክፍለዩ (13)።
ውጽኢት እዞም መምርሒታት እዚኦም ኣብ መጽሓፉ ከም እተመዝገበ ድንቂ ነበረ። ብርግጽ: ነህምያ እሙን ኣገልጋሊ (1:6) ስለ ዝነበረን ብምሉኡ ብጐይታኡ ስለ ዝተመርኮሰን (1:11፤ 2:18፤ 7:5) ኵሉ ተፈጺሙ። ታሪኻዊን መንፈሳዊን ትርጉም ዓወታቱ ኣገደስቲ ትምህርትታት እዮም።
ሕጂ: 2011 ድ.ል.ክ ነህምያ እቲ ሰብኣይን መልእኽቱን ንዓና ሎሚ እንታይ እዮም ዘርእዩና? ሃዋርያ ጳውሎስ ብሉይ ኪዳን ንምምሃርና ከም እተጻሕፈ የዘኻኽረና (ሮሜ 15:4)። ቃላት ነህምያ ንዓና ብፍላይ ዘይተመርሑ እኳ እንተ ነበሩ (1:1)፣ ባህርያቱን ተግባራቱን ግና ብታሪኽ ኣቢሎም ክበርሁ ይቕጽሉ ኣለዉ። ብሓቂ: እዚ ሰብኣይን መልእኽታቱን ክፈላለዩ ዘይከኣሉ ይመስል፣ ምኽንያቱ ንሱ ምሳሌኦምን መርኣያኦምን ስለ ዝነበረ።
መልእኽቲ 1: ርክብ
«ኦ ጐይታይ: እዝንኻ ናብ ጸሎት እዚ ባርያኻ ይኹን።» ነህምያ 1:11
ነህምያ ሰብ ጸሎት (1:4-11፤ 2:4፤ 4:4) ከምኡ’ውን ሰብ ተግባር (2:9) ነበረ። ተግባራቱ ብርክቡ ምስ ጐይታኡ ኣምላኹ ይምርሑ ነበሩ (2:4,20፤ 4:4,9፤ 7:5)። በዚ ድማ: ኵሎም ክርስትያናት ክመስልዎም ዝግባእ ካብቶም ደበና መሰኻኽር ሓደ እዩ (እብራውያን 12:1)። ኣገዳስነት ናይ ቀረባን ቀጻልን ርክብ ምስ መድሓኒናን ጐይታናን ክበዝሕ ኣይግባእን። ፍቓዱ ንምርግጋጽ ምጽላይ: ብቐጻሊ ንቓሉ ብምምሃር ዝሕግዝ: ኣምላኽ ንህይወትና ዕላማን ኣንፈትን ክህበና ይፈቅድ።
መልእኽቲ 2: ምእማን
«ንሕና ... ዝገበርናዮ ሓጢኣት ንዓኻ እእመን።» ነህምያ 1:6
ነህምያ ሓጢኣት ኣይሁድ ከም ናቱ ገይሩ ኣመነ። ንሱ ነቲ ናይ ባቢሎን ምርኮን ሕጂ ዘሎ ሓዘንተኛ ኩነታትን ዘስዓበ ጸገም ከም ዝነበረ ገለጸ (1:6-10)። ከምኡ’ውን ምስቶም ንስም ኣምላኽ ክፈርሁ ዝደለዩ እሙናት ሰባት ርእሱ ኣለለየ (1:11)። ከመይ ዝበለ ዘሰንብድ ትምህርቲ! ኵሎም ክርስትያናት: ከም ኣካል ስጋ ክርስቶስ (ሮሜ 12:5)፣ ንውድቀት ናይ ክርስትያናዊ ምስክርነት ሎሚ ሓላፍነት ከም ዘለዎም ክፈልጡ ይግባእ። ድኻም ቤተ ክርስቲያን ብሓፈሻ ብሰንኪ ውልቃዊን ሓባራዊን ውድቀትና እዩ።
ናብ ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ዘለና ኣቓልቦ ዘርሕቑና ነገራት ስሒቦምና ወይ ኣቓልቦና ኣርሒቖምና። እዚ ድማ ብዙሕ ግዜ ንጐይታን ንቓሉን ብሓቂ ብዘይምፍላጥና: ብዘይምፍቃርና ወይ ብዘይምእዛዝና እዩ ዝኸውን። ክርስትያናት ብውልቂ ንዝሓለፈን ሕጂ ዘሎን ውድቀት ቤተ ክርስቲያንን ንኣካልናን ክፈልጡ: ክለልዩን ክእመኑን ይግባእ። ሽዑ ጥራይ ኢና ከም ነህምያ: ካብ ንጹህ ልቢ ንጐይታ ንምስዓብ ዝደሊ ፍሉይ ንኡስ ጉጅለ ክንከውን (2 ጢሞቴዎስ 2:22)።
መልእኽቲ 3: ኩነታት ምግምጋም
«ብለይቲ ወጻእኩ ... ኣፍራስ የሩሳሌም እናመረመርኩ።» ነህምያ 2:13
ንጉስ ንስምዒት ባርያኡ ተዓዘበ: ስለምንታይ ከም ዝሓዘነ ድማ ሓተቶ። በቲ ግዜ እቲ ኣብ ቅድሚ ንጉስ ዝኾነ ይኹን ሕማቕ ስምዒት ምግላጽ ንሞት ከም ዝዳርግ ብሓፈሻ ይፍለጥ ነበረ። ግናኸ ነህምያ ነዚ ሕጂ ዘሎ ጸገም ከም ኣጋጣሚ ገይሩ ርእይዎ። ንሓደጋኡ እናፈለጦ (2:2) ግናኸ ብኣምላኹ እናተኣመነ: ንንጉሱ ቅኑዕ ምስክርነት ሃቦ (2:3)።
ንጉስ ኣርታሕሻስታ ንሰብኣይን ንጸብጻቡን ፈተዎ (2:6)፣ ነቲ ዳግማይ ምህናጽ ክሳዕ ክንደይ ግዜ ከም ዝወስድ ድማ ሓተቶ። ነህምያ ነቲ ኩነታት ኣቐዲሙ ገምጊምዎ ስለ ዝነበረ: ንንጉስ ፍሉያት መልስታት ክህብ ክኢሉ። ከምኡ’ውን ናብ ይሁዳ ንምኻድ ምሕላውን ንህንጻ ንምጥቃም ዕንጨይትን ክሓትት ክኢሉ (2:6-8)፣ ምኽንያቱ ነዘን ኣድለይቲ ነገራት ንሕቶ ንጉስ ኣቐዲሙ ኣረጋጊጽወን ነበረ። ንጉስ ንኵሉ ሕቶታቱ እወ በለ። ናብ የሩሳሌም ምስ በጽሐ: ነህምያ ነቲ ህዱእ ሰዓታት ለይቲ ተጠቒሙ ነቲ ኩነታት ብምምርማር ንፍርስራሽ ኣፍራስ ከተማ ሰለለ (2:12-15)። ካብቲ ዝረኣዮ ፍርስራሽ ንኸምዚ ዝኣመሰለ ዓቢ ዕዮ ህንጻ ንህዝቢ ከመይ ገይሩ ክቐርቦ ይኽእል? ምኽንያቱ ኢድ ኣምላኹ ኣብኡ ከም ዝነበረት ፈሪድዎ ነበረ (2:8,18)።
እዚ ሰብኣይ ዘርኣዮ ካልእ ድንቂ መልእኽቲ እነሆ። ከም ነህምያ: ንሕና’ውን ሓደ ከቢድ ኩነታት ወይ ዘይሕለፍ ዝመስል ዕንቅፋት ክንገምግም ከለና: ብምሉኡ ብኣምላኽ ምትእምማን ዝመልኦ ኣተሓሳስባ የድልየና። ሽዑ ድማ መሪሕነትን ሓልዮትን ጐይታ ክንጽበን ክንረኽቦን ንኽእል ኢና።
መልእኽቲ 4: ምህናጽ
«ኣብ እንገብሮ ዘሎና ጸገም ትርእዩ ኣሎኹም ... ንዑ ንኣፍራስ ዳግማይ ንስራሕ።» ነህምያ 2:17
ዕዮ ምህናጽ ኣፍራስ የሩሳሌም እንተ ወሓደ ክልተ ካልኦት ትምህርትታት ክህበና ይኽእል እዩ። እቲ መልእኽቲ ንምህናጽ ነበረ። ነህምያ ድማ እቲ ሃናጺ ነበረ። ንሱ ባዕሉ ኣእማን ኣንቀሳቒሱ እንተኾይኑ ኣይንፈልጥን ኢና፣ ግናኸ ምስቶም ሰራሕተኛታት ብርግጽ ተለልዩ ኣተባብዖም: «ኣነ ድማ መሊሰ: ‘ኣምላኽ ሰማይ ንዓና ዓወት ክህበና እዩ። ንሕና ባሮኹኡ ዳግማይ ክንሰርሕ ክንጅምር ኢና’» (2:20)። እቶም ህዝቢ ንነዊሕ ግዜ ብዓቢ ጭንቀትን ነቀፌታን እኳ እንተ ነበሩ (1:3)፣ መሪሕነቱን ምሳሌኡን ግና ነቲ ዕዮ ኣብ 52 መዓልቲ ጥራይ ንምፍጻም ኣተባብዖም (6:15)።
ከምኡ’ውን: እቲ መሃንጺ ንብረት ሓደ ግዜ ብሰሎሞን እተሰርሑ ዓበይቲ ኣፍራስን ደጌታትን ከም ዝነበሩ ክዝከር ይኽእል እዩ (1 ነገስት 3:1)። ነህምያ ብምሉኡ ፈሪሱ (ነህምያ 2:13) ከምኡ’ውን ብፍርስራሽ ዝመልአ (4:10) ከም ዝነበረ ረኸቦ፣ ስለዚ ዳግማይ ምህናጽ ኣዝዩ ከቢድ ክኸውን እዩ። ግናኸ ካብዚ ፈሪሱ ዝነበረ ንብረት እዮም ኣይሁድ ነቲ ኣፍራስ ዳግማይ ዝሰርሕዎ፣ እዚ ድማ ኣብ ምውፋዩ ዓቢ ሓጐስ ኣስዒቡ (12:43)።
ቀዳማይ: ፍርስራሽ ክሳዕ ክንደይ ዓቢ ይኹን: ነገራት ብኣምላኽ ዳግማይ ክምስረቱ ይኽእሉ እዮም። እቲ ብሓፈሻዊ ክርስትያናዊ ምስክርነት ሎሚ ብፍላይ ኣብ ምዕራባዊ ዓለም ፈሪሱ ኣሎ። ብፍልስፍናታት ዓለም ዝመጸ ጥፍኣት (ቆሎሴ 2:8) ከምኡ’ውን ናይ ዝተሰንጠቐት ቤተ ክርስቲያን ነቀፌታ ክንፈልጥ ይግባእ። ከምቲ ኣብ ግዜ እዚ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ጸብጻብ ዝነበረ: ዘይድሓኑ ሰባት ንዝኾነ ይኹን ናይ ኣምላኽን ምስክርነቱን ዘዘኻኽር ነገር ከጥፍኡ ይደልዩ ኣለዉ። ስለዚ: ንዓና ንምክልኻልን ካብ ዓለም ንምፍላይን ነቲ ኣፍራስ ዳግማይ ንምህናጽ ብጹሓት ምእመናን የድልዩ። እቲ ሓደ ዓይነት ንብረት ክጥቀመሉ ኣለዎ – ትምህርቲ ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ከምቲ ብሃዋርያት እተምሃረ። እቲ ኣፍራስ: ብጐይታ ብዝተወፈዩ ኣገልገልቲ ህድኣት ምስ ዝመጽእ: ምስ ደጌታቱን መዓጹኡን ዳግማይ ክስራሕ ይኽእል እዩ። ብሓፈሻ: እቲ ኣፍራስ ምክልኻልን ካብ ዓለም ምፍላይን የመልክት: እቶም ደጌታትን መዓጹን ድማ ነፍሳት ክኣትዉን ወንጌላውያን ክወጹን ይፈቕዱ።
ካልኣይ: ዝኾነ ክርስትያናዊ «ህያው ኣእማን» (1 ጴጥሮስ 2:5)፣ ናይ ገዛእ ህይወቶምን ምስክርነቶምን ፈሪሱ ዝርከብ ኩነታት ዝፈለጡ ኣለዉ ድዮም? ኣምላኽ ኣፍራሶም ዳግማይ ክሰርሕን ክምልሶምን ይደሊ: ብጹሓት ክርስትያናት ድማ ኣብዚ ሂደት እዚ ይጥቀም (ያእቆብ 5:19-20)። እዚ ድማ ንኣገልግሎት ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ዳግማይ ምስ ዝውፈዩ ዓቢ ሓጐስ ከስዕብ እዩ (ሉቃስ 15:6)።
መልእኽቲ 5: ንርእስኻ ዘይሓስብ መሪሕነትን ምሃብን
«ኣነ ንዕዮ እዚ ኣፍራስ ወፈኹ።» ነህምያ 5:16
ነህምያ ሓላዊ ንጉስ ነበረ (1:11)። እዚ ቦታ እዚ ዝተወደበ ኣገልግሎት የድልዮ ነበረ። ንሱ ንምክልኻል ንጉስ እናረጋገጸ ንኣድለይቲ ነገራቱ እናቕረበ: ንሓደ ጉጅለ ኣገልገልቲ ይቆጻጸር ነይሩ ክኸውን ይኽእል እዩ። እዚ መሪሕነት: ፈለማ ኣብ ኣደራሽ ኣርታሕሻስታ እተፈጸመ: ኣብ ቦታኡ ከም ኣመሓዳሪ ኣብ የሩሳሌም ቀጺሉ። ንኣገልገልቱ ምስቶም ነበርቲ ከተማ ክሰርሑ እናወደበ (5:16)፣ ልዕሊ ሓደ ሚእትን ሓምሳን ሰባት ኣብ ገዛእ ጠረጴዝኡ መገበ (5:17)። እንደገና: እቲ ሰብኣይን መልእኽቱን ሓደ ነበሩ! ንስሱዓትን ሃብታማትን መኳንንትን ገዛእትን ከተማ እናተዛረበ (5:7)፣ ብምሳሌኡ ከመይ ክገብሩ ከም ዝግባእ ኣርኣዮም። እዚ ዘይሓልፍ ትምህርቲ እዩ: እትሰብኾ ተግብር: ኣብ ኵሉ ነገር ድማ ጽቡቕ ምሳሌ ኩን።
ብርግጽ: ካብ ባህርይን ተግባራትን ነህምያ ዝበዝሑ ትምህርትታት ክንመሃር ኣሎና። ነቲ ስሙ ዝጸውር መጽሓፍ ኣንብቦ: ድሕሪኡ ድማ እንደገና ኣንብቦ: ጐይታ ንዓኻ ጥራይ ኣብኡ ዝቐበሮም ካልኦት ኣዝዩ ክቡር ነገራት እናደለኻ። ኣውጽኦም እሞ ብመሪሕነትን ሓይልን መንፈስ ቅዱስ ናብ ህይወትካ ኣእትዎም። እዚ ድማ ንምሳሌ እዚ ሰብኣይን መልእኽታቱን ክትስዕብ ክሕግዘካ እዩ።
