ኣከዳድና ኣብ ብሉይ ኪዳን
ነዘን ሕቶታት እዚኤን ከም ዝተዋህባኦ ቅደም ተኸተል ኣይንወስደን ኢና። ብሓቂ ነቲ ነዘን ሕግታት እዚኤን ዚገዝአን መለኮታዊ መርሆታት ክንርኢ ኸለና፡ እዘን ሕቶታት እዚኤን ናብ ድሕሪት ይጠፍኣ።
ቅድም ቀዳድም፡ 2 ጢሞቴዎስ 3:16-17 (NKJV) ከምዚ ይብለና፡ “ቅዱስ ጽሑፍ ኩሉ ብመንፈስ ኣምላኽ እተነፍሰ እዩ፡ ንትምህርቲ፡ ንተግሳጽ፡ ንምእራም፡ ንጽድቂ ንምምሃር ድማ ይጠቅም እዩ፡ እቲ ሰብ ኣምላኽ ምሉእ፡ ንኹሉ ጽቡቕ ዕዮ ድማ ምሉእ ብምሉኡ ድሉው ምእንቲ ኪኸውን።” ሃዋርያ ጳውሎስ ነዛ ደብዳበ እዚኣ ንጢሞቴዎስ ኪጽሕፍ ከሎ፡ ሰባት ምሉእ ብሉይ ኪዳን ነበሮም። ሓደ ክፋል ናይ ሓድሽ ኪዳን ጥራይ እዩ ተጻሒፉ ነይሩ፡ እዚ ድማ ብመልክዕ ደብዳበታትን ገለ ውልቃዊ መጽሓፍትን ነበረ። ሕትመት ገና ኣይተረኽበን ነይሩ፡ ስለዚ እዚኤን ብኢድ ይቕድሓ ነበራ። ኣዝዮም ሒደት ክርስትያናት ጥራይ እዮም ካብቲ ሕጂ ሓድሽ ኪዳን እንብሎ ንእሽቶ ክፋል ዝበዝሐ ዝነበሮም። ዝነበሮም ድማ ይከናኸንዎ ነበሩ።
መንፈስ ቅዱስ ንሙሴ መጽሓፍ ዘዳግም ኪጽሕፍ ከም ዘነቓቕሖ ብጥንቃቐ ንዘክር (ምናልባት ምዕራፍ 34 ብኻልእ ሰብ ከም ዝተጻሕፈ ይርአ)። እታ መጽሓፍ ክፋል ናይ ቅዱስ ቃል ኣምላኽ እያ፡ ኣምላኽ ድማ ኣብ ቃልካ ይቕመጥ። ጐይታ የሱስ ከምዚ በለ፡ “ኣነ ንሕግን ንነብያትን ከፍርስ ከም ዝመጻእኩ ኣይትሕሰቡ። ከፍርስ ዘይኮነስ፡ ክምልእ እየ ዝመጻእኩ። ብሓቂ እብለኩም ኣለኹ፡ ሰማይን ምድርን ክሳዕ ዚሓልፉ፡ ሓንቲ ፊደል ወይ ሓንቲ ነጥቢ እኳ ካብ ሕጊ ኣይትሓልፍን እያ፡ ክሳዕ ኩሉ ዚፍጸም።” (ማቴዎስ 5:17-18)።
ኣምላኽ ንሕጊ ሃበ ንህዝቡ እስራኤል፡ ንሳቶም ድማ፡ “እግዚኣብሄር ዝበሎ ኩሉ ኽንገብር ኢና” በሉ። (ዘጸኣት 19:8)። ግናኸ፡ ነቲ ብቕልጡፍ ዝኣመንዎ ኺገብሩ ብኸቢድ ፈሸሉ፡ ሓጢኣቶም ድማ ንወዲ ኣምላኽ፡ ጐይታና የሱስ ክርስቶስ፡ ብምስቓል ኣኸተሙ። ንሕና ክርስትያናት ኣብ ትሕቲ ሕጊ ኣይኮናን፡ ከመይሲ ክርስቶስ ሞይቱ፡ ካብ ምዉታት ተንሲኡ፡ ናብ ሰማይ ዓሪጉ፡ ንመንፈስ ቅዱስ ድማ ንዓና ኺነብር፡ ኪምህር፡ ናብ ኩሉ ሓቂ ኺመርሓና ለኣኸ። ክርስቶስ ባዕሉ እዩ እቲ ክንስዕቦ ዘሎና ኣብነት። ገሊኦም ኣይሁዳውያን ምእመናን ንኣህዛብ ምእመናን ኪግዘሩን ንሕጊ ኺሕልዉን ደለዩ፡ ግናኸ መንፈስ ቅዱስ ኣብ ግብሪ ሃዋርያት 15 ብንጹር ገለጸ፡ ንዕዮ ክርስቶስ ዝፈጸሞ ፈጺሙ ኺውሰኽ ከም ዘይብሉ። እቲ መልእኽቲ ናብ ገላትያ ነዚ ጌጋ ሓሳብ እዚ ንምቅዋም እዩ ተጻሒፉ።
እቶም ንኣና ንክርስትያናት ብቐጥታ ዘይትግበሩ ክፋላት ቃል ኣምላኽ እውን ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ቦታኦም ኣለዎም። ካብኦም ጥንታዊ ታሪኽ ጥራይ ዘይኮነስ ንመሃር፤ ኣምላኽ ብዛዕባ ብዙሓት ኣገዳሲ ነገራት ከመይ ከም ዚስምዖ ንረክብ። ሓደ ኣብ ፈለማ ምዕራፍ ዘፍጥረት እንርእዮ ነገር፡ ኣምላኽ ኩሉ-ጥበበኛ ኣምላኽ ስርዓት ምዃኑ፡ ንምሕዋስ ድማ ዚጸልእ ምዃኑ እዩ። ንብርሃን ካብ ጸልማት፡ ንማያት ላዕሊ ካብ ማያት ታሕቲ፡ ንንቑጽ ምድሪ ካብ ባሕሪ ፈለየ። ኣምላኽ ኣትክልትን ፍረ ዘለወን ኣእዋምን ኩሎም ዝተፈላለዩ ዓይነት ህያዋን ፍጥረታትን ከም ዓይነቶም ገበሮም፡ ንሰብ ድማ ወድን ጓልን ገይሩ ፈጠሮ።
ነዘን ምፍልላይ እዚኤን ምኽንያታት ኣለዎ። ንኣብነት፡ ኣብ ኤፌሶን 5:22-33 ሰብ ወድን ጓልን ምዃኑ ኣቕረበ። ንሱ እዩ ነቶም ክልተ ኣብ መርዓ ዜራኽቦም፡ ነፍሲ ወከፎም ፍሉይ ተራኦም እናሃለዎም፡ ንሓድሕዶም ድማ ከም ዓይነት ክርስቶስን ቤተ ክርስቲያንን ዚማልኡ። ካልኦት ቅዱሳት ጽሑፋት ነዚ ግሩም ርክብ እዚ ብዝያዳ የርእዩ።
ምኽንያታቱ ኩሉ ግዜ ኣይህብን እዩ ንዝህቦ ትእዛዛት ወይ መምርሒታት። ግናኸ ገሊኡ ግዜ ይገብር። ንዘዳግም 4 ብጥንቃቐ ምምርማር፡ እቲ ሕጊ ንእስራኤል ከም ዝተዋህበን ካብ ኩሎም ካልኦት ህዝብታት ምድሪ ከም ዝፈለዮምን ብንጹር የርኢ። ህዝቅኤል 44:18 ንትእዛዝ እስራኤል ክዳውንቲ ጸምርን በፍታን ዝተሓዋወሰ ኸይለብሱ ገለ ብርሃን ይህብ። ብዛዕባ እቲ ኣብ ሽሕ ዓመት ዚስራ ቤተ መቕደስን ሽዑ ዘሎ ኣገልግሎት ኻህናትን ኪዛረብ ከሎ፡ ኣምላኽ ክዳውንቶም ንእኡ ኺዓብዩ ኸለዉ ካብ በፍታ ኺስራ ከም ዘለዎም በለ፦ “ዝኾነ ይኹን ላብ ዜውጽእ ነገር ኣይኪለብሱን እዮም።” ኣብ ዘፍጥረት 3:19፡ ከም ክፋል ናይቲ ኣዳም ነቲ ኣምላኽ ዝሃቦ ሓንቲ ትእዛዝ ብፍቓዱ ብዘይምእዛዙ ዝመጸ ውጽኢት፡ “ብላብ ገጽካ እንጀራ ኽትበልዕ ኢኻ፡ ክሳዕ ናብ ምድሪ እትምለስ” ተባሂሉ ተነግሮ። ኣገልግሎት ኻህን ሓጐስ ዝመልኦ መሰል ኪኸውን እዩ ተባሂሉ፡ ጽዑቕ፡ ላብ ዜውጽእ ዕዮ ዘይኮነስ።
ኣምላኽ ንሰብኡትን ኣንስትን ፍሉያት ገበሮም፡ ነፍሲ ወከፎም ኣምላኽ ዝሃቦም ተራ ኣለዎም፡ ግናኸ ንሓድሕዶም የድልዮምን ይምርኮሱን። ኣብቲ ብዛዕባ ርእስነት ኣብ 1 ቈረንቶስ 11 ዘሎ ክፋል፡ እዚ ድማ ንክርስትያን ሰብኡትን ኣንስትን ብዛዕባ ጸጕሮምን መሸፈኒ ርእሶምን መምርሒታት ኣምላኽ ይህበና፡ ከምዚ ንብብ፦ “ግናኸ፡ ኣብ ጐይታ፡ ሰብኣይ ካብ ሰበይቲ፡ ሰበይቲ ድማ ካብ ሰብኣይ ፍሉይ ኣይኮነን። ከመይሲ፡ ሰበይቲ ኻብ ሰብኣይ ከም ዝመጸት፡ ከምኡ ድማ ሰብኣይ ብሰበይቲ ይመጽእ እዩ፤ ኩሉ ግና ካብ ኣምላኽ እዩ” (ቁ.11-12)። ኣብ ካልእ ቦታ ድማ፡ ከምቲ ኣቐዲምና ዝገለጽናዮ ኣንስቲ ዓይነት ቤተ ክርስቲያን፡ ሰብኡት ድማ ዓይነት ክርስቶስ ስለ ዝኾኑ፡ ኣንስቲ ብትሕትና ኺለብሳን ብኽቡር ጌጣጌጥ ርእሰን ከየንጸባርቓን ይምዕዳ (1 ጢሞቴዎስ 2:9-15፤ 1 ጴጥሮስ 3:1-6)። ክርስቶስ እዩ ኺርአ ዘለዎ፡ ቤተ ክርስቲያን ድማ ንእኡ ኽትግዛእ ኣለዋ። ከምኡ ድማ፡ ጸሓይ ብኽብሪ ብርሃን ትበርህ፡ ብርሃን ወርሒ ድማ ዝተዓብሰ ምትእምማን ብርሃን ጸሓይ እዩ፡ ብፍላይ ድማ ብለይቲ ጸሓይ ንዓይና ዘይትረኣየሉ ግዜ ይርአ።
ንእስራኤል ሕግታት ኪህብ ከሎ፡ ኣምላኽ ንሁኔታ ህይወቶም ኣብ ግምት ኣእተወ። ንኣብነት፡ ኣብ ዘጸኣት 35:3 ኣምላኽ ንእስራኤላውያን ኣብ ሰንበት ኣብ ኣባይቶም ሓዊ ኸይውልዑ ከለከለ። ኣብ ዘሁልቍ 15:32-36 ብዛዕባ ሓደ ሰብኣይ ኣብ ሰንበት ዕንጨይቲ ኺእክብ ከሎ ዝተረኽበ፡ ምናልባት ንሓዊ ንምስራሕ ምድላው ኪገብር ከሎ፡ ተነጊሩና ኣሎ። ኣምላኽ እዚ ሰብኣይ እዚ ብምሉእ ጉባኤ እስራኤል ብዳርባ እምኒ ኺቕተል ኣዘዘ። ኣምላኽ ንህዝቡ ብበረኻ ኣቢሉ ናብታ ብቐሊሉ በረድ ወይ ኣዝዩ ዝሑል ኣየር ዘይብላ ምድሪ የብሎም ነበረ። ሳይቤርያ ወይ ኣላስካ ንዓዶም እንተ ዝህቦም ነይሩ፡ ከምዚ ዝበለ ትእዛዝ ሓቀኛ ጸገም ምኾነ።
ኣምላኽ ኣብ ዝኾነ ቦታ ንክዳውንቲ ሰብኡት ካብ ክዳውንቲ ኣንስቲ ኣይፈለን። ፍልልያት ኣየርን ንጥፈታትን ብዛዕባ እንታይ ክንለብስ ከም ዘሎና ኣብ ግምት ይኣቱ። ክዳውንትና ንኻልኦት ከመይ ከም እንቐርብ የርኢ፡ እዚ ድማ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ዓይነት እዩ። ህዝቢ ኣምላኽ ኣብ ምድሪ ኣብ መንጎ ወድን ጓልን ፍልልይ ኪሕልዉ ነበሮም። ህዝቢ ኣምላኽ ኣብ ሰማይ – ክርስትያናት – ኪፈልጡ ኣለዎም። ኣምላኽ ንዩኒሴክስ ይጸልእ – እቲ ናይ ፋሽን ዲዛይነራት ነዚ ፍልልይ ኣብ መንጎ ጾታታት ንምፍራስ ዚገብርዎ ፈተነ። ከምቶም ኣብ ዓለም ስደተኛታትን እንግዳታትን ዝኾኑ (እብራውያን 11:13፤ 1 ጴጥሮስ 2:11)፡ ንርእስና ንምስሓብ ኣይንደልን ኢና። ኣብ ክንድኡስ፡ ንሰባት ናብ ጐይታና ኸነመልክት ኣሎና።
ኣምላኽ ኣብ ቃሉ ብንጹር ተዛረበ ንግብረ-ሰዶምን ኩሉ እቲ ኣብ ግዜ መጽሓፍ ቅዱስ ኣብ ኣህዛብ ዝነበረ ግብረ-ስጋዊ በደላትን ይቃወም። እዚኤን ሕጂ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ከም ካልእ ኣነባብራ ይቕረባን ብሕጊ ይሕለዋን ኣለዋ። “ምንዝርና”ን “ሓጢኣት”ን ኣብ ዓለምና ሕጂ ብቐሊሉ ዘይስማዓ ቃላት እየን። መለክዒታት ሰብ ብቕልጡፍ ይቕየሩ፡ ብሓፈሻ ድማ ንዝኸፍአ። ኣምላኽ ኣይቅየርን እዩ፡ መለክዒታቱ ድማ ኣይቅየሩን ወይ ንዝዓበየ ክፋእ ሰብ ኣይሰማምዑን። ንሕና ምእመናን ኣብ ዓለም እኳ እንተነበርና፡ ካብ ዓለም ኣይኮናን (ዮሃንስ 17:11,14)። ንጐይታና የሱስ ክርስቶስ ኪመጽእ፡ ካብዛ ሕጂ ዘላ እክይቲ ዓለም ድማ ናብኡ ኺወስደና ንጽበ ኣሎና፡ ወይ ቢያንስ ክንጽበ ኣሎና። እዚ “ቅዱስ ተስፋና” እዩ፡ ድሕሪ ሸውዓተ ዓመት ጸበባ ድማ “ክብራዊ ምግላጽ ዓብዪ ኣምላኽናን መድሓኒናን የሱስ ክርስቶስ” (ቲቶስ 2:13) ኪስዕብ እዩ። ንሱ ጽድቃዊ ፍርዲ ኺገብር፡ ድሕሪኡ ድማ ኣብዚ ዝተሰቕለሉን ሕጂ እውን ዝተነጽገሉን ቦታ ብጽድቂ ኺገዝእ እዩ። ጐይታ የሱስ፡ ንዓ!
ኣከዳድና ኣብ ብሉይ ኪዳን (ቀጺሉ)
ዘዳግም ማለት “ካልኣይ ሕጊ” ማለት እዩ። እቲ ታሪኻዊ ድሕረ ባይታ ናይ ምሉእ እቲ መጽሓፍ ኣብ ፈለማ ፍቕድታት ተገሊጹ ኣሎ። ፍቕዲ 1 ናይ ምዕራፍ 1 ሙሴ ቓላት እዚ መጽሓፍ እዚ ንህዝቢ እስራኤል ዝተዛረበሉ ቦታ ይነግረና። እዚ ኣብ ምድረ በዳ ወገን ምድሪ ከነኣን ነበረ፡ ከመይሲ እቲ ህዝቢ ክሳዕ እያሱ 3–4 ናብታ ተስፋ ዝተዋህበቶም ምድሪ ኣይሰገሩን። ዘዳግም ኣብ ቀዳመይቲ መዓልቲ ናይ ዓሰርተ ሓደ ወርሒ ናይ ኣርባዓይ ዓመት ድሕሪ እቲ ህዝቢ እስራኤል ካብ ግብጺ ምስ ወጹ እዩ ተዋሂቡ (ዘዳግም 1:3)። ካብ ግብጺ ብለይቲ ፋስጋ ወጺኦም ነበሩ – ኣዝዩ ንግሆ ኣብ ዓሰርተ ሓሙሽተ መዓልቲ ናይ ቀዳመይቲ ወርሒ (ዘጸኣት 12 ርአ) ናይ ጽድያ። ስለዚ፡ መጽሓፍ ዘዳግም ብግምት ኣብ መወዳእታ ለካቲት ወይ ፈለማ መጋቢት ናይ ኣርባዓይ ዓመት ድሕሪ ካብ ግብጺ ምውጻእ ከም ዝተጻሕፈ ይግመት፡ ብናይ ግዜ ኣቆጻጽራና። ኣየር ናይቲ ክፋል ዓለም እቲ ምስቲ ናይ ደቡብ ካሮላይና ኣብ ኣሜሪካ ይመሳሰል፡ ልሙስ እዩ።
ሙሴ ካብ ኣምላኽ ምስ ህዝቡ ናብታ ምድሪ ኸይኣቱ ከም ዝተነግሮ ነይሩ (ዘዳግም 4:21)። ስለዚ ኣብዚ፡ ንህዝቢ ዮርዳኖስ ኪሰግሩን ኣምላኽ ዝሃቦም ምድሪ ኺወርሱ ድሉዋት ዝነበሩ፡ ሙሴ ነቲ ኣምላኽ ዝሃቦም ሕግታት ገምገመ፡ ኪእዘዝዎ ድማ ኣተባብዖም፡ ብዛዕባ መዘዝ ዘይምእዛዝ ድማ ኣጠንቀቖም። ኣብ መንጎ እዘን ሕግታት እዚኤን እዚ ናይ ተጻረርቲ ጾታታት ክዳውንቲ ምልባስ ምኽልካል ኣሎ። ሓደ ተንታኒ እቲ ናይ ኣህዛብ ከነኣን ኣምልኾ ጣኦት ምስ ግብረ-ስጋዊ ምብልሻው ብጥብቂ ከም ዝተኣሳሰረ ገሊጹ፡ እዚ ድማ ምናልባት ናይዚ ምኽልካል እዚ መሰረት እዩ።
ሰብኣዊ መርዓ ኣብ ኤፌሶን 5:22-33 ከም ዓይነት ሓድነት ክርስቶስን ቤተ ክርስቲያንን ተገሊጹ ኣሎ። ናይ ኣምላኽ ኣብ መርዓ ዘሎ ዕላማ ሓደ (ወዲ) ሰብኣይ ሓንቲ (ጓል) ሰበይቲ ኺህልዎ እዩ። ቅድመ-መርዓ ግብረ-ስጋ (ኣምላኽ “ምንዝርና” ዚብሎ)፡ ዩኒሴክስ፡ ግብረ-ሰዶማውያን መርዓ፡ ግብረ-ሰዶም፡ ትራንስቬስቲዝም፡ ከምኡ’ውን ካልእ ዝኾነ ይኹን ግብረ-ስጋዊ ርክባት ካብ መለኮታዊ ትካል መርዓ ወጻኢ ኩሉ ንፍቓድ ኣምላኽ ዚጻረር እዩ። ኣምላኽ ነዚ ኣብቲ ንምድራዊ ህዝቡ እስራኤል ዝሃቦ ሕጊ ብንጹር ይገልጾ። ዝኾነ ይኹን ከምዚ ዝበለ ርክብ “ሓጢኣት” ይብሎ፡ ብዘይ ምጥርጣር።
ኣከዳድናና ንርእስና ከመይ ከም እንቐርብ የርኢ ንኻልኦት። ስለዚ፡ ነቲ ኣብ መንጎ ጾታታት ዘሎ ፍልልይ ዜዕብሱ ክዳውንቲ ብኣምላኽ ተኸልኪሉ ነበረ። እዚ ብሰንኪ ኣየር ኣይተገብረን፤ እዚ ጉዳይ ቅድስና ኣምላኽ ብኣንጻር ምብልሻው፡ ወይ ምጥምዛዝ፡ ናይ ኣምልኾ ጣኦት ህዝብታት ነበረ። ብዙሓት ሃገራት ሕጂ ኣምላኽ “ሓጢኣት” ዚብሎ ሕጋዊን ፖለቲካዊን ቅኑዕ ገይረንኦ ኣለዋ። ኣብ ገሊአን ሃገራት፡ ምስ ኣምላኽ ኮይኑ ነዘን ዝተፈላለየ ዓይነት ሓጢኣት ዚቃወም ሰብ ሕጋዊ መቕጻዕቲ ይርከቦ።
ብዛዕባ ፍሉይ ዓይነት ክዳውንቲ ንምእመናን ሕጂ ኣብ ኣምልኾ ኺለብሱዎ፡ ኣምላኽ ዝኾነ ይኹን ኣይሓትትን እዩ፡ ስለዚ ንሕና እውን ዝኾነ ይኹን ኣይንሓትትን ኢና። እስራኤል ምድራዊ ህዝቢ ኣምላኽ ነበሩ። እታ ሃገር እግዚኣብሄር ዝኣዝዞ ኩሉ ኽትገብር ብቕዱስ መብጽዓ ኣትያ ነበረት። ኣምላኽ ድማ ንመብጽዓኦም ኣትሓዞም። ኣምልኾኦም ብኹሉ መገዲ ንስምዒታት ዚስሕብ ነበረ፦ ዚርአ መስዋእቲ፡ ናይ መሳርዕን ናይ ድምጽን ሙዚቃ ብዝሰልጠኑ መዘምራን ሰብኡት ዚዝመር፡ ፍሉይ ወራሲ ኽህነት ካብ ኣሮን ዝወረደ፡ ከምኡ’ውን ሌዋውያን ሓገዝቲ፡ ፍሉይ ክዳውንቲ ንኻህናት፡ ጥዑም መኣዛ ዘለዎ ዕጣንን ቅብኣት ዘይትን፡ ኣዝዩ ግሩምን ግርማዊን ህንጻ ንምምላኽ።
ሓቀኛ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ክርስትና ካብዘን ዝኾነ ይኹና ኣይእዝዝን። ክርስቶስ፡ ርእስና ኣብ ሰማይ፡ እቲ ኣብ ከባቢኡ ኽንእከብ ዘሎና ማእከል እዩ። “ክልተ ወይ ሰለስተ ብስሙ ምስ ተኣከቡ” ኣብ ማእከሎም ኪኸውን ይምብጽዕ (ማቴዎስ 18:20)። ያእቆብ 2:1-4 ሃብታማት ሰባት ብጽቡቕ ክዳውንቲ፡ ድኻታት ሰባት ድማ ብኣንጻሩ ክዳውንቲ ኣብ ኣኼባታቶም ብሓደ ኸም ዚርከቡ የርኢ። ኣምላኽ ሰብ ኣይርእን እዩ። ከም ዘሎና ኸም ዘሎና ይቀበለና።
ንኣምላኽ ንምኽባር ጽሩይ ክዳውንቲ ለቢስና ናብኡ እንተመጺእና፡ ግናኸ ካብ ወጻኢ ኣረኣእያ ክርስትያናት ኣብ ኣምልኾ ሓደ ዓይነት ኪኸውን ኣየድልን እዩ። ኣንስቲ ኣብ 1 ጢሞቴዎስ 2:9ን 1 ጴጥሮስ 3:3-4ን ብትሕትና ኺስልማ ይምዕዳ፡ ግናኸ እዚ ንዕለት-ዕለት ህይወት እዩ፤ ንክርስትያናት ንኣምልኾ ከመይ ኪለብሱ ከም ዘለዎም ፍሉይ መምርሒ ኣይተዋህበን። ሰብኡት ጻዕዳ ሸሚዝን ክዳውንትን ክራቫትን ኪለብሱ ኣየድልን እዩ፡ ከምቲ ገሊኦም ኣብ ገሊኡ ግዜ ኺሓትቱ ዝፈተኑ። ክርስትያናት ሓደ ዓይነት ክዳውንቲ ምልባስ ጌጋ የብሉን፡ እዚ እንተዘይተኣዘዘ ወይ እንተዘይተጸበየ። ገሊኦም ኣብቲ ጉጅለ ፍሉይ ዓይነት ክዳውንቲ ምልባስ ንኻልኦት ካብኦም ንምፍላይ፡ ከም ዝበለጹ ወይ ዝያዳ ኣገዳሲ ከም ዝኾኑ ንምርኣይ፡ ከምቲ ኻህናት ኣብ ብሉይ ኪዳን ኣብ ግቡኦም ከለዉ ኺለብሱ ዝተኣዘዙ፡ ጌጋ እዩ። “ሓደ መምህርኩም ኣሎ፡ ንሱ ክርስቶስ እዩ፡ ንስኻትኩም ድማ ኩላትኩም ኣሕዋት ኢኹም” (ማቴዎስ 23:8)።
