ቀዳማይ ግዜ
ህጻናት ከም ዝውለዱ ነናቶም ስምዒታት ብምጥቃም ንኣዴታቶም ይፈልጥዋ፣ ነዚ ድማ ሽታ ይርከቦ። እዚ ሓደ ኣዝዩ ኣገዳሲ ነገር ይነግረና: ህጻናት ምስ ካልኦት ንምርኻብ ከም ዝተፈጥሩ፣ ወለዲ ድማ ምስኦም ንምርኻብ ከም ዝተፈጥሩ። ብርግጽ ኣብ ኣምላኽ ግሩም ዲዛይነር ኣለና፣ ንህይወትናን ነቶም ብኣና ዝምርኮሱ ንኣሽቱ ድማ መምርሒታቱ ምኽታል ጥበባዊ እዩ።
ድምጽታት ንንኣሽቱ ህጻናት ኣዝዮም ኣገደስቲ ምዃኖም ንጹር እዩ። ብርግጽ ከም ዝጠመዩ ወይ ከም ዝቕየሩ ይነግሩና። እቲ ንእዝኒ ዝሰብር ድምጺ ዝገብርዎ መልክዕ ምትእስሳሮም እዩ። ግናኸ ምብካይ ጥራይ ኣይኮነን ዝገብርዎ። ይስሕቁ፣ ይጉርምሩሙ፣ ይጽውዑ፣ ከምኡ’ውን ዝተፈላለዩ ድምጽታት ይገብሩ፣ ምኽንያቱ ንሕና እውን ከምኡ ስለ እንገብር ወይ ነዚ ምላሽ ዝፈጥር ነገራት ስለ እንገብር። ህጻናት ነዚ ኩሉ ምትእስሳር ንምምሃር ወለዲ የድልዮም፣ እዚ መስርሕ ድማ ንስምዒታውን ኣእምሮኣዊ ምዕባሌኦም ኣገዳሲ እዩ።
ኣብ 50ታት፣ ስነ-ኣእምሮኣዊ ምዕባለ ህጻናት ጆን ቦውልቢ1ን ካልኦትን፣ እቶም ዘይተሓቑፉን ዘይተሳሓሓሙን፣ ብፍቕሪ ዘይተሓቑፉን ኣብ ግዜ ምግቢ ዘይተዛረቡን ህጻናት፣ ፍቕሪ ንምግላጽን ንምቕባልን ድኹማት ከም ዝኾኑ ረኺቦም። ብዘይ እዚ ኣገዳሲ መጠን ናይ ወለዲ ኣበርክቶ፣ ህጻናት ኣገዳሲ ምዕባለ ስብእና እናጎደሎም እዮም ዝዓብዩ። ኣምላኽ ግና ብዙሓት ሰባት፣ ብፍላይ ኣንስቲ፣ ንህጻናት ዘይተቓወምቲ ክረኽብዎን ክፈትውዎን ገይርዎም። ደቂ ተባዕትዮ መጀመርታ ትሑት ተወፋይነት ክህልዎም ይኽእል እዩ፣ ግናኸ ደቆም እናዓበዩ ምስ ከዱ ግዜኦም ክመጽእ እዩ።
ቀዳሞት ዓመታት
ብቕልጡፍ እቲ ምጉርምራምን ምጽዋዕን ናብ ዝፍለጡ ድምጽታት ይቕየር፣ እዚ ድማ ናብ ሓቀኛ ቃላት ይቐርብ። ዓበይቲ ነቲ ህጻን ዝገብሮ ድምጽታት ይደግምዎ፣ ጸወታ ናይ ቃል ቅዳሕ ድማ ይጅምር። እቲ ህጻን ከም «እምም» ዝበለ ነገር ምስ ገበረ፣ ንሕና ባህ ይብለና እሞ እቲ ንእሽቶ «እማ!» ይብል ኣሎ ንብል። ብቕልጡፍ ድማ ንሱ ይኸውን፣ ንምሉእ ባህታና።
ኣብ ግዜ ክርስቶስ፣ እታ ኣይሁዳዊት ኣደ ንደቃ ንምዝካር፣ ብዓውታ ንምዝራብን ንቀለልቲ ክፍሊ ቅዱሳት ጽሑፋት ንምዝርራብን ሓላፍነት ነበራ። ምዝርራብ ኣብ ግዜ በዓል ፋስጋ ልምዲ ነበረ፣ ኣብኡ ድማ ደቂ ተባዕትዮ ንኣቦኦም ብዛዕባ ትርጉም እቲ በዓልን ልምድታቱን ክሓትቱ ነበሮም (ዘጸኣት 13:8-10፤ ዘዳግም 6:6-9፤ መዝሙር 78:67)። እዚ ድማ ንበዓል ፋስጋ ጥራይ ዘይኮነስ፣ ንዕለታዊ ምትእስሳር ወለድን ደቅን እውን ስርዓት ኣንበረ።
ቤት ትምህርቲ
ኣይሁዳዊ ትምህርቲ እቲ ህጻን ገና ንእሽቶ ከሎ እዩ ዝጅምር ነይሩ። ኣብ ምኩራብ ይካየድ ነይሩ፣ ብብዝሒ ድማ ብሓደ ኻብ ቤት ትምህርቲ ራባይ ኣብ የሩሳሌም ዝተመረቐ መንእሰይ ራባይ ይካየድ ነይሩ። ነዘን ኣብያተ ትምህርቲ እዚኤን ከም ኣዝየን ድምጺ ዝበዝሐን ቦታታት ክንሓስበን ንኽእል፣ ኣብኡ ድማ ህጻናት ንሓድሕዶም ይከራኸሩ፣ ክፍሊ ቅዱሳት ጽሑፋት ብዓውታ ይደግሙ፣ ንራባይ ድማ ይሓትቱ፣ እንተላይ ይከራኸሩ ነይሮም።
ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ራባያት ኣብ የሩሳሌም እውን ከምኡ ዝበለ ኣከባቢ ነበረ። እዘን ኣብያተ ትምህርቲ እዚኤን ከም ናይ ሎሚ ዩኒቨርሲቲታት ነበራ፣ ቀንዲ ዕላማአን ድማ ንራባያትን ጠበቓታትን ብዛዕባ ኦሪት፣ ነብያትን ካልኦት መጽሓፍቲ ብሉይ ኪዳንን ብዕምቆት ንምምሃር ነበረ።2
ራባያት ካብ ኩሉ ሃገርን ወጻእን ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ የሩሳሌም ይምሃሩ ነበሩ። ንኣብነት፣ ሳውል ዘጠርሴስ፣ እቲ ጳውሎስ ሃዋርያ ጐይታ ዝኾነ፣ ግሪኻውያንን ሮማውያንን ፈላስፋታት ከምኡ’ውን መጽሓፍቲ ራባያትን ኩሉ መዳያት ኣይሁዳዊ ባህልን ታሪኽን ተማሂሩ እዩ (ግብሪ ሃዋርያት 22:1-3)።
ጐይታ የሱስ
ኣብ ገለ ግዜያት ኣብ ኣደባባይ ቤተ መቕደስ ኣብ የሩሳሌም ግሉጽ ሴሚናራት ምሃብ ልምዲ ነበረ፣ ኣብኡ ድማ ቀንዲ ራባያት ኩሉ ሰብ ክሳተፎ ዝኽእል ትምህርቲ ይህቡ ነበሩ። ሉቃስ ኣብ ወንጌሉ ብዛዕባ እዚ ልምዲ እዚ ሓጺር ጸብጻብ ይህበና፣ ከምኡ’ውን እንተላይ ወዲ ዓሰርተ ክልተ ዓመት ዝኾኑ ኣወዳት ክሰምዑን ሕቶታት ክሓትቱን ከም ዝተቐበሉ ይነግረና። ብርግጽ፣ ነቲ ናይ ሽዑ ባህሊ ብምርኣይ፣ ኣይሁዳውያን ኣወዳት ንራባይ ዘይሓትቱ እንተ ዝኾኑ ፍሉይ ምኾነ (ሉቃስ 2:41-47)።
መበል ማእከላይ ዘመንን ህዳሰን ዝነበሩ ሊቃውንቲ ስነ-መለኮትን ሰኣልትን ንጐይታ የሱስ ንራባያት «ከም ዝምህር» ገይሮም ኣቕሪቦምዎ። እዚ ግና ቅብኣዊ ኣረኣእያ እዩ። ብሓቂ ንሱ ይሰምዖምን ሕቶታት ይሓትቶምን ነበረ (ሉቃስ 2:46)። ነቶም ኣብኡ ዝነበሩ ዘገረሞም ድማ ደረጃ ምስትውዓሉ እዩ ነይሩ። ንሱ ፍሉይ ተውህቦ ዝነበሮ ወዲ እዩ ነይሩ፣ ግናኸ ንስርዓት፣ ልምድን ንቡርነትን ዘይሓለፈ ተኣምራዊ ወዲ ኣይነበረን፣ እዚ ድማ ምስቲ ኣብ ንእስነቱ ዝነበሮ ተራ ዝሰማማዕ እዩ።
ቤተ ክርስትያን
ኣብዚ ኣብ እንግሊዝ፣ ቅዱሳት ጽሑፋት ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ከም ዘይምሃሩ ሰባት ክማረሩ እሰምዕ። ካብቲ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ እንምበቦ ንጹር እዩ፣ ቅዱሳት ጽሑፋት ቅድሚ ኩሉ ኣብ ክርስትያናዊ ገዛ ክምሃሩ ኣለዎም። ብርግጽ ክርስትያን ወለዲ ዝምህርዎ ክነብሩ ኣለዎም፣ ግናኸ ደቆም «ብምህሮን ምዕዶን ጐይታ» ከም ዝዓብዩ ምርኣይ እውን ሓላፍነቶም እዩ (ኤፌሶን 6:1-4፤ ቈሎሴ 3:20-21)። ብዛዕባ ዓለማውያን ኣብያተ ትምህርቲ ድማ፣ ነዚ ዕዮ እዚ ንኣና ክገብሩልና ብሓቂ ክንጽበዶ ንኽእል ኢና?
ንመንእሰያትና ኣብ ዩኒቨርሲቲ ንጥቕሚ ዝኸውን ስራሕ ንኽዳለዉ ክንብርትዖም ከለና፣ ነቲ ናይ ላዕለዋይ መንፈሳዊ ስልጠና መዳይ ክንርስዖ የብልናን፣ እዚ ድማ ዕዮ ሽማግለታት ቤተ ክርስትያን እዩ (ኤፌሶን 4:11-12)። መንእሰያት ንርእሶም ክሓስቡ ንኽመሃሩ ምኽኣል ብሓቂ ዕዮና ክኸውን ኣለዎ። ነዚ ንምብቃዕ ድማ ኣብ ኣብነት ሰብ በሪኣ ክንርኢ ንኽእል ኢና። እዞም ፍቑራት ሰባት «ነቲ ቃል ብምሉእ ድልውነት ኣእምሮ ተቐበልዎ፣ እዚ ነገር እዚ ከምኡ እንተኾነ ድማ ንቕዱሳት ጽሑፋት ኩሉ መዓልቲ ይምርምሩ ነበሩ» (ግብሪ ሃዋርያት 17:11)።
መንእሰያትና ነቲ ቃል ብኸምዚ ኣገባብ እንተ ዘይተቐቢሎምዎ፣ ኣሕፊርናዮም ኢና። ንዝኾነ ትምህርቲ ብጥዑይ ጥርጣረ ንርእሶም ንቕዱሳት ጽሑፋት ክምርምሩ እንተ ዘይከኣሉ፣ ሽዑ ነቲ ጐይታ ነቶም ብሱላት ዝኾና ኣባና ዝኣመነና ዕዮ ኣሕፊርናዮ ኢና፣ ኣብ መንበር ፍርዲ ክርስቶስ ድማ ክንሓፍር ኢና (ግብሪ ሃዋርያት 20:28-31)።
መወዳእታ ማስታወሻታት
- መጽሓፍ ብሪጣንያዊ ስነ-ኣእምሮኣዊ ጆን ቦውልቢ፣ ምሕላው ህጻናት ከምኡ’ውን ምዕባለ ፍቕሪ (Penguin Books, London, 1951) ብውድብ ጥዕና ዓለም ዝተኣዘዘ መሰረታዊ ስራሕ ነበረ። እዚ ድማ ኣብ ኣሜሪካ ናብ ዝበዝሑ ዝርዝራውያንን ዝርዝራውያንን መጽናዕትታት ኣመሓለፈ።
- ብዛዕባ ምምሃር ኣይሁዳውያን ህጻናት ዝያዳ ሓበሬታ ንምርካብ፣ ነቲ ክላሲካዊ መጽሓፍ ኣልፍሬድ ኤደርሻይም ተመልከት፣ ህይወትን ግዜያትን የሱስ መሲሕ (ጥ.1, ገጽ 227-234)።
