ምምላስ ናብ ጽሑፋት

ሃዋርያ ጳውሎስ፡ ሓዋርያዊ ጽውዓን ህይወትን

ኢያን ቴይለር
25 ሰነ 2024
10 ዝተሓተ ንባብ

፡ ሓዋርያዊ

ድሕረ ባይታ

ሃዋርያ ሃብታም ስድራ ቤት ዝመጸን ጽቡቕ ማሕበራዊ ደረጃ ዝነበሮን ይመስል። ኣብ ጠርሴስ ዓብዩ፡ ኣብኡ ድማ ዜግነት ወሪሱ (፤ )። ሓደ ኻብቲ ናይ ጠርሴስ ቀዳሞት መዝገባት ብዛዕባ እቲ ብኣሶራዊ (705–681 ቅ.ል.ክ.) ዝተሓደሰ ምህናጻ ይገልጽ። ኣብ 67 ቅ.ል.ክ. ናብ ክፍለ ሃገር ቂልቅያ ተጸምደ። ንሳ ሓንቲ ኻብቲ ኣብ ምብራቓዊ ግዝኣት ዝነበራ ቀንዲ ከተማታት ነይራ፡ ቁጠባኣ ድማ ኣብ ሕርሻ፡ ኣልባሳትን ድንኳን ምግባርን ዝተመርኮሰ ነይሩ። ጠርሴስ ብሃብታን ኣብያተ ትምህርታን ትፍለጥ ነይራ፡ እዚኣተን ድማ ምስ ኣቴንስን ኣሌክሳንድርያን ይወዳደራ ነይረን።

ስድራ ቤት ሃይማኖተኛታት ኪኾኑ ኣለዎም፡ ከመይሲ ናብ የሩሳሌም ሰዲዶምዎ ኣብ ትሕቲ ፡ ሓደ ኻብቶም ኣብቲ እቲ ዝነበሩ ዝያዳ ጽልዋ ዝነበሮም ረቢታት፡ ኪመሃር። ናብ የሩሳሌም ምስ ከደ ኣብ መንጎ ዕድመኡ ኪኸውን ነይሩ፡ ኣብኡ ድማ ሕጊ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ከም ኣይሁዳዊ ልምዲ ድማ ኣብ ጸገም ኪጥቀመሉ ዝኽእል ስራሕ ድንኳን ተማሂሩ ()።

ስልጠና

የሩሳሌም ካብቲ ንየሆዋ ኬምልኽ መሰውኢ ኣብኡ ምስ ሰርሐ ()፡ ማእከል ኣይሁዳዊ ሃይማኖታዊ ኣብ እስራኤል ነይራ። እቲ ብሰሎሞን ዝተሰርሐ ቀዳማይ ቤተ ብነቡካድነጻር ፈሪሱ፡ ድሕሪኡ ድማ ኣብ ዕዝራ ተሓዲሱ ()። ሄሮድስ ድሕሪ እቲ ንፓርታውያን ዝሰዓረሉ ውግእ ብሮሜ ዀይኑ ተሾመ፡ እዚ ድማ ኣብ እስራኤል ሞገስን ፖለቲካዊ ስልጣንን ኣምጽኣሉ። ምስ ተኸተለ፡ ሄሮድስ ኣብ እስራኤል ምህናጽ ጀመረ፡ እዚ ድማ ቤተ ኣብ የሩሳሌም (20 ቅ.ል.ክ.) የጠቓልል ነይሩ፡ እዚ ድማ ዝያዳ ሞገስ ኣምጽኣሉ። ኣብዚ እዩ ሕግን ፈሪሳዊን ኪኸውን ዝመሃረ።

ኣብ ብፖለቲካዊን ብሃይማኖታዊን ዓቢ ጽልዋ ነይርዎም። እቲ ፈሪሳዊ ስርዓት ምስ ተጀመረ፡ ዕላማኡ ንሕጊ ኣምላኽ ብልክዕ ምትርጓምን ምሕላውን፡ ከምኡ ድማ ኣብ እስራኤል ስርዓት ምሕላው ነይሩ። ግናኸ ድሕሪ ወለዶታት እቲ ኺምሃረሉን ኪተግበረሉን ዝነበሮ መንፈስ ኣጥፊኦምዎ ነይሮም። ዓቢ ፍልጠቶም ምስ ዘይመጽሓፍ ቅዱሳዊ ልምድታትን ልማዳትን (እዚኣቶም ባዕላቶም ኪሕልውዎም ዘይክእሉ) ምስ ኣደባለቑ፡ እዚ ድማ የሱስ “ግብዝና” ኢሉ ዝጸውዖ ኣምጽአ። የሱስ ንህዝቢ ኻብ ኣጠንቀቖም፡ ዚሰብክዎ ከም ዘይተግብሩ፡ ስለዚ ህዝቢ ዚብልዎ ኺገብሩ እምበር ዚገብርዎ ኸይገብሩ በሎም ()።

፡ ሳውል ተባሂሉ እውን ዚፍለጥ፡ ናብ የሩሳሌም ከይዱ ኣብ ትሕቲ ፡ ኣብ መንጎ ሃይማኖተኛታት ምሁራት መካከላይ ዝነበረ፡ ተማህረ። ናይ ፡ ናይ ካህናትን ፈሪሳውያንን ፡ ዝኸበረ ሽማግለ ነይሩ። ንጹር ኣተሓሳስቡ ብኸመይ ንሃዋርያት ኪቐትልዎ ምስ ደለዩ ከም ዝኣተወ ተራእዩ። ንሱ ኸምዚ በለ፡

“ነዞም ሰባት እዚኣቶም ሕደግዎም ... ከመይሲ ዕላማኦም ወይ ንጥፈቶም ሰብ እንተ ኾይኑ፡ ኪፈሽል እዩ። ኣምላኽ እንተ ኾይኑ ግና፡ ነዞም ሰባት እዚኣቶም ከተዕግትዎም ኣይትኽእሉን ኢኹም፤ ምስ ኣምላኽ ክትዋግኡ ጥራይ ኢኹም ኽትረኽቡ ርእስኹም” ()።

ድሕሪ ዓመታት ስልጠና ኣብ የሩሳሌም፡ ብጽቡቕ ዝተማህረ፡ ንኣምላኽ ዚፈርህ፡ ብሕጊ ሃይማኖተኛ፡ ኣክራሪ ዓመጸኛ ዀይኑ ነይሩ። ድሕሪ ምልዋጡ ናብ ህይወቱ ተመሊሱ ንርእሱ “ዝተገዘረ ... ነገድ ፡ ዕብራዊ ኻብ ኣይሁድ ... ፈሪሳዊ፤ ብዛዕባ ፡ ንቤተ ክርስቲያን ዚ persecute፤ ብዛዕባ ጽድቂ፡ ዘይነቀፍ” ኢሉ ገሊጹ ()። ከም ተመራቒ ኻብ ቤት ትምህርቲ ፡ ሳውል ሃይማኖታዊ ግዴታታቱ ብሃይማኖታዊ ጀመረ። ቀዳማይ ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት ምስኡ እንራኸበሉ ፡ ንእስጢፋኖስ፡ ንቀዳማይ ፡ ዝወገረ ህዝቢ ዀይኑ እዩ ()። ንእስጢፋኖስ ብምቕታል ዘይዓገበ፡ ኣብ የሩሳሌም ንምእመናን ም persecuteን ኣብ ቤት ማእሰርቲ ምእሳርን ጀመረ ()።

ብፍቓድ ሊቀ ካህናት፡ ናብ ደማስቆን ካልኦት ከተማታትን ንምህዳም ዝሃደሙ ካልኦት ሰዓበ። ሎሚ ብኣካይዳ ክንገርም ንኽእል እኳ እንተኾና፡ ፍልጠት ቅዱሳት ጽሑፋት ንኣምላኽ የገልግል ከም ዘሎ ኺሓስብ ከም ዝገበሮ ኽንርድእ ኣሎና። ሎሚ ክንደይ ሰባት ብስም ኣምላኽ ዘስካሕክሕ ገበናት ይፍጽሙ ኣለዉ? ፍልጠቱ ኣካዳሚያዊ ነይሩ። ድሕሪ ኸምዚ ኢሉ ጸሓፈ፡ “ኵላትና ፍልጠት ከም ዘሎና ንፈልጥ ኢና። ፍልጠት የዕብጥ፡ ፍቕሪ ግና ትሃንጽ። ሓደ ነገር ከም ዚፈልጥ ዚሓስብ ሰብ፡ ገና ኸምቲ ኺፈልጥ ዚግብኦ ኣይፈልጥን እዩ። ንኣምላኽ ዚፈቅር ግና ብኣምላኽ ይፍለጥ እዩ” ()። ብዛዕባ ቅዱሳት ጽሑፋት ብዙሕ ይፈልጥ ነይሩ፡ ግናኸ ንኣምላኽ ቅዱሳት ጽሑፋት ብሓቂ ኣይፈልጦን ነይሩ። ኣምላኽ ፍቕሪ ምዃኑ ኣይፈልጥን ነይሩ!

ግናኸ ህይወቱ ዚቕይር ነገር ተፈጸመ፡ እዚ ድማ ኸምዚ ኢሉ ኺጽሕፍ ገበሮ፡ “ዝኾነ ንጥቕመይ ዝነበረ፡ ምእንቲ ከም ክሳራ እቖጽሮ። ካብዚ ንላዕሊ፡ ኵሉ ነገር ምእንቲ እቲ ንጐይታይ የሱስ ምፍላጥ ዘለዎ ልዕልና ኸም ክሳራ እቖጽሮ፡ ምእንቲኡ ኸኣ ኵሉ ነገር ኣጥፊአ። ከም እቖጽሮ፡ ምእንቲ ክረክብን ኣብኡ ኽርከብን” ()።

ኣብ መገዲ ኺጓዓዝ ከሎ፡ ኣብ ዙርያ በረቐ፤ ናብ ወደቐ እሞ ድምጺ ሰምዐ፡ “ሳውል፡ ሳውል፡ ስለምንታይ ኢኻ እት persecuteኒ?” ኣብቲ ዝተኸተለ ምልውዋጥ፡ እቲ ዚዋግኦ ዝነበረ፡ ዝሞተ ዘይኮነስ፡ ምዃኑ ተረድአ። ብኽብሪ ብኣካል ዕውር እኳ እንተኾነ፡ መንፈሳዊ ኣዒንቱ ተኸፍታ፡ የሱስ ምፍጻም እቶም ንዝመጽእ መሲሕ ዝጠቐሱ ቅዱሳት ጽሑፋትን ትንቢታትን ምዃኑ ኺፈልጥ ()።

ምላሽ ንጐይትነት ምእዛዝን ህይወቱ ንዕኡ ንምግልጋል ምውፋይን ነይሩ፡ “ጐይታይ፡ እንታይ ክገብር?” ()። ድሕሪ ኸምዚ ኢሉ ጸሓፈ፡ “ምስ ተሰቒለ እየ፡ ድሕሪ ድማ ኣነ ኣይነብርን እየ፡ ግና ኣብ ውሽጠይ ይነብር። እቲ ኣብ ዝነብሮ ፡ ብእምነት ኣብ ወዲ ኣምላኽ እነብር፡ ንሱ ድማ ኣፍቂሩኒ ንርእሱ ምእንታይ ሃበ” ()።

ንጳውሎስ ናብ ኺኸይድ ነገሮ፡ ኣብኡ ድማ እንታይ ኪገብር ከም ዘለዎ ኺነግሮ እዩ ()። እቲ መደብ ህይወቱ ኣብቲ እቲ ኣይተዋህበን። ኣብ ጾመ፡ ጸለየ፡ ብምእዛዝ ንጐይታ ድማ ጸበየ። እዚ እዚ ሽዑ ንነጀው ንኣተሓሳስባን ኣነባብራን ዚገልጽ ነይሩ።

ብራእይ ናብ ከይዱ ኣእዳዉ ኣብኡ ኼንብር ተኣዘዘ፡ ምእንቲ እንደገና ኺርኢ። እዚ ንኣናንያ ኣፍረሖ፡ ከመይሲ ንምእመናን ይኣስር ከም ዝነበረ ይፈልጥ ነይሩ። ኣህደኦ፡ ንስሙ ናብ ፡ ናብ ነገስታት፡ ናብ እስራኤል ኬብጽሕ ኣምላኽ ዝመረጾ ዕቃብ ምዃኑን ምእንቲ ስም የሱስ ድማ ኪሳቐ ምዃኑን ብምግላጽ ()። ድሕሪ ራእዩ፡ ብኡብኡ ተጠምቐን ብመንፈስ ቅዱስ ተመልአን፡ የሱስ ብሓቂ ወዲ ኣምላኽ፡ መሲሕ ምዃኑ ኺምህር ጀመረ።

ሂደት ለውጢ

ምስ ኺእዘዝን ኪስዕብን ድሉው እኳ እንተነበረ፡ ኣብ ሂደት ለውጢ ነይሩ። ኣብ ህይወትና ለውጥታት ቀሊል ኣይኮነን። እቲ ኣብ ንእስነትና ዝተመሃርናዮ ክፋልና ይኸውን። ስለዚ እዩ ኣብ ብዙሓት ኣብያተ ክርስቲያን ሎሚ ሽማግለታት ንለውጥታት ኣብ ኣገባብ ገለ ነገራት ኪለምዱ ዚጽግሞም። ቅዱሳዊ ትምህርቲ ኣይቕየርን እዩ፡ ከምቲ ሃዋርያ ብጽሑፋቱ ዘረጋገጾ፡ ግናኸ እቲ ንሳቶም እንርድኣሉ ኣገባብ ብባህላዊን መንፈሳዊን ድሕረ ባይታና ይቕለም። ቅድሚ ምልዋጡ፡ ኵሉ ነገር ካብቲ ጥብቂ ባህላዊ ኣተኩሮ ናይ ኣይሁዳዊ ይርኢ ነይሩ።

የሱስ ፡ እቲ ቅዱሳት ጽሑፋት ምዃኑ ምስ ተረድአ፡ ንምርድኡ ንቅዱሳት ጽሑፋት እንደገና ኺሰርዖ ነይርዎ። ኣብቶም ዝመጹ ገለ ዓመታት ኣብ ጠርሴስ ነበረ፡ ኣብ ዓረብ ድማ ኣሕለፈ። እዘን ዓመታት ብሕታዊነት እስራኤል ኣድለይቲ ነይረን፡ ምእንቲ ኣምላኽ ኣብ ኪሰርሕ፡ ኣእምሮኡ ንሓቀኛ ትርጉም ቅዱሳት ጽሑፋት ኪኸፍት፡ ንሓዳስ ቤተ ክርስቲያን ዚምህሮ ነገራት ድማ ኪገልጸሉ። ኣብ ዓረብ እዩ “ናብ ሳልሳይ ዝተወስደ”፡ ብቓላት ኪግለጽ ዘይከኣል ነገራት ኪርኢ ()።

ሓዋርያዊ መንፈስ

በርናባስ ኣብ ኣንጾክያ ንምእመናን ንሓንቲ ከባብያዊት ቤተ ክርስቲያን ኪፈጥሩ ይሕግዝ ነይሩ፡ ድማ ነዛ ቤተ ክርስቲያን እዚኣ፡ እዚኣ ድማ ኣይሁድን ኣህዛብን ምእመናን ዝነበረት፡ ንምምሃር ዝያዳ ብቑዕ ምዃኑ ተረድአ። ናብ ጠርሴስ ከይዱ ንጳውሎስ ናብ ኣንጾክያ ኣምጽኦ፡ ኣብኡ ድማ ንምእመናን ንሓደ ዓመት ገበሮም። ኣንጾክያ እዮም ጳውሎስን በርናባስን ኣብ ቀዳማይ ሓዋርያዊ ጉዕዞ ዝኸዱ ()። እቶም ዝመጹ ዓመታት ኣብ ፍርያማትን ውጽኢታውያንን ነይሮም፡ ከመይሲ ኣብ ብዙሓት ቦታታት ኣብያተ ክርስቲያን ኣቘመ። ሰለስተ ኣገደስቲ ሓዋርያዊ ጉዕዞታት ገበረ፡ ኣብቶም ዓመታት እዚኣቶም ድማ ኣብ ኤውሮጳ ቀዳማይ ኣብያተ ክርስቲያን ኣቘመ። ንንኣሽቱ ሰባት ገበረን ኣሰልጠነን፡ እዚኣቶም ድማ ድሕሪ ሞቱ እውን ዕዮ ኺቕጽሉ እዮም። ጢሞቴዎስን ቲቶስን ኣብ ኤፌሶንን ቀርጤስን ዓቢ ሓላፍነት ዝተዋህቦም ክልተ ኣብነታት እዮም።

ጽሑፋት

ሓልዮት ንኣብያተ ክርስቲያን ንሳቶም ኪጽልየሎም ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንሓባራዊ ምስክርነቶምን ምስ ዘለዎም ኣነባብራን ኬተባብዕ ኪጽሕፈሎም እውን ገበሮ። ኣብ ገለ ጉዳያት ከምቶም ኣብ ቈረንቶስ ዝነበሩ ጌጋ ኣተሓሳስባታትን ተግባራትን ምእራም ኣድላዪ ነይሩ። ንሮማውያን ብዛዕባ ወንጌል ምድሓንን ብእምነት ምጽዳቕን ጽቡቕ ጽሑፍ ጸሓፈ። ንጢሞቴዎስን ቲቶስን ኣብቲ ንከባብያዊት ቤተ ክርስቲያን ንምህናጽን ንምጥንኻርን ዘድሊ ኣገዳሲ ጓሳዊ ዕዮን ትምህርትን ኬተባብዖም ጸሓፈ።

እቲ ዝያዳ ውጽኢታዊ ጽሑፍ ቤት ማእሰርቲ ኣብ እዩ ነይሩ። ንርእሱ እሱር ኢሉ ጸውዖ፡ ኣብቲ ድሕሪ ዝነበሮ ዓመታት ህይወቱ ብዙሕ ገጻት ዝተመስጦ ቅዱሳት ጽሑፋት ኪጽሕፍ ከም ዚጥቀመሉ ተረዲእዎ ነይሩ፡ እዚ ድማ ንመገዲ ምእመናን ኣብ መጻኢ ኼብርህ እዩ፡ ምድሓን ብእምነት ጥራይ እምበር ብግብሪ ኣይኮነን ()፤ ምጥቃዕ ቤተ ክርስቲያን (፤ )፤ ንቤተ ክርስቲያን ከም (፤ )፡ ከም መርዓቱ ()፡ ከም ቤተ ()፡ ከም ስድራ ቤት (፤ )።

ህይወትን ምስክርነትን

ካብታ ዝጸውዖ መዓልቲ ጀሚሩ፡ ንዕኡ ንምህላው ዕላማኡ ገበሮ፡ “ንኣይሲ ምንባር እዩ፡ ምሟት ድማ ረብሓ እዩ” ()። ምእንቲኡ ኺመውት ድሉው ነይሩ። ዝጸገቦ ገለ ኻብቲ ስቃያት ይነግረና። ዕላማኡን ሸቶኡን ኰይኑ፡ ቀንዲ ድሌቱ ንዕኡ ምሕጓስ ነይሩ፡ “ስለዚ ኣብ ስጋና እንተ ሃለና ወይ ካብኡ እንተ ሃለና፡ ንዕኡ ኸነሐጕስ ዕላማና ንገብር” ()።

ንሞት እናጸበየ ኸሎ፡ ብርግጽ ከምዚ በለ፡ “ጽቡቕ ገድሊ ተጋዲለ፡ እቲ ወዲአ፡ ሓልየ። ድማ ንኣይ ጽዋዕ ጽድቂ ተቐሚጡ ኣሎ፡ እዚ ድማ ፡ እቲ ጻድቕ ዳኛ፡ ኣብታ መዓልቲ እቲኣ ኺህበኒ እዩ – ንኣይ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንዅሎም ንምግላጹ ዝናፈቑ እውን” ()። ንዓለም ርእሱ ኣግሊጹ፡ ኣብቲ ንህይወትን ንዘለኣለማዊ ህይወትን ጥራይ ዚረብሕ ዕላማ ኣተኩረ፡ “እቲ ድሕረይ ዘሎ እናረስዐ፡ ናብቲ ቅድመይ ዘሎ እናተመጠጠ፡ ናብቲ ዕላማ እጽዕር፡ ምእንቲ እቲ ኣምላኽ ብክርስቶስ የሱስ ናብ ዝጸውዓኒ ክረክብ” ()።

ተዛማጅ ጽሑፋት

ብመጀመርታ ኣብ GTPress ተኣሊዩ። ብሰውራዊ ኣእምሮ ተተርጒሙ፣ ጥቕስታት መጽሓፍ ቅዱስ ከኣ ተኣቲቶም — ዝኾነ ኣገናዕቲ ክፈቱ ኣብ መፅሓፍ ቅዱስ ንኽትንብቡ።

© Bible Society of Ethiopia