“ሰብ ባቢሎን ሱኮት በኖት ገበሩ፣ ሰብ ኩታ ድማ ነርጋል ገበሩ፣ ሰብ ሓማት ድማ ኣሺማ ገበሩ። ኣዋውያን ንኒብሓዝን ንታርታቕን ገበሩ፣ ሰፋርዋውያን ድማ ንደቆም ንኣድራሜሌኽን ንኣናሜሌኽን ኣማልኽቲ ሰፋርዋይም ኢሎም ብሓዊ ኣሕረቕዎም። ንእግዚኣብሔር ይምልኹ ነበሩ፣ ካብ ማእከሎም ድማ ካህናት ንኽኾኑሎም ኣብ ኣምባታት ዝተፈላለዩ ሰባት ሸሙ። ንእግዚኣብሔር ይምልኹ ነበሩ፣ ግናኸ ነቶም ካብኣቶም ዝተምጽኡሉ ኣህዛብ ልማድ ተኸቲሎም ንኣማልኽቶም የገልግሉ ነበሩ። ...ግናኸ ንእግዚኣብሔር ኣምላኽኩም ኣምልኹ፣ ንሱ ኻብ ኢድ ኵሎም ጸላእትኹም ኬድሕነኩም እዩ። ግናኸ ኣይሰምዑን፣ በቲ ቐደም ዝገብርዎ ዝነበሩ ተግባራት ቀጸሉ። እዞም ሰባት እዚኦም ንእግዚኣብሔር እናኣምለኹ፣ ንጣኦታቶም የገልግሉ ነበሩ። ክሳዕ እዛ መዓልቲ እዚኣ ደቆምን ደቂ ደቆምን ከምቲ ኣቦታቶም ዝገበሩ ይገብሩ ኣለዉ።” >2 ነገስት 17:30-33, 39-41 NIV
ምትሕውዋስ እምነት እንታይ እዩ?
ምትሕውዋስ እምነት ማለት ዝተፈላለዩ ኣገባባት ተግባር ወይ እምነት ምውህሃድ ማለት እዩ። መጽሓፍ ቅዱሳዊ ሓቅን ስነ-ምግባራዊ ደረጃታትን ዘይብሉ እንተኾይኑ ሓጢኣት ኣይኮነን። ባህሊ ሜክሲኮን ባህሊ ኣሜሪካን ክሳዕ ክንድዚ ስለዝተሓዋወሰ፣ ታኮስ ከም ሜክሲካዊ ዝኾነ ኣሜሪካዊ ምዃኑ ምትሕውዋስ እምነት እዩ፣ ግናኸ ሓጢኣተኛ ምትሕውዋስ እምነት ኣይኮነን። ቤዝቦል ከም ኣሜሪካዊ ዝኾነ ጃፓናዊ ምዃኑ፣ ከምኡ’ውን ማርሻል ኣርትስ ሕጂ ከም እስያዊ ዝኾነ ኣሜሪካዊ ምዃኑ ኣብነታት ምትሕውዋስ እምነት እዮም፣ ግናኸ ሓጢኣተኛ ምትሕውዋስ እምነት ኣይኮኑን። ይኹን እምበር፣ ቅድመ-ክርስትና ሃይማኖታትን ዘይመጽሓፍ ቅዱሳዊ እምነታትን ተግባራትን ምስ ወንጌል የሱስ ክርስቶስ ክተሓዋወስ ከሎ፣ ምትሕውዋስ እምነት ጥራይ ዘይኮነ፣ ሓጢኣተኛ ምትሕውዋስ እምነት እዩ።
ሓጢኣተኛ ምትሕውዋስ እምነት ስውር እዩ። ብሓንቲ ለይቲ ኣይፍጸምን። ለውጥታት ብሓፈሻ ብዝተሓዋወሰን ብዝተሰወረን መገዲ ብዝሑል ይፍጸሙ። ባህሊ ሒደት ብሒደት ካብ ኣምላኽን ካብ ደረጃታቱን ይርሕቕ። እዚ ድማ ኣብ መበል 8 ክፍለ ዘመን ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ፣ ሰሜናዊት መንግስቲ እስራኤል ብኣሶራውያን ምስ ተሳዕረት ዝተፈጸመ እዩ። እቲ ዝተረኽበ ሓጢኣተኛ ምትሕውዋስ እምነት ንክርስትያናት ሎሚ ካብ ታሪኽ ዝርከብ ትምህርቲ እዩ።
ዳራ ታሪኽ ብሉይ ኪዳን
ንጉስ ሆሴኣ ካብቶም ኣብ ሰሜናዊት መንግስቲ እስራኤል ዝገዝኡ 19 ነገስታት ናይ መወዳእታ እዩ ነይሩ። ንንጉስ ፔቃሕ ኣብ 732 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ (2 ነገስት 15:30) ምስ ቀተሎ፣ ካብ ከተማ ሳማርያ ክሳዕ 722 ገዚኡ፣ ሽዑ ሰሜናዊት መንግስቲ ብግዝኣት ኣሶር ተሳዕረት። ኣብ 2 ነገስት 17:2 ንሆሴኣ ኣብ ቅድሚ እግዚኣብሔር ክፉእ ከም ዝገበረ፣ ግናኸ ከምቶም ቅድሚኡ ዝነበሩ ነገስታት እስራኤል ከም ዘይነበረ ንብብ። እዚ ማለት ካብቶም ካልኦት 19 ነገስታት ሰሜናዊት መንግስቲ ዝበለጸ ጻድቕ ነይሩ ማለት ኣይኮነን። እዚ ማለት ንኣምልኾ ዕያው (ቅድሚ 200 ዓመት ብየሮብዓም 1 ዝተመስረተ) ከም ዘየተባብዕ፣ ምኽንያቱ እቲ ዕያው ጣኦት ብኣሶራውያን ካብ ቤትኤል ተኣልዩ ነይሩ። እዚ ድማ ብነብዪ ሆሴኣ ኣብ ዘመን እቲ ሃብታም ንጉስ የሮብዓም 1 ተተንቢዩ ነይሩ (ሆሴኣ 10:5-6)።
ሻልማነሰር 5ይ ናይ ኣሶር ንሆሴኣ ዓመታዊ ግብሪ ክኸፍል ኣገደዶ (17:3)። ምስ ግብጺ ስምምዕ ምስ ገበረ ግና፣ ሆሴኣ ግብሪ ክኸፍል ኣበየ። እዚ ስምምዕ እዚ ንእስራኤል ምክልኻል ክህብ ኣይከኣለን፣ ሻልማነሰር ድማ ንሰለስተ ዓመታት (725-722) ነታ ብጽኑዕ ዝተዓርደት ከተማ ወረራን ከበበን። ከተማ ሳማርያ ድማ ብሳርጎን 2ይ፣ ወራሲ ሻልማነሰር፣ ወዲቓ። ብመሰረት እቶም ብኣርኪኦሎጂስታት ዝተረኽቡ መዝገባት ኣሶር፣ ሳርጎን 27,290 እስራኤላውያን ምርኮኛታት ናብ ስደት ወሲዱ ኣብ ኣሶር ኣንበሮም። ካብ ምርኮ ድማ ከቶ ኣይተመልሱን።
እንታይ ክንመሃር ንኽእል
1. ንኣምላኽ ምብዳህ ናብ ምርኮ የብጽሕ።
2 ነገስት 17:17-23 ኣምላኽ ስለምንታይ ንውድቀት ሰሜናዊት መንግስቲ እስራኤልን ምርኮኣን ከም ዝፈቐደ ይገልጽ። እስራኤል ነቶም ናብታ ብእግዚኣብሔር ዝተዋህበቶም ምድሪ ዝኣተዉ ኵሎም ኣረማውያን ተግባራት ከም ዘየወገደት፣ ኣብ ክንድኡስ ነቶም ጣኦታትን ኣረማውያን ስርዓታትን ድሕሪኦም ዝነበሩ ሓሰኻ ኣማልኽትን ተቐበለት። ንኵሎም ትእዛዛት ኪዳን ሙሴ ሰበረት። ንኣምልኾ ወርቂ ዕያው “ርእሳቶም ሸጡ” (17:16)። ኣብ ኮኾብ ቆጸራ፣ ጥንቆላን ካልኦት ምስጢራዊ ተግባራትን ተዋፈሩ። ክሳዕ ክንድዚ ድማ ነቲ ዘስካሕክሕ ኣረማዊ ስርዓት ንደቆም “ብሓዊ” ንኣረማውያን ኣማልኽቲ ምቕራብ ይፍጽሙ ነበሩ (17:17)።
ኣብ ጸጋኡ፣ ኣምላኽ ንህዝቡ ካብ ክፉእ መገዶም ክምለሱ መጠንቀቕታ ለኣኸ። ወጻእተኛታት ሓይልታት ክዘርፍዎምን ከሳቕይዎምን ፈቐደ። መልእኽቱ ክዛረቡን ህዝቡ ክንስሑን፣ ንሓሰኻ ኣማልኽቶም ክገድፉን ናብኡ ክምለሱን ነብያት ለኣኸ። ግናኸ “ኣብ ኵሉ ሓጢኣታት ቀጸሉ... ካብኣቶም ድማ ኣይተመልሱን... ስለዚ ህዝቢ እስራኤል ካብ ዓዶም ናብ ስደት ናብ ኣሶር ተወስዱ” (22-23)። ንኣምላኽ ምብዳህ ናብ ምርኮ የብጽሕ።
እዚ ሎሚ ከምቲ ኣብ 722 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ዝነበረ ሓቂ እዩ። ሰባት ንርእሶም ካብ ዝኾነ ገደብ ንምፍታሕ፣ ንስነ-ምግባራዊ ደረጃታት ኣምላኽ ብምግሃድ ወይ “ብምትርጓም” ግላዊ ምልኣት ክረኽቡ ከም ዝኽእሉ ይሓስቡ። ግናኸ ብኣጋጣሚኡ፣ እቲ ፍጹም ተቃራኒ እዩ ሓቂ። ብዘይፍላጥ፣ ንኣምላኽ ዝብድሉ ሰባት ንሓጢኣቶምን ንሰይጣንን ምርኮኛታት ይኾኑ። ኤፌሶን 2:1-3 ንኩነታት ዘይኣማኒ ብንጹር የርኢ: ዘይኣመንቲ ብሓጢኣት ሞይቶምን ምርኮኛታት ሰይጣንን እዮም። “ብበደልኩምን ብሓጢኣትኩምን ምዉታት ከለኹም፣ በቲ ቐደም ብመገዲ እዛ ዓለም እዚኣን ብገዛኢ መንግስቲ ኣየርን፣ ማለት በቲ ሕጂ ኣብቶም ዘይእዘዙ ዝዓዪ መንፈስን ትመላለሱ ነይርኩም። ኵላትና ድማ ሓደ እዋን ኣብ ማእከሎም ንነብር ነበርና፣ ንፍቓድ ስጋና እናፈጸምናን ንትምኒታቱን ሓሳባቱን እናተኸተልናን። ከምቶም ካልኦት ድማ ብባህሪና ደቂ ቍጥዓ ነበርና።”
ይኹን እምበር፣ ክርስትያናት እውን ንኣምላኽ እንተበዲሎም፣ ኣብ ገለ ክፋል ህይወቶም ምርኮኛታት ጸላኢ ይኾኑ። ክርስትያናት ብሓሰኻ ትምህርቲ፣ ወይ ብዘይግቡእ ኣብ ዓለማዊ ድሕነት ምድሃብ፣ ወይ ብዝተፈላለዩ ዓይነት ዘይስነ-ምግባራዊ ጾታዊ ተግባራት ካብ እግዚኣብሔር ብቑሩብ ክርሕቑ ይኽእሉ። ኣብ 2 ጢሞቴዎስ 2:25-26፣ ጳውሎስ ንጢሞቴዎስ ነዞም ሰባት ክምህሮም ዝተማሕጸነሉ፣ “ኣምላኽ ንንስሓ ዝመርሖም ናብ ፍልጠት ሓቂ ክህቦም ተስፋ ብምግባር፣ ካብ ወጥሪ ድያብሎስ፣ ንፍቓዱ ንምፍጻም ምርኮኛታት ዝገበሮም፣ ክወጹ እዮም” ዝብል፣ ንዘይኣመንትን ንኣመጸኛታት ኣመንትን ዝምልከት ክኸውን ይኽእል። ንኣምላኽ ምብዳህ ናብ ምርኮ የብጽሕ።
2. ንኣምላኽ ምብዳህ ናብ ምትሕውዋስ እምነት የብጽሕ።
ምትሕውዋስ እምነት ማለት ዝተፈላለዩ ዓይነት እምነት ወይ ተግባር ምውህሃድ ማለት እዩ። ኣብ 2 ነገስት 17:24-41 ኣሶራውያን ገለ ካብ ህዝቢ እስራኤል ናብ ኣሶር ከም ምርኮኛታት ከም ዝወሰድዎም ጥራይ ዘይኮነ፣ ነታ ምድሪ ድማ ብህዝቢ ካብ ካልኦት ከባቢታት ግዝኣት ኣሶር ከም ዝመልእዋ ንብብ። ምትእትታው ተፈጸመ፣ እዚ ዝተሓዋወሰ ዘርኢ ድማ “ሳማራውያን” ተባሂሉ ተፈልጠ። እዚ ድማ ናይ ህዝቢ ሳማርያ መበገሲ እዩ ነይሩ፣ እቶም ኣብ ሓዲስ ኪዳን ኣብ ዘመን ክርስቶስን ሃዋርያትን ዝተጠቕሱ፣ ከምኡ’ውን ሎሚ ኣብ ማእከላይ ሰሜን እስራኤል ዘለዉ።
እቲ ኣብ መንጎ ህዝቢ እስራኤልን ወጻእተኛታት ሰፋሮን ዝተፈጸመ ምትሕውዋስ፣ ስጋዊ ምትሕውዋስ ምትእትታው ጥራይ ኣይነበረን። ምትሕውዋስ ሃይማኖት እውን ተፈጺሙ። እቶም ኣብ እስራኤል ዝተረፉ ኣይሁዳውያን ናብ እግዚኣብሔር ክምለሱን ንሓዲስ ሰፋሮ ሕጊ ኣምላኽ ክምህሩን ነይርዎም። ኣብ ክንድኡስ፣ ምስ ኣምልኾ እቶም ሓዲስ ሰፋሮ ናብ ምድሪ ዘምጽእዎም ወጻእተኛታት ኣማልኽቲ ተሓዋወሱ። ብሰንኪ ኣምልኾ ሓሰኻ ኣማልኽቲ እስራኤል፣ እግዚኣብሔር ኣናብስ ካብ ኣኽራናት ወሪደን ገለ ካብቶም ሓዲስ ሰፋሮ ሳማርያ ክቐትላ ፈቐደ። ንጉስ ኣሶር እዚ ምስ ሰምዐ፣ “ኣምላኽ እታ ምድሪ” ንምህዳእ፣ ሓደ ካብቶም ምርኮኛታት ዝነበሩ ካህናት ተመሊሱ ንህዝቢ “ኣምላኽ እታ ምድሪ እንታይ ከም ዝሓትት” ክምህሮም ኣዘዘ (17:27)። ብኣጋጣሚኡ እዚ “ካህን” እዚ ኣብቲ ብየሮብዓም 1 ኣብ ቤትኤል ዝተመስረተ መቕደስ ወርቂ ዕያው ዘገልገለ ካህን ክኸውን ይኽእል ነይሩ፣ ስለዚ ድማ ንሓደ እኳ ሕጊ ኣምላኽ እንታይ ከም ዝሓትት ክምህር ፍቓደኛን ክኢላን ኣይነበረን።
ከም ውጽኢቱ ድማ ሃይማኖታዊ ምትሕውዋስ እምነት ተፈጸመ። “ንእግዚኣብሔር ይምልኹ ነበሩ፣ ግናኸ ካብ ማእከሎም ድማ ካህናት ንኽኾኑሎም ኣብ ኣምባታት ዝተፈላለዩ ሰባት ሸሙ። ንእግዚኣብሔር ይምልኹ ነበሩ፣ ግናኸ ንኣማልኽቶም የገልግሉ ነበሩ” (17:32-33)፣ እዚ ድማ ንቐዳማይ ትእዛዝ ብቐጥታ ዝጥሕስ እዩ: “ካልኦት ኣማልኽቲ ኣብ ቅድመይ ኣይህልዉኻ።” ንኣምላኽ ምብዳህ ናብ ሓጢኣተኛ ምትሕውዋስ እምነት የብጽሕ – ሽዑን ሕጂን።
ኣብ ብዙሓት ሃገራት ዓለም ሎሚ ሃይማኖታዊ ምትሕውዋስ እምነት ንረክብ – ምትሕውዋስ ክርስትናን ኣረማውያን ሃይማኖታትን። ስለምንታይ? ብሰንኪ ንቐዳማይ ትእዛዝ ምብዳህ። ካልኦት ኣማልኽቲ ብምሉኡ ኣይተወገዱን። ንኣብነት፣ በዓላት ንኣረማውያን ኣማልኽቲ ወይ ወቅታዊ ምብልሻው “ክርስትያናዊ” ተገይሮም፣ “ባህላዊ” ወይ “ብሄራዊ” ሓጢኣተኛ በዓላት ክቕጽሉ ተፈቒዱ። እዚ ድማ ስውር ሓጢኣት ምትሕውዋስ እምነት እዩ።
እንታይ ክንገብር ንኽእል
ኣብ ህይወትና ንምትሕውዋስ እምነት ክንጥንቀቕ ኣለና። ንሱ “ዝተዘርግሐ” ጽልዋ ኣለዎ። ኣብ ሓደ ወለዶ ዝተኸልከለ፣ ብዝቕጽል ወለዶ ይፍቀድ፣ ኣብ ሳልሳይ ወለዶ ድማ ተቐባልነት ዘለዎ ክፋል ባህሊ ይኸውን። እቲ ኣሉታዊ ገጽታታት ምትሕውዋስ እምነት እናነኣሰ ይኸይድ፣ እቲ ንእግዚኣብሔር ዘይተቐበለ ተግባር ድማ ብክርስትያናት እናሓለፈ ይኸይድ።
ሓደ ዝተለመደ ኣብነት ንውሰድ። ልደት ንዓኻ እንታይ ማለት እዩ? ብዙሕ ህያባት፣ ዛሕሊ ዛሕሊ፣ ድግሳት፣ ዝተሰልጠኑ ኣባይቲ – ከምኡ’ውን በዓል ልደት የሱስ ድዩ? ሓደ ዓይነት ምትሕውዋስ እምነት ትፍጽም ዲኻ?
ቃላትናን ተግባራትናን ንደቅና፣ ንደቂ ደቅናን ንዘይድሓኑ ኣዕሩኽናን እንታይ መልእኽቲ ከም ዝህቡ ንሕተት። መልእኽቲ ሓቂ ዲና ንሰድድ፣ ወይስ ዝተሓዋወሰን ዘደናግርን መልእኽቲ? ልደት የሱስ ክርስቶስን እቲ ዘደንቕ ሓቂ ስጋዌን ምስቲ ናይ ባህልና ስጋዊነት ተሓዋዊሱ ድዩ? ህያባት ምሃብን በዓላዊ ስልማትን ብባዕሉ ግጉይ እንተዘይኮነ እኳ፣ ኣብዚ ከባቢታት ዘሎ ምብዝሖ ግን ነቲ “እማኑኤል” – “ኣምላኽ ምሳና” ዝብል መልእኽቲ ከጥፍኦ ይኽእል። ንዝቕጽል ወለዶ ንጹህ ሓቂ ንምሕላፍን ንኣዕሩኽናን ንመሓዙትናን ንጹህ ምስክርነት ንምሃብን ኣብ ኣእምሮና ንጹሃት ክንከውን ኣለና።
ካልእ ኣብነት ምትሕውዋስ እምነት ድማ እቲ ስውር ምትሕውዋስ ክርስትና ምስ “ባህሊ ዓወት” እዩ። ሰይጣን ነቲ “ሕማም ዓወት” ኣብ ብዙሓት ሃገራት ንክርስትያናት ንምድኻም ብብቕዓት ተጠቒሙሉ። ንናይ “ዓወት” ድሌትና ምምኽናይ ቀሊል እዩ። ባህልና “ሃብታም እንተዘይኮንካን ብልጽግና እንተዘይብልካን፣ ዋላ ሓደ ኣይኮንካን፣ ንዋላ ሓደ ድማ መን ክሰምዖ ይደሊ?” ይብል። ወይ “ዝበዝሐ ገንዘብ ክህልወካ እንተኾይኑ፣ ንእግዚኣብሔር ዝበዝሐ ክትህብ ትኽእል ኢኻ።” ዝተፈላለዩ ሰበኽቲ ቲቪ ድማ “ኣምላኽ ንደቁ ጥዑያትን ሃብታማትን ክኾኑ ይደሊ” ይብሉ።
ግናኸ 1 ጢሞቴዎስ 6 “ሃብታማት ክኾኑ ዝደልዩ ሰባት ናብ ፈተናን ወጥርን ናብ ብዙሕ ዕሽሽ ዝበለን ጎዳእቲ ድሌታትን ይወድቁ፣ እዚ ድማ ንሰብ ናብ ጥፍኣትን ጥፍኣትን የብጽሖም። ፍቕሪ ገንዘብ ድማ ምንጪ ኵሉ ዓይነት ክፉእ እዩ” (6:9-10) ይምህር። እዞም ፍቕድታት እዚኦም ድማ ንዘይኣመንቲ ጥራይ ኣይኮኑን ዝምልከቱ። ኣብ መወዳእታ ፍቕዲ 10 ተመልከት: “ገሊኦም ሰባት፣ ንገንዘብ እናተሃወኹ፣ ካብ እምነት ርሒቖም ብብዙሕ ሓዘናት ርእሶም ወጊኦም።” ኣብ ማቴዎስ 6:24፣ የሱስ ንኣምላኽን ንስጋዊነትን ምትሕውዋስ ዘይከኣል ምዃኑ ብንጹር መሃረ: “ንኣምላኽን ንገንዘብን ክትግዝኡ ኣይትኽእሉን ኢኹም።” ንመን “ኣምላኽ” ኢና ነገልግል ዘለና?
ነዞም ሕቶታት እዚኦም ንርእስና ክንሓትት ኣለና: ንጐረባብተይ፣ ንመሓዙተይ፣ ንስድራይ እንታይ መልእኽቲ እየ ዘመሓላልፍ ዘለኹ? ድሌታትን ዕላማታትን ናይ ህይወተይ ካብ ናይ ዘይኣማኒ ዝተፈላለየ ድዩ? ንደቀይ እንታይ ትምኒታትን ዕላማታትን ኣለኒ? ኣብ ገንዘባዊ ድሕነትን ንግላዊ ንብረት ዘለኒ ድሌትን ምድሃበይ ንዝቕጽል ወለዶ ዝተሓዋወሰ መልእኽቲ ምትሕውዋስ እምነት ይሰድድ ድዩ? እቲ ኣብ ህይወተይ ዘሎ ምትሕውዋስ እምነት ንዝቕጽል ወለዶ ከመይ ገይሩ ክጸልዎ እዩ?
መንፈሳዊ ምትሕውዋስ እምነት ስውርን ኣዕናውን እዩ። ኣብ ህይወትና ንምትሕውዋስ እምነት ክንጥንቀቕ ኣለና!
