ናይ ዮሃንስ ኔልሰን ዳርቢ ትምህርቲ ናይ መወዳእታ ዘመን ምግንዛብ

ብዙሓትኩም ኣብ ገለ እዋን ሓደ ጽሑፍ ወይ መጽሓፍ ወይ መዝሙር ብሓደ ኣቶ ዮሃንስ ኔልሰን ዳርቢ ርኢኹም ከም ዝነበርኩም ትዝክሩ ትኾኑ። ገለ እውን ናይ 40+ ጥራዝ ስብስብ ኣብ ገዛኦም ክህልዎም ይኽእል እዩ።

ኣቶ ዳርቢ ኣብ ጋዜጣታት

እሞ ደኣ፣ ስለምንታይ እዮም ብዙሓት ሰባት ብሃንደበት ብዛዕባኡ ዝዛረቡ ዘለዉ? እታ ፈረንሳዊት ጋዜጣ «ለ ሞንድ» ብዛዕባኡ ጠቒሳቶ፣ ድሕሪ ሕጂ ድማ ንገጻት «ቢዝነስ ዊክ»ን «ታይም» መጽሔታት እንግዳ ኣይኮነን። ስሙ ኣብ መራኸቢ ብዙሓን ኣብ ሃገራት ኤውሮጳን ካልእ ቦታታትን ክወጽእ ጀሚሩ ኣሎ። ገለ ሰባት «ናይ 19 ክፍለ ዘመን ኣንግሊካዊ መናፍቕ» ይብልዎ፣ ገለ ድማ «መስራቲ ኣቦ ክርስትያናዊ መሰረታዊነት» ይብልዎ፣ እቶም ገለ ሰባት ንኣቶ ዳርቢ ንምግላጽ ዝጥቀሙሉ ቃላት ድማ ክሳዕ ክንድዚ ዘዋርድ ስለ ዝኾኑ ኣብዚ ምድግጋሞም ኣይፈቱን። ካልኦት ድማ ንዕኡ ንውግእ ኢራቕ ተሓታቲ ይገብርዎ።

»ዮሃንስ ኔልሰን ዳርቢ ኣብ ጆርጅ ቡሽ ዓቢ ጽልዋ ኣለዎ» ይብሉ፣ «ኣብ ሚልዮናት ኣሜሪካውያንን ኣብ መስርሕ ታሪኽ ዓለምን።» ስለምንታይ?

ዮሃንስ ኔልሰን ዳርቢ (1800-1882) ህይወቱ ንምጽናዕ መጽሓፍ ቅዱስን ንምዝርጋሕ ሓቅን ኣሕሊፉ። ኣብ ግዜኡ ኣኼባታት ይካየዱን መጽሓፍ ቅዱሳዊ ትምህርቲ ይምርመርን ነበረ። ብዙሓት ብዙሕ ግዜን ሓይልን ንጽኑዕ ምጽናዕ ወፈዩ። ብጸሎትን ብምውካል ኣብ ጐይታን ንቅዱሳት ጽሑፋት ፈተሹ – ኣምላኽ ድማ መለሰ። በዚ ድማ ሓደ ስብስብ ናይ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ሓቅታት እንደገና ተረኽቡ። ኣብ መንጎኦም ድማ ብፍላይ እዞም ዝስዕቡ ነበሩ።

ብዙሓት ትንቢታት ኣብ ብሉይ ኪዳን ንእስራኤልን ነቲ እስራኤል ተባሂሉ ዝፍለጥ ጂኦግራፊያዊ ቦታን ብሓቂ ይገልጹ (ንቤተ ክርስቲያን ብገሊኡ «መንፈሳዊ» ምሳሌያዊ መገዲ ኣይኮነን)።
እቶም መጽሓፍ ቅዱሳዊ ተስፋታት ንእስራኤል ንምድሪ እዮም፣ ኣብ ክንዲኡ ቤተ ክርስቲያን ሰማያዊ በረኸታትን ሰማያዊ ጽውዓን ኣለዋ።
ጐይታ የሱስ ክምለስ እዩ፣ ሕጂ ድማ ኣብ ዝኾነ ግዜ ክምለስ ይኽእል እዩ፣ ንምእመናን ናብኡ ንምውሳድ («ምምጣቕ»)።
ትምህርቲ «ምምሕዳራት» (ዝተፈላለዩ ተኸታተልቲ ግዜያት፣ እዚ ድማ ኩሉ ግዜ ብውድቀት ይጅምርን ብፍርዲ ይውዳእን)። እቲ «ምምጣቕ» ነቲ ሕጂ ዘሎ «ምምሕዳር» ክውድኦ እዩ። ሽዑ እቲ ትንቢታዊ ሰዓት እንደገና ክጅምር እዩ እቲ ሸውዓተ ዓመት ናይ መከራ ግዜ ድማ ክጅምር እዩ። ድሕሪኡ ድማ ምግላጽ ክርስቶስ ብሓይሊ ክመጽእ እዩ።

ጄ. ኤን. ዳርቢ ንመጽሓፍ ቅዱስ ብግቡእ ንምግንዛብ፣ ብፍላይ ትንቢትን ሓቂ ቤተ ክርስቲያንን፣ ንምምሕዳራት ኣብ ግምት ምእታው ከም ዘድሊ ኣርኣየ። ትምህርቱ ሰፊሑ። ሓደ ምንቅስቓስ፣ ብፍላይ ኣብ ኣሜሪካ ኣዝዩ ጽልዋ ዝነበሮ፣ እዚ ድማ ብቐንዱ ኣብቲ ኣቶ ዳርቢ እንደገና ዝረኸቦ ይምርኮስ፣ ሕጂ «ዲሰፐንሰሽናሊዝም» ተባሂሉ ይፍለጥ። ሓደ ስብስብ መጽሓፍቲ፣ ብሚልዮናት ዝሕተሙ፣ ነዚ ሓቅታት ንምዝርጋሕ ኣበርክቶ ገበሩ (ብዝያዳ ወይ ብውሑድ ትኽክለኛነት)። ሕጂ 20-40 ሚልዮን ኣሜሪካውያን ንትምህርቲ ዲሰፐንሰሽናሊዝም ከም ዝቕበሉ ይግመት።

እሞ ደኣ እዚ ኹሉ ምስቲ ሕጂ ዘሎ ኩነታት ኣብ ማእከላይ ምብራቕ እንታይ ዝምድና ኣለዎ? ስለምንታይ እዮም ዓበይቲ ጋዜጣታት ዝግደሱ ዘለዉ? እዚስ ጽቡቕ ዜና ድዩ?

እዚ ጽቡቕ ዜና ድዩ?

ነታ ናይ መወዳእታ ሕቶ ቅድም ንውሰድ። ንመጽሓፍ ቅዱስ ንዝኣምኑ ክርስትያናት ጽቡቕ ዜና ከም ዘይኮነ፣ ግናኸ ንኣታቶምን ንእምነቶምን፣ ብመወዳእታ ድማ ንጐይታኦምን መጥቃዕቲ ምዃኑ ምስ ፈለጥኩም ክትሓዝኑ ትኽእሉ ኢኹም። ብሓጺሩ፣ እዚ መጥቃዕቲ ከመይ ከም ዝሰርሕ እዩ።

ዳርቢ ከም ዝምህር (ብትኽክል) መጽሓፍ ቅዱስ ብሓቂ ክውሰድ ከም ዘለዎን ንዝመጽእ ፍጻመታት ከም ዝትንብይን፣ ብፍላይ ምምላስ ኣይሁድ ናብ ምድሪ እስራኤል (እቲ ዘመናዊ ሃገረ እስራኤል ኣብ 1948 ጥራይ ከም ዝተመስረተ ዘክር)፣ ከምኡ ድማ ውግእ ኣርማጌዶን[1] (እዚ እቲ ውግእ እዩ፣ ምናልባት ኣብ ከባቢ ሃይፋ ኣብ ሰሜናዊ እስራኤል ዝኸውን፣ ጐይታ የሱስ ብሓይሊ ናብ ምድሪ ክምለስ ከሎ)። ብተወሳኺ፣ (ሕጂ እውን ብትኽክል) ዳርቢ ምእመናን ቅድሚ እዚ ውግእ ሸውዓተ ዓመት «ክምጥቑ» ከም ዝምህር ይከራኸሩ። ግናኸ ድሕሪኡ (ብጌጋ) ንመጽሓፍ ቅዱስ እሙናት ዝኾኑ ክርስትያናት – ብፍላይ ነቲ ትምህርቲ ኣቶ ዳርቢ ዝስዕቡ – ስለዚ ንውግእ ኣርማጌዶን ንምፍጣር ወይ ብውግእ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ንምግዳድ ይፍትኑ ይብሉ።

እዚ ንዝኾነ ምእመን ብዛዕባ ትምህርቲ ኣቶ ዳርቢ ንእሽቶ ሓሳብ እኳ እንተ ሃለዎ ዘይተረድአ ክመስል ይኽእል እዩ። ጐይታ የሱስ እቲ ኣቦ «ብናይ ገዛእ ስልጣኑ» ግዜ እዞም ፍጻመታት ከም ዝገበሮ ብግልጺ ተዛሪቡ እዩ (ግብሪ ሃዋርያት 1:7)። ብምጅማር ወይ ብምድጋፍ ውግእ ምምላስ ጐይታ ንምውሳድና ክቕልጥፍ ይኽእል ኢልካ ምሕሳብ ክሳዕ ክንድዚ ዘይተረድአ እዩ!

እቲ መጥቃዕቲ ብምልኡ መሰረት ዘይብሉ ድዩ?

ብሓዘን ኣይኮነን። ብሓቂ፣ ዝተፈላለዩ ጉጅለታት ክርስትያናት፣ ደጋጊሞም፣ ንእስራኤልን ንሰፈራታት ኣይሁድ ኣብ መጽሓፍ ቅዱሳዊ «እስራኤል» ንምድጋፍ ደው ኢሎም፣ ገሊኡ ብገንዘባዊ ደገፍ ገሊኡ ድማ ብምትሕብባር ምስ ወግዓውያን ኣይሁድ። በዚ መገዲ እዚ፣ ሓያል ምንቅስቓስ (ክርስትያናዊ ጽዮናዊነት) ተመስሪቱ።

ከምዚ ዝኣመሰለ ተበግሶታት ጽቡቕ ትርጉም ክህልዎም ይኽእል እዩ። ግናኸ ሕጂ ከመይ ብቐሊሉ ናብ ድሕሪት ክምለሱን ዘይረብሑ ክኾኑን ከም ዝኽእሉ ንርኢ ኣለና። ንሳቶም ነቲ ዝደለይዎ ተጻራሪ ይረኽቡን ንእምነት ክርስትያን ንዝጻረሩ ብዙሕ ጥይት ይህቡን። እዞም ተጻረርቲ ሕጂ (ብሓዘን፣ ብዘይ መሰረት ብምልኡ ኣይኮነን) ክርስትያናት ንትንቢታት ንምፍጻም «ይሕግዙ» ከም ዘለዉ ክጠቕሱ ይኽእሉ እዮም። ቅድም፣ ብደገፎም (ኣብቲ ግዜ) ንምምስራት ሃገረ እስራኤል፣ ሕጂ ድማ ብምድላይ «ኣርማጌዶን» ንምፍጣር።

እዚ እዩ እቲ ዳርቢ ፈጺሙ ዘይምሃሮ። ቅድም፣ ክርስትያናት ሰማያዊ ጽውዓ ከም ዘለዎምን ኣብ ምድራዊ ነገራት፣ ብፍላይ ኣብ ፖለቲካ፣ ክኣትዉ ከም ዘይብሎምን ስለ ዝጸበቐ። ካልኣይ፣ ደጋጊሙ፣ ክርስትያናት ብቐጥታን ብቐጻልነትን ንጐይታኦም ክጽበዩ ከም ዘለዎም ጸበቐ (ኣብቲ ግዜ ኣብ ተሰሎንቄ ዝነበሩ እውን[2])። ግናኸ እዚ ብቐሊሉ ወይ ብምቹእነት ብዘመናውያን ከሳሲ ኣቶ ዳርቢ ዝርስዕ ይመስል። ስለዚ ክርስትያናት «ኣርማጌዶን» ክቕበሉ እዮም ተባሂሉ ይግለጽ፣ ምኽንያቱ፣

ቅድሚ ምፍጻሙ ክጠፍኡ እዮም፣ ስለዚ፣
እዚ ብዝቐልጠፈ መጠን፣ ብዝቐልጠፈ ናብ ሰማይ ክወሰዱ እዮም፣ ከምኡ ድማ
«የሱስኦም» ድሕሪኡ መንግስቱ ክምስርት እዩ።

ከምዚ እዮም ሎሚ ጋዜጠኛታት፣ ሊቃውንቲ ሃይማኖትን ፖለቲከኛታትን ዝገልጽዎ።

ብዚ መከራኸሪ መስመር እዚ፣ እቶም ንመጽሓፍ ቅዱስ ዝጻረሩ ንሓዊ ዝኸውን እኹል ነዳዲ ኣለዎም። ብሃንደበት ክርስትያናት ሓደገኛታት እዮም። እቶም ስማውያን ኣይኮኑን፣ ግናኸ እቶም መጽሓፍ ቅዱስ መንፈስ ዝነፈሶን ብሓቂ ዝብሎ ከም ዝብልን ዝኣምኑ።

ድሕሪ እቲ መጥቃዕቲ እንታይ ኣሎ?

ብመወዳእታ እዚ ንሓቂ ዝግበር መጥቃዕቲ እዩ። ብመወዳእታ ንዕኡ ንምቅዋም ጽቡቕ ምኽንያት ተረኺቡ። ሓቂ ንነዊሕ ግዜ ዘየመችእ ነይሩ። ስለምንታይ? ደሓን፣ ሰባት ክፈልጥዎ ዘይደልዩ ብዙሓት መጽሓፍ ቅዱሳዊ ሓቅታት ኣለዉ።

ምብልሻው ሰብ (እዚ ኣብ ትምህርቲ «ምምሕዳራት» ማእከላይ ነጥቢ እዩ፣ ኩሉ ግዜ «ይበላሾ»ን ብፍርዲ ይውዳእን)
ዝመጽእ ፍርዲ ኣምላኽ
ስልጣን መጽሓፍ ቅዱስ
ኣድላይነት ስራሕ ምድሓን (በዚ መሰረት ገለ ካብ ፍርዲ ክድሕኑን «ክምጥቑን» እዮም፣ እቶም ዘይቅበልዎ ድማ ክፍረዱ እዮም)።

እቲ ነዚ መጥቃዕቲ ዝድርኽ ዝዓመቐ ምኽንያት፣ ብርግጽ፣ ንክርስቶስ ንርእሱ ዝግበር ጽልኢ እዩ።

እንታይ ክንገብር ንኽእል?

ኣብ ቅድሚ እዞም ኣብ ሕብረተሰብና ዘለዉ ለውጥታት ከመይ ክንምልስ ንኽእል? ሓደ ኣማራጺ (ገለ ሰባት ከም ዝመርጽዎ ንፈልጥ ኢና) መጽሓፍ ቅዱስ እቲ ንስኻ ዝደለኻዮ ጥራይ ከም ዝትርጉምን ንብዙሓት ተቐባልነት እንተ ሃለዎ ጥራይ ከም ዝኾንን ብምቕባል ናብ ሪላቲቪዝም ምምላስ እዩ። መጽሓፍ ቅዱስ ንሳይንስን ፍልስፍናን ምስ ኣገዛእናዮም፣ ብሰላም ክገድፉና እዮም። ንዝኾነ ንጐይታ እሙን ክኸውን ዝደሊ፣ እዚ ኣማራጺ ኣይኮነን።

ብኻልእ ወገን፣ ሓደ ሰብ ኣዝዩ ክጭነቕ ወይ ብዝተፈላለዩ ዓይነት ተበግሶታት ንምምላስ ክፍትንን ንፖለቲካዊ መገዲ «ንቦታና ንምውጋእ» ክፍትንን ይኽእል እዩ። ግናኸ መጽሓፍ ቅዱስ እዚ ክንገብር ኣይሓተናን። ይኹን እምበር፣ ከመይ ክንምልስ ከም እንኽእልን ከም ዝግባእን ገለ ሓሳባት ኣብዚ ኣለዉ።

መጽሓፍ ቅዱስ ብቃል[3] መንፈስ ዝነፈሶን ዘይጋገ ቃል ኣምላኽን ምዃኑ፣ ትንቢታቱ ድማ ክፍጸሙ ምዃኖም ንርእስና ከነእምን ኣለና።
ኣብ ፍጻመታት እዛ ዓለም ክንኣቱ የብልናን። ክንዕዘቦም ንኽእል ኢና፣ ጐይታ ከም ዝምለስ ብርግጽነት ድማ ክንገብር ኣለና። ሽዑ ንተጻብኦ (እዚ ድማ ብርግጽ ክውስኽ እዩ) ብሃንደበት መወዳእታ ክኸውን እዩ።
እዞም ፍጻመታት — መከራ፣ ኣርማጌዶን፣ ወዘተ — ብርግጽ ክኾኑ ምዃኖም ንዝክር፣ ግናኸ ድሕሪ ምምጣቕ ጥራይ። ስለዚ፣ ንሕጂ ዘለዉ ፍጻመታት ከም ዝተፈጸመ ትንቢት ክንትርጉሞም ኣይንፍትንን ኢና[4]።
ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ዘይተገልጹ ዕለታትን ግዜያትን ከም እንፈልጥ ኣይንመስልን።
እዚ ዕድል እዚ ንገለ ካብ መጽሓፍትን ጽሑፋትን ኣቶ ዳርቢ ንምርኣይን ብሓቂ እንታይ ከም ዝበለ ንምፍላጥን ክንጥቀመሉ ንኽእል ኢና። ሓደ ሰብ ብንእሽቶን ዘይከብድን ንምግንዛብ ዝቐለለትን መጽሓፍ ክጅምር እንተ ደልዩ፣ ሓንቲ ቅዳሕ ናይቲ ብሮሹር፣ ካብ ቅዱሳት ጽሑፋት እንታይ እምሃር፣ ክትእዝዝ ትኽእል ኢኻ።