ቀዳማይ መልእኽቲ ዮሃንስ ሓድነት ብርሃን
«እቲ ኻብ መጀመርታ ዝነበረ፣ እቲ ዝሰማዕናዮ፣ እቲ ብኣዒንትና ዝረኣናዮ፣ እቲ ዝጠመትናዮን ብኣእዳውና ዝተንከፍናዮን፣ ብዛዕባ ቃል ህይወት – እቲ ህይወት ተገሊጹ፣ ንሕና ድማ ርኢናዮ፣ ንምስክረሉን ነቲ ምስ ኣቦ ዝነበረን ንዓና ዝተገልጸን ዘለኣለማዊ ህይወት ንኣኻትኩም ንእውጆ ?– እቲ ዝረኣናዮን ዝሰማዕናዮን ንኣኻትኩም’ውን ንእውጆ፣ ምእንቲ ንስኻትኩም’ውን ምስናና ሓድነት ክህልወኩም፤ ብሓቂ ድማ ሓድነትና ምስ ኣቦን ምስ ወዱ የሱስ ክርስቶስን እዩ።» — 1 ዮሃንስ 1:1-3 ESV
እዞም ኣብ ላዕሊ ዘለዉ ፍቕድታት እንደገና ኣንብቦም። እቲ ሃዋርያት ዝተሰምዖም ሓጎስን ዓሚቕ ስምዒት መሰልን፣ «ናይ ግርማኡ መሰኻኽር» (2 ጴጥሮስ 1:16) ምዃኖም ክትስምዖም ትኽእልዶ? ንሕና እቶም ብፍርሂ ዝመልአና ተዓዘብቲ ናይ ሓደ ሃዋርያ ናይ ቀዳማይ ሰብ ጸብጻብ ናይቲ ምስ ወዲ ኣምላኽ ዝነበሮ ጥቡቕን ብግብሪ ዝተሰነየን ርክብ ኢና! እዚ ምስክርነት እዚ ድማ ናብቲ ንሓደ ሰብ ዝከኣል ዝለዓለ ርክብ የብጽሓና፣ ብጸጋኡ ዝተለወጡ ዘይበቑዑ ሓጢኣተኛታት – ሕጂ ዘሎን ዘለኣለማዊን ርክብ ምስቲ ልዑል ፈጣሪና፣ «ምስ ኣቦን ምስ ወዱ የሱስ ክርስቶስን።»
እዚ ቀጥታዊ ሓድነት፣ ኣብ ኤደን ኣቦታትና ንሰይጣን ምስ ሸጡ ዝተረሰዐ (ዘፍጥረት 3)፣ መሰረት ኩሉ ሓቀኛ ኣግድማዊ ሓድነት እዩ (1 ዮሃንስ 1:3)። ምስቲ ኩሉ ሓጢኣትና ዘይተቋርጽ ውልቃዊ ስድብ ዝኾኖ ኣምላኽ ቅድሚ ምምላስ፣ ኣብ መንጎ ሰባት ሓቀኛ ሓድነት (ስምምዕ) ክህሉ ኣይኽእልን፣ ብደም ወዱ እንተዘይኮይኑ ዘይቕረየሉ፣ ከምቲ 1 ዮሃንስ 1:7 ዝነግረና፡ «ኣብ ብርሃን እንተደኣ ተመላለስና፣ ከምቲ ንሱ ኣብ ብርሃን ዘሎ፣ ንሓድሕድና ሓድነት ኣሎና፣ ደም የሱስ ወዱ ድማ ካብ ኩሉ ሓጢኣት የንጽሓና።»
ኣምላኽ ወዲ – ከም ወዲ ኣዳምን ሄዋንን፣ እቶም ዝበደሉ ቀዳሞት ሰብ ኾይኑ ዝተወልደ – ንፍርዲ ኣምላኽ ኣብ ልዕሊ ሓጢኣቶምን ናትናን ብኣካሉ ተሰኪሙ፣ በዚ ድማ ንምምላስ ሓድነት ምስኡ ጽድቃዊ መሰረት ኣንበረ። ምሉእ ሓጎስ ዕላማን ፍረን ናይቲ ናብዚ ሓድነት እዚ ምእታውና እዩ (1:4፤ መዝሙር 16:11)።
ሓድነት ብርሃን
እቲ ሃዋርያ ዮሃንስ ናይ ክርስቶስ ናብ ዓለም ምምጻእ ከም «ብርሃን» መጀመርታ ይእውጅ (ዮሃንስ 1:1-9፤ 3:19-21፤ 8:12፤ 9:4-5)። ሕጂ ድማ «ኣምላኽ ብርሃን እዩ» (1:5) ኢሉ የዘኻኽረና፣ ከምኡ’ውን ሓድነትና ምስኡ «ኣብ ብርሃን» ናይ ምህላዉ ምዃኑ የርእየና፣ እዚ ሓድነት እዚ ድማ ምስ ኣምላኽ ሓደ ባህሪ ስለ ዘሎና ጥራይ እዩ ዝረኸብ፣ እዚ ድማ መድሓኒና ንዓና’ውን ዝፈጸሞ እዩ፣ ከምቲ ጳውሎስ ኣብ ኤፌሶን 5:8 ዝገለጾ፡
«ሓንሳብ ጸልማት ነይርኩም፣ ሕጂ ግና ኣብ ጐይታ ብርሃን ኢኹም። ከም ደቅን ብርሃንን ተመላለሱ።»
ምምልላስ፣ ምህላው፣ ኣብ ብርሃን ምንባር ከም ኣየር ናይ ህላዌና ከም «ደቅን ብርሃንን» ኣምላኽ፣ ኣብቲ ኣረጊት ባህርይና ዘሎ ሓጢኣትን ኣብ ባህርይና ዝረአን ብዘይጥርጥር የቃልዕ። ዮሃንስ ሰለስተ ምላሽ ንዚ ምግላጽ ይገልጽ፡ «ሓጢኣት የብልናን» ብምባል ክንነጽጎ ንኽእል (1:8)፤ ክንእመኖ ንኽእል (1:9)፤ ወይ ድማ «ሓጢኣት ኣይገበርናን» ክንብል ንኽእል (1:10)።
ኣብ ውሽጥና ዘሎ ሓጢኣተኛ ባህሪ ምኽሓድ (1:8)፣ ወይ ድማ ንገለጻታት ናይቲ ባህሪ ከም ሓጢኣት ንምልላይ ምእባይ (1:10) ርእስኻ ምጥባር እዩ። ንኣምላኽ ሓሳዊ ይገብሮ እሞ ንሓድነት ይዓግቶ። ከምዚ ዝበለ ምኽሓድ ብሓቂ ናይ ዘይኣማኒ መለለዪ ምልክት እዩ!
እቲ ንምግላጽ ሓጢኣትና ዘሎ ሓደ ቅኑዕ ምላሽ ንምእማኑ፣ ከምኡ’ውን ብትሕትና ንኣምላኽ ምእማኑ እዩ። ሓጢኣታት ኣብ ህይወትና ኣብ መንጎናን ኣምላኽን ዕንቅፋት እዮም (ኢሳይያስ 59:2)፣ ከምኡ’ውን ኣብ ህይወትና ዘይተኣመኑ ሓጢኣታት ምስ ኣምላኽ ዘሎና ሓድነት የዕንቅፉ። ግናኸ ብሰንኪ ዕዮ መድሓኒና ኣብ መስቀል፣ ኣምላኽ «እሙንን ጻድቕን እዩ ንሓጢኣትና ኺቕረየልናን ካብ ኩሉ ዓመጽ ኬንጽሓናን» (1:9)። ምኽሓድ ንሓቂን ክብደት ሓጢኣትን ይርስዕ። ኣብ ቅድሚ ኣምላኽናን ኣቦናን ምእማኑ ድማ፣ ብመሰረት ቀራንዮ፣ ንሓጢኣት ይቕረ ንምባልን ናብ ምሉእ ሓጎስ ሓድነት ምስኡ ንምምላስን ነጻ ይገብሮ።
እዚ ቃል እዚ ካብ ኣምላኽ (ብዮሃንስ ኣቢሉ) ዝመጸ እዩ ንሓጢኣት ንምፍላጥን ንምስምማዕን፣ ከምኡ’ውን ሓጢኣት ንምግባር ንምውጋድን ንምብቃዕን (2:1)። ይኹን እምበር፣ ኣብ ውሽጥና ናይ ሓጢኣት ዝቕነ ባህሪ ምህላው እናፈለጥና፣ ዮሃንስ ከምዚ ይብል፣ «ሓደ እኳ እንተደኣ ሓጢኣት ገበረ» (2:1) የሱስ፣ እቲ ሓጢኣትና ዝሰከመን ምእንታና ዝሞተን፣ ሕጂ ድማ ኣብ የማን ግርማዊ ኣብ ላዕሊ ዝተልዓለ፣ ንሓጢኣትና ናይ ርእሱ ጽድቃዊ ምትዕርራይ ክልምን እዩ፣ ንኣብ ድማ ሓጢኣትና ከም ዝተኣልየ፣ ኣብ ተካኢና ከም ዝተነብረን ኣብኡ ከም ዝተቐጽዐን ከዘኻኽሮ እዩ። የሱስ ምሉእ ዕግበት ናይ መለኮታዊ ፍትሒ እዩ – «መተዓርረቒ ንሓጢኣትና» (2:2, 4:10)።
በዚ ድማ ካብ ገበን ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ ምድሓንና ታሪኻዊ ሓቂ ጥራይ ዘይኮነ፣ ዘይተቋርጽ ሓቂ እዩ፣ ኣየር ናይ ሓድነትና ምስ ኣምላኽ፣ እዚ ድማ ብሓደ ኣብ ዘለኣለማዊ ውጽኢት ናይ ደም መድሓኒና ዝምርኮስ።
እቲ ንሓጢኣት ኣብ ህይወትና ዘቃልዕ ብርሃን፣ ብዘይ ሓጢኣት ንምንባር’ውን የነቓቕሓና፡ ዘይተቋርጽ ኣሉታዊ ትኩረት ኣብ ምውጋድ ሓጢኣት ዘይኮነ፣ ግናኸ ኣወንታዊ ድሌት «ትእዛዛቱ ንምሕላው» (2:3)፤ ማለት፣ ምስኡ ብታዛዝነት ምንባር።
«ሓደ እኳ ኣብኡ (ክርስቶስ) ከም ዝነብር ዝብል፣ ከምቲ ንሱ ዝተመላለሰ ክመላለስ ይግባእ» (2:6)። ክርስቶስ ከምዚ ኢሉ፣ «ኣነ ኩሉ ግዜ ንእኡ (ንኣብ) ባህ ዘብሎ እገብር» (ዮሃንስ 8:29)። እንታይ ከም እንብል ዋጋ የብሉን ባህርይና ምስ ቃላትና እንተዘይተሰማሚዑ። ክርስትያን «ምዝራብ» ግና ክርስትያን «ምምልላስ» ምፍሻል ሓሶት እዩ፤ ሓቂ ኣብ ዘይታዛዚ ህይወት ግልጺ ኣይኮነን (2:4)።
ኣብ «ብርሃን» ዝነብር ህይወት ብፍቕሪ ዝነብር ህይወት እዩ (ኣብ 1 ዮሃንስ ዝበዝሐ ቴማ፣ ኣብዞም ፍቕድታት 35 ግዜ ይረአ፡ 2:7-11፤ 3:11-24፤ 4:7-21፤ ከምኡ’ውን ኣብ ምሉእ መልእኽቲ 46 ግዜ)። ብርሃንን ፍቕርን ባህሪ ኣምላኽናን ኣየር ናይ ሓድሽ ህይወትና ኣብ ሓድነት ወይ ስምምዕ ምስኡ እዮም – እቲ ክርስትያናት ብሓባር ዝነብሩሉ ኣየር። ፍቕሪ ኣብ ዘይብሉ፣ «ብርሃን» ይደብዝዝ እሞ ግልጺ ኣይኸውንን። ናይ ዮሃንስ «ሓድሽ ትእዛዝ» ብሓቂ ኣረጊት እዩ፤ እዚ ድማ የሱስ ዝመሃሮ እዩ (ዮሃንስ 13:34)። ኣብተን ሓንሳብ፣ ሓድሽ እዩ (2:8)፤ ቀጻሊ ምድግጋምን ምሕዳስን የድልዮ።
«ኣምላኽ ፍቕሪ እዩ» (1 ዮሃንስ 4:8,16) ምዃኑ ቀጻሊ ምዝካር የድልየና፤ ከምኡ’ውን «ካብ ኣምላኽ ዝተወለድና» (ዮሃንስ 1:13) ስለ ዝኾንና፣ ባህሪኡ ንካፈል ኢና። ፍቕሪ እቲ ዝርአ ምልክት ናይ ክርስትያን እዩ፡ «በዚ ኩሉ ሰብ ደቀ መዛሙርተይ ምዃንኩም ክፈልጥ እዩ፣ ንሓድሕድኩም ፍቕሪ እንተደኣ ኣሎኩም» (ዮሃንስ 13:35)። ከምኡ’ውን «ሓደ እኳ ... ንሓዉ ዝጸልእ ገና ኣብ ጸልማት እዩ» (2:9)።
ሰለስተ ወለዶታት
ዮሃንስ ኣብ 2:12-14 ንሰለስተ ወለዶታት ምእመናን ዝዛረብ ይመስል። እቲ ፍሉይ ነገራት ንሓደ ፍሉይ ዕድመ ዝምጥን ባህርያት ዝሕብር ይመስል፣ ግናኸ ንኹሎም እዚኦም ኣብ ዕለታዊ ህይወትና ምትግባሮም ኩሉ ግዜ ግቡእ እዩ።
- «ንኣሽቱ ደቅኹም» ማለት ኣብ ክርስትያናዊ ተመክሮኦም መጀመርታ ዘለዉ ጀመርቲ ማለት እዩ። ክልተ ካብቶም መሰረታዊ ምርድኦታት ናይ እምነትናን ምምልላስናን ኣብ ብርሃን እዚኦም እዮም፡ ምፍላጥ ዝተረሰዩ ሓጢኣታት፣ ንጹህ ሕልና ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ ምህላው፤ ከምኡ’ውን ንሕና ፍቑራት ሓደስቲ ዝተወለድና ደቅን ሓደ ለዋህ ኣቦ ምዃንና ምፍላጥ፣ ቀጻሊ ኣብ ትሕቲ ክንክኑ ምህላውናን ናብኡ ነጻ ምብጻሕናን ምሕጋስናን። እዚኦም መሰረታዊ እዮም።
- ቀጺሉ ዮሃንስ ን«ኣቦታት» ይዛረብ፣ ብህይወት ምሉእ ናይ ፍቕሪን ጽንዓትን ርክብ ምስ «እቲ ኻብ መጀመርታ ዝነበረ»፣ ከምኡ’ውን «ምስኡ ለውጢ ወይ ድማ ናይ ለውጢ ጽላሎት የልቦን» (2:14፤ ያእቆብ 1:17) ብእምነት ዝበሰሉን ዝበሰሉን። ንእኡ ምፍላጥ ዘለኣለማዊ ህይወት ምህላው እዩ (ዮሃንስ 17:3)፤ ግናኸ ንእኡ ምፍላጥ’ውን ናይ ህይወት ምሉእ ዕዮ ምስኡ ምምልላስ እዩ። እዞም ኣቦታት «ንእቲ ኻብ መጀመርታ ዝነበረ» ናይ ኩሉ ነገር ክሳዕ ሕጂ ዘሎ «ይፈልጥዎ»፤ ንሱ እሙን፣ ሓቀኛ፣ እምነት ዝጥበቕ፣ ዘይፈሽል እዩ።
ንኣሽቱ ደቅን ጀመርቲ ምዃኖም፣ ኣቦታት ድማ «ንእቲ ኻብ መጀመርታ ዝነበረ» ምፍላጦም፣ እዚ ድማ ምሉእ ስፔክትረም ናይ ክርስትያናዊ ዕቤትናን ተመክሮናን ዝሕብር ምዃኑ፣ ሓደ ምኽንያት ድማ ንኹሎም እዞም ሰለስተ ጉጅለታት ዝምልከቱ ርእይቶታት ንኹሎም ክርስትያናት ዝምልከቱ ምዃኖም ንምርኣይ ዘገድድ እዩ።
እዚ ብፍላይ እቲ ቀጻልነት ኣብ 1 ዮሃንስ ደጋጊሙ ዝረአ ትኹረት ምዃኑ ኣብ ግምት ምስ እነእትዎ እዩ። «መጀመርታ» ኣብዛ መልእኽቲ እዚኣ ሸሞንተ ግዜ ተጠቒሱ ኣሎ (1:1፤ 2:7,13,14,24፤ 3:8,11) ከምኡ’ውን «ምንባር» («ምቕጻል» ወይ «ምጽናሕ») ኣብ ምዕራፋት 2, 3, 4 23 ግዜ ይረአ። ብሓባር እዞም ደጋጊሞም ዝተጠቕሱ መወከሲታት ንቀጻልነት ወይ ምጽናሕ ኣብ ክርስትያናዊ ምምልላስ ብሓይሊ የጕልሑ። እዚ ድማ የሱስ ኣብ ዮሃንስ 8:31 ዝብሎ ዘሎ እዩ፡ «ኣብ ቃለይ እንተደኣ ጸኒዕኩም፣ ብሓቂ ደቀ መዛሙርተይ ኢኹም»። ዮሃንስ ነዚ ቴማ እዚ ካብ የሱስ ወሲዱ ኣብዛ መልእኽቲ እዚኣ ከም ሓደ ካብ ብዙሓት ምልክታት ሓድሽ ህይወት የጕልሖ። በዚ ድማ፣ ኣብ ዝኾነን ኩሉ ደረጃታት ክርስትያናዊ ዕቤትናን ምዕባለናን፣ «ንእቲ ኻብ መጀመርታ ዝነበረ» ንፈልጦ ኢና፣ ከምኡ’ውን እናበዝሐን እናበዝሐን ንፈልጦ ንኸይድ።
- ኣብ ናይ ዮሃንስ ወለዶኣዊ ርእይቶታት ኣብ ባህርይ መንእሰያት ዘገርም ምዕባለ ኣሎ። ኣብ 2:13፣ «መንእሰያት ... ንእኩይ ሰዓርኩም» ይብል – ዘደንቕ ዓወት! ክንደይ ካባና ኢና ብሓቂ ንጽልዋ እኩይ ኣብ ዕለታዊ ህይወትና ዝሰዓርና? ብሓዘን፣ ብዙሓት ካባና ኣቦታት ብዕድመን ተመክሮን ገና ናብ ዓወት እዞም መንእሰያት ኣይበጻሕናን እሞ ብቐጻሊ ብዚ ጸላኢ እዚ ንስዓር ኣሎና እምበር ኣይንሰዓሮን።
እዞም መንእሰያት እዚኦም ከመይ ገይሮም እዚ ክገብሩ ኽኢሎም? ብሓቂ ብሓይሎም ኣይኮነን፣ ግናኸ ብ«ቃል ኣምላኽ» ኣብኦም ብምጽናሑ ብርቱዓት ስለ ዝኾኑ። ብትግሃት ዕለታዊ ስልጠናን ምምምማርን ቃል ኣምላኽ መንፈሳዊ ጽንዓትን ክእለትን ይሃንጽ – ምምሃር፣ ምዕባይ፣ ምፍላጥን ምጥቃምን (2 ጢሞቴዎስ 2:15) – ንምስዓር ሓደ ኣዝዩ ብርቱዕ ጸላኢ።
እዚ ምልከታ እዚ ኩሉ ግዜ ንመልሲ የሱስ የዘኻኽረኒ፣ ንእቶም ብምጥባር ሓቂ ክዕንቅፍዎ ዝሓሰቡ፡ «ትጋገዩ ኣሎኹም ምኽንያቱ ቅዱሳት ጽሑፋትን ሓይሊ ኣምላኽን ኣይትፈልጡን ኢኹም» (ማቴዎስ 22:29)። ቃል ኣምላኽ ምፍላጥን ሓይሊ ብታዛዝነት ምንባርን ንጸላኢ የበርትዓና።
ብቃል ኣምላኽ ኣብ መንእሰያት ብርቱዕ ምዃን ቅድሚኡ ንግዝኣቱ ኣብ ህይወቶም ምትሕትናኦም ከም ዝሓዊ ምግላጽ ዘየድሊ እዩ፣ ከምቲ ያእቆብ 4:7 ዝምህር፡ «ስለዚ ንኣምላኽ ተገዝኡ። ንዲያብሎስ ተቓወምዎ፣ ንሱ ድማ ካባኻትኩም ክሃድም እዩ።» እቲ ንዞም መንእሰያት ዝምልከት ባህሪ ንኣቦታት’ውን ሓቂ ክኸውን ግልጺ ይመስል፣ እቶም ኣብ ፍልጠት ዘለኣለማዊ ኣምላኽ ዝዓበዩ።
ንእኩይ ምቅዋም
እዚ ንእኩይ ንምቅዋምን ንምስዓርን ዘሎ ጽንዓት፣ ንምስሓብ ናይቲ እንነብረሉ ዓለም ንምቅዋም’ውን ጽንዓት ይህበና (2:15-17፤ 5:1-5)፣ እዚ ድማ «ኣብ ስልጣን እኩይ ይርከብ» (5:19)። ኣብ ዓለሙ ንዘይጥንቁቓትን ዘይጸንዑን ንምጥባርን ንምሓዝን ዘይተገደበ መገዲ ዘለዎ ይመስል። ቀጻሊ ክንጥንቀቕን ብምሉእ ሓጎስ ፍቕሪ ኣቦና ክንነብርን ኣለና፣ ምእንቲ ብዓለም ከይንስሓብ፣ እዚ ድማ ብዘይተቋርጽ ዘይኣምላኻዊ ፍልስፍናታቱ፣ ምንቅስቓሳቱን ስጋዊ ፈተናታቱን ይኸብበና፣ ካብ ኣምላኽ ወጻኢ ድማ ንሕና ዘይተከላኸልና ኢና (ያእቆብ 4:7) ከምኡ’ውን ብሓይሊ ቃሉ (1 ዮሃንስ 2:14)።
ዮሃንስ ብዛዕባ «ጸረ-ክርስቶሳት» የጠንቅቕ፣ ንሳቶም ድማ «ካባና ወጹ፣ ግናኸ ካባና ኣይነበሩን ... ወጹ፣ ምእንቲ ኩሎም ካባና ከም ዘይኮኑ ግልጺ ክኸውን» (2:19)። «ጸረ-ክርስቶስ ከም ዝመጽእ ሰሚዕኩም ኢኹም» ይብል፣ ኩላትና ኣይሰማዕናንዶ? ግናኸ እዚ ናብ ሓደ ትንቢታዊ ሰብኣይ ኣብ ገለ መጻኢ እዋን ዝምልከት ምዃኑ ብምሕሳብ ምጥባር ቀሊል እዩ። ዮሃንስ ይቕጽል፡ «ሕጂ ብዙሓት ጸረ-ክርስቶሳት መጺኦም ኣለዉ» ድሕሪኡ ድማ «መንፈስ ጸረ-ክርስቶስ ... ኣብ ዓለም ኣሎ» ይብል (2:18፤ 4:3)።
ዮሃንስ ንጸረ-ክርስቶስ፣ «ንኣቦን ንወድን ዝነጽግ» (2:22) ከምኡ’ውን «ንየሱስ ዘይእመን ኩሉ መንፈስ» (4:3) ይብል። ጸረ-ክርስቶስ ብልክዕ ከምቲ ስሙ ዝብሎ እዩ፡ ንክርስቶስ ዝቃወም፣ ከምኡ’ውን ኩሉ ጻዕሩ ንንጉስ ኣምላኽ ዝተቐብአ፣ ንመሲሕ፣ ካብ ዝፋኑ ንምውራድ እዩ። እዚ ጸረ-ክርስቶስ እዚ ኣብቲ እንነብረሉ ዓለም ብሓይሊ ንጡፍ እዩ፣ ከምኡ’ውን ብብዙሕ መልክዕ ይቐርብ።
ክንደይ ጽልዋታት፣ ሓሳባት፣ ፍልስፍናታትን ምንቅስቓሳትን ኢና ዕለታዊ ንኽብርን ስልጣንን የሱስ ክርስቶስ ብንጥፈት ዝቃወሙ ንረክብ? እቲ ዝለዓለ ጸረ-ክርስቶስ ብሓቂ ሰይጣን እዩ፣ ብዛዕባኡ ድማ ተጠንቂቕና ኢና። ኩሎም ካልኦት ጸረ-ክርስቶሳት ወኪላቱ እዮም። እዚ ድማ ስለምንታይ «ንመንፈሳት ክንፍትን» (4:1) ብዛዕባ ርክቦም ምስ የሱስ ክርስቶስ ዘለዎም ምዃኑ እዩ። እቲ ብጽኑዕ ዝተመስረተ እምነትና ኣብ ጐይታ የሱስ፣ እቲ ሓቀኛ ክርስቶስ፣ ንዓለም ዝሰዓረ ዓወትና እዩ (1 ዮሃንስ 5:1-5)።
