ቪያ ዶሎሮሳ – መገዲ መስቀል
ሎሚ ኣብ ጥንታዊት ከተማ የሩሳሌም ቪያ ዶሎሮሳ (መገዲ ሓዘን) እትበሃል መገዲ ምብጻሕ ኣላ። እዚኣ ጐይታና መስቀሉ ጾይሩ ካብ ፍርዱ ክሳዕ መስቀሉ ዝኸደላ መገዲ እያ ይብሃል። ቪያ ዶሎሮሳ ኣብ ኣንቶንያ ፎርትረስ፣ እቲ ናይ ጐይታ ፍርዲ ኣብ ቅድሚ ጲላጦስ ዝተኻየደሉ ባህላዊ ቦታ፣ ትጅምር እሞ ኣብቲ ናይ መስቀሉን ምቕባሩን ባህላዊ ቦታ፣ ቤተክርስትያን ቅዱስ መቓብር፣ ትዛዝም።
ብዙሓት ቱሪስቶች ንቪያ ዶሎሮሳ ከም ፍሉይ ክፋል ናይ ቅድስቲ ምድሪ ጉዕዞኦም ይጓዓዝዋ፣ እግሪ ጐይታ ሎሚ ንቪያ ዶሎሮሳ ዝፈጥሩ ጠማዝዝ ጎደናታት የሩሳሌም ከም ዘይረገጸ እንተ ፈለጡ ድማ ኣዝዮም ክሓዝኑ እዮም። እቶም ናይ ሕጂ ቪያ ዶሎሮሳ ጎደናታት ካብ ግዜ ክርስቶስ ዝመጹ ኣይኮኑን፣ የግዳስ ካብ መበል 16 ክፍለ ዘመን ድ.ክ.፣ ግዜ እቲ ቱርካዊ ኦቶማን ግዝኣት ንየሩሳሌም ዝገዝኣሉ ነይሩ። ብሓቂ፣ እቲ መገዲ ቪያ ዶሎሮሳ ድሕሪ መስቀል ብኣማእታት ዓመታት እዩ ተወሲኑ።
ብተወሳኺ፣ እቲ ናይ ጐይታ ፍርዲ ዝተኻየደሉ ባህላዊ ቦታ ሕጂ እውን ሕቶ እዩ። ፍርዱ ኣብ ኣንቶንያ ፎርትረስ ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ጫፍ ከረን ቤተመቕደስ፣ ቪያ ዶሎሮሳ እትጅምረሉ፣ ወይስ ኣብ ፕራይቶርዩም፣ ቤተ-መንግስቲ ሄሮድስ ኣብ ምዕራባዊ ሸነኽ ከተማ ተኻይዱ? እቲ ፍርዲ ኣብ ኣንቶንያ ፎርትረስ እንተ ተኻይዱ እውን፣ እቲ ሮማዊ “ሊቶስትራቶስ” – እቲ ናይ ዮሃንስ 19:13 “መሬት” ተባሂሉ ዝሕሰብ ዝነበረ – ሕጂ ብብዙሓት ምሁራት ናብ ግዜ እቲ ሮማዊ ንጉስ ሃድርያን፣ ድሕሪ ግዜ ክርስቶስ ብ100 ዓመት ዝገዝአ፣ ይምደብ።
እቲ ናይ ጐይታና መስቀልን ምቕባሩን ቦታ ንዓመታት ክከራኸረሉ ጸኒሑ እዩ። እቶም “ባህላዊ” ቦታታት ጎልጎታን መቓብርን ክልቲኦም ኣብ ውሽጢ ኣስዋር ቤተክርስትያን ቅዱስ መቓብር ይርከቡ፣ እዚኣ ድማ ካብ መበል 4 ክፍለ ዘመን ድ.ክ. ዝጀመረት እያ። እዚ ቦታ እዚ ብዙሕ ደጋፊ ታሪኻዊን ኣርኪኦሎጂያዊን መርትዖ ኣለዎ። ይኹን እምበር፣ ጎልጎታ ጎርዶንን መቓብር ገነትን፣ እቶም ካልኦት ቦታታት፣ ገለ ቅቡል ደጋፊ መርትዖ እውን ኣለዎም። ኣብዚ እውን፣ እቲ ናይ ክርስቶስ መስቀልን ትንሳኤን ናይ ሓቂ ቦታ ኣየናይ ምዃኑ ብርግጽ ክንብል ኣይንኽእልን። ክልቲኦም መቓብራት ባዶ እዮም!
ኣበይ ዘይኮነስ፡ ከመይ
እቶም ኣብ ቪያ ዶሎሮሳ ዝጓዓዙ ሓጃጅ ቅድስቲ ምድሪ ጐይታና መስቀሉ ናብ ጎልጎታ ክጾር ከሎ ዝኸደሉ ኣንፈት እውን ከይተጓዓዙ ይኾኑ፣ ብርግጽ ድማ የሱስ ዝኸደሎም ጎደናታት ኣይጓዓዙን እዮም። እዚ ዓቢ ተስፋ ምቑራጽ እኳ እንተኾነ፣ ክኸውን የብሉን፣ ከመይሲ እቲ ናይ “መገዲ መስቀል” ቅኑዕ መገዲ እንተ ተጓዓዝናዮ ወይ እንተ ፈለጥናዮ ኣገዳሲ ኣይኮነን። መጽሓፍ ቅዱስ የሱስ ዝኸደሉ ክንከይድ ከም ዘሎና ኣይመሃረናን፣ የግዳስ የሱስ ከም ዝኸደ ክንከይድ እዩ ዝምህረና!
ሃዋርያ ዮሃንስ ነቶም ናይ የሱስ ክርስቶስ ምዃኖም ዝብሉ፣ “ከምቲ ንሱ ዝኸደሉ ክኸዱ” ከም ዘለዎም ይነግረና (1 ዮሃንስ 2:6 NASB)። እሞ የሱስ ከመይ ገይሩ ኸደ? መገዲ ሓዘንን መከራን ኸደ፤ እቲ ናይ ሓቂ ቪያ ዶሎሮሳ ኸደ። ኢሳይያስ 53:3 “ሰብ ሓዘንን ምስ ጓሂ ዝተላመደን” ከም ዝነበረ ይብል። ከምቲ ንሱ ዝኸደሉ ክንከይድ እንተኾይና፣ ሽዑ ንሕና እውን ቪያ ዶሎሮሳ ክንከይድ ኢና።
ቪያ ዶሎሮሳ፣ መገዲ ሓዘን፣ ምኻድ እንታይ ማለት እዩ? ኩሉ ግዜ ሓዘንተኛታት ክንከውን፣ ወይ ኣስኬቲዝም ክንፍጽም፣ ወይ ህይወት ክንሕጎስ ከይንፍቀድ፣ ወይ ኣብ ዝኾነ ይኹን መዘናግዒ ንጥፈታት ከይንሳተፍ ማለት ድዩ? እዚ ኣነባብራ እዚ ብገሊኦም ሰባት ኣብ ታሪኽ ቤተክርስትያን ቅዱስ ተባሂሉ እኳ እንተ ተሓስበ፣ መጽሓፍ ቅዱስ ግን ከምዚ ዝበለ ዝተዛብዐ ሓሳብ ብርግጽ ኣይመሃረን። 1 ጢሞቴዎስ 6:17፣ ንኣብነት፣ “ኣምላኽ ... ንኹሉ ንኽንሕጎሰሉ ብብዝሒ ይህበና” ይብል። የሱስ ንመጓሰኡ ብዙሕ ህይወት ከምጽእ ከም ዝመጸ ተዛሪቡ (ዮሃንስ 10:10)።
ጐይታና ሰብ ሓዘን እኳ እንተ ነበረ፣ ግናኸ ድኻም ወይ ዘይሕጉስ ሰብ ኣይነበረን። ብዙሓት ሰባት ናብኡ ይስሓቡን ይስዕብዎን ነበሩ። ንህጻናት ኣብ ቅልጽሙ ሒዙ ባሪኽዎም። ማሕበራዊ ኣጋጣሚታት ከም ምሳሕን መርዓን ይሕጎስ ነይሩ። ተቓወምቱ እውን ምስ ሓጥኣን ማሕበረሰብ ብዙሕ “ምብላዕን ምስታይን” ከም ዝገበረ ይኸስስዎ ነበሩ (ሉቃስ 7:34)። ስለዚ ከምቲ የሱስ ዝኸደሉ ክንከይድ እንተኾይና፣ ኣነባብራና ድኻም ወይ ዘይሕጉስ ኣይክኸውንን፣ ከምኡ እውን ጽኑዓት፣ ርእሰ-ጻድቃን ገዳማውያን ኣይንኸውንን። እሞ ከምቲ ንሱ ዝኸደሉ፣ ኣብ መገዲ ሓዘን፣ ምኻድ እንታይ ማለት እዩ?
ምእባይ ርእሲ
ፊልጲ 2:5-11 ቪያ ዶሎሮሳ ምኻድ እንታይ ማለት ምዃኑ ብዝበለጸ ይገልጽ። ጐይታና ንርእሱ ከም ዝኣበየን ንኣገልግሎትን ምድሓንን ዝነበሮ መሰሉ ከም ዝሓደገን፣ ንሕና እውን ንእኡ ብምስዓብ ንርእስና ክንእብይን መሰላትና ክንሓድግን ኣሎና፣ ምእንቲ ንኻልኦት ከነገልግልን ንኣምላኽ ከነኽብርን። ጐይታና ነዚ ስርዓት እዚ ብዝለዓለ ደረጃ ፈጺምዎ። ክብሩ ገዲፉ ትሑት ኮይኑ። ንዝወደቑ ፍጡራት ዝፈጠሮም ከገልግል ኣብ ትሑት ኩነታት ኖረ። ደቂ ሰብ ክበድልዎን ከዋርድዎን ፈቒዱ። ኣብ መወዳእታ ድማ ህይወቱ ብመስቀል ብምሟት፣ እቲ ዝኸፍአ ውርደት ዝመልኦ ሞት፣ ንዓና ሂቡ። እዚ እዩ ቪያ ዶሎሮሳኡ፣ እቲ ንሱ ምእንታና ክጓዓዞ ዝመረጾ መገዲ መከራ።
ፊልጲ 2:5 እቲ ናይ ጐይታና መገዲ ከመይ ገይርና ክንከይድ ከም ዘሎና – ብተመሳሳሊ ኣተሓሳስባ የሱስ! – ከም ዝገልጽ የጕልሕ። እቶም ቅድሚኡ ዘለዉ ፍቕድታት ከምዚ ይገልጽዎ፡ “ብምፍልላይ ኣይትግበሩ፡ ወይስ ብኸንቱ ትዕቢት ኣይትግበሩ፡ የግዳስ ብትሕትና ሓድሕድኩም ካባኻትኩም ዝበለጸ ጌርኩም ሕሰቡ። ነፍሲ ወከፍኩም ናይ ርእሱ ጥራይ ኣይተስተብህል፡ የግዳስ ናይ ካልኦት እውን ኣስተብህሉ” (ፊልጲ 2:3-4 tlb)። ንርእሲ ኣብ ክንዲ ካልኦት ዝእብይ ኣነባብራ ንኻልኦት ንምሕጋዝ ሰዓታት ምሃብ የጠቓልል – ንሓደ ዝቃለስ ወዲ-ኣንስትዮ፣ ንሓንቲ በይና ዝኾነት ኣደ፣ ንሓደ ኣብ ውሽጢ ከተማ ዝርከብ ኣገልግሎት። ምናልባት እቲ ናይ ግዜናን ፍቕርናን መስዋእቲ ምስቶም ክሰርሑ ዘይቀሉን ከይተመስገኑ ዝተርፉን ሰባት ምሕጋዝ የጠቓልል ይኸውን! እዚ እንተ ተረኺቡ፣ እቲ የሱስ ዝኸደሉ መገዲ ከም እንስዕብ ዘክር። ገሊኦም ሰባት ንጐይታና ናይ ኣገልግሎትን ርእሰ-መስዋእትን ጸጋ ዝመልኦ ኣነባብራ ምላሽ ክህቡ ኣይከኣሉን፣ ሕጂ እውን ኣይከኣሉን! (ሉቃስ 17:12-19)። ኣነባብራ ምእባይ ርእሲ ብተፈጥሮኡ ኣይመጽእን። ከቢድ እዩ፣ ግናኸ ንኣምላኽ የሐጕሶን የኽብሮን።
ብዙሕ ግዜ ኣብ ኤፌሶን “ኣነባብራና” ተጠቒሱ ኣሎ። ኤፌሶን 2:10 ኣብ “ጽቡቕ ግብሪ” ክንከይድ ከም ዘሎና ይብል። ኤፌሶን 5:15-16 “ከመይ ከም እትኸዱ ተጠንቀቑ ... ከም ጥበበኛታት፣ ግዜኹም ብጥበብ ተጠቐሙ” ይምክር። ኣብ ኤፌሶን 4:1-2 ድማ ከምዚ ንብብ፡ “ኣነ ... ብትሕትናን ብህድኣትን ብትዕግስትን ብፍቕሪ ንሓድሕድኩም እናተጻወርኩም፣ ብኽብሪ እቲ ዝተጸዋዕኩምሉ ጽውዓ ዝግባእ ኣነባብራ ክትነብሩ እምሕጸነኩም ኣሎኹ።” እዚ ንኣነባብራ ኣገልግሎትን ትሕትናን ይገልጽ። ትሑት ምዃን ማለት ናይ ገዛእ ርእስና ድሌታት ቅድም ክምላእ፣ ወይ ናይ ገዛእ ርእስና ርእይቶታት ክቕበል፣ ወይ ምቾትና ቀዳምነት ክኸውን ኣይንጽበን ማለት እዩ። “ብትሕትና ኣእምሮ ነፍሲ ወከፍኩም ንሓድሕድኩም ካባኻትኩም ዝበለጸ ጌርኩም ሕሰቡ ... ከምኡ እውን ... ንጥቕሚ ካልኦት ... ተመልከቱ” (ፊልጲ 2:2-3)። እዚ ክትምሃሮ ዘጸግም ትምህርቲ እዩ። ግናኸ ከምቲ የሱስ ዝኸደሉ ክንከይድ እንተ ደሊና ክንመሃሮ ኣሎና።
ሞት ንርእሲ
የሱስ ከምዚ በለ፡ “ሓደ እኳ ድሕረይ ኪመጽእ እንተ ደለየ፡ ንርእሱ ይኽሓድ፡ መስቀሉ ድማ መዓልታዊ የልዕል እሞ ይስዓበኒ” (ሉቃስ 9:23)። እዚ እዩ እቲ ቪያ ዶሎሮሳ ጐይታ ክንስዕቦ ዝጽውዓና። እዚ እዩ መገዲ መስቀል። ገሊኦም ክርስትያናት መስቀል ምልዓል ማለት ሓደ ፍሉይ ጾር ምጽዋር እዩ ይብሉ፣ ከም ኣካላዊ ድኻም ወይ ሓደ ዝተሰናኸለ ህጻን ወይ ሓንቲ ኣጸጋሚት ሓማት። ገሊኦም ክርስትያናት ድማ ምእንቲ ክርስቶስ ክንስጎግ ክንፍትን ኣሎና ማለት እዩ ይብሉ። ኣይፋልን! ብጽድቂ እንተ ኖረናን ወንጌል እንተ ኣካፈልናን ፈተናታትን መከራን ብርግጽ ክመጹ እዮም (2 ጢሞቴዎስ 3:12)። እዚ ድማ ብርግጽ ክፋል ናይ ከምቲ ጐይታና ዝኸደሉ ምኻድ እዩ። ግናኸ የሱስ ነዘን ቃላት እዚኤን ክዛረብ ከሎ፣ መስቀል ምልዓል ማለት ሞት እዩ ነይሩ፣ ሎሚ እውን እዚ እዩ ማለት እዩ። መስቀል ምልዓል ንየሱስ ንምስዓብ ማለት ነቲ “ሞት ንርእሲ” ዝብል ስርዓት ምትግባር እዩ። ንርእስና ንክርስቶስ ንምስዓብ ኣብ ቦታ ሞት ክንገብራ ኣሎና ማለት እዩ። እዚ ቀሊል ኣይኮነን፣ ከምኡ እውን ኣዝዩ ዝኸፍአ ይመስል፣ ግናኸ ጐይታ ንምሳሌ መስቀል ተጠቒሙ እዩ!
ገላትያ 2:20 ነዚ “ሞት ንርእሲ” ዝብል ትምህርታዊ ስርዓት ከምዚ ይገልጾ፡ “ምስ ክርስቶስ ተሰቒለ እየ፤ እቲ ዚነብር ድማ ኣነ ኣይኮንኩን፡ ክርስቶስ ግና ኣባይ ይነብር ኣሎ። እቲ ሕጂ ብስጋ ዝነብሮ ዘሎኹ ህይወት ድማ፡ ብእምነት ወዲ ኣምላኽ፡ እቲ ዘፍቀረንን ንርእሱ ምእንታይ ዝሃበን፡ እዩ ዝነብሮ።” የሱስ ምእንቲ ሓጢኣትና ኣብ መስቀል ምስ ሞተን ምእንቲ ጽድቅና ድማ ምስ ተንስአን፣ ንሕና ምስኡ ሞትናን ምስኡ ተንስእናን። እዚ እዩ መንፈሳዊ ቦታና ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ (ሮሜ 6)። ይኹን እምበር፣ ካብዛ ህይወት ክሳዕ እንወጽእ፣ እቲ ሓጥኣት ዝመልኦ ባህርይና ኣብ ኣካላትና ይዓዪ ኣሎ፣ ንሕና ድማ ንተፈጥሮኣዊ፣ ቀሊል፣ ንብረት ዝመልኦ፣ ርእሰ-ወዳድ ኣነባብራ ዘሎና ድሌታት ብቐጻሊ ኣብ ቦታ ሞት ክንገብሮ ኣሎና። ነዚ ሓቂ እዚ፣ ብሓቂ፣ ብዘይርእሰ-ወዳድ ኣነባብራ፣ ብርእሰ-ምእባይ ዘይኮነስ፣ ንኽብሪ ኣምላኽ፣ ንፈልጦ።
መዓልታዊ ውሳነታት
ኩሉ መዓልቲ ናይ ክርስትያናዊ ህይወት ክግበሩ ዘለዎም ከቢድ ምርጫታት ክህልዉ እዮም – ውሳነታት ምእባይ ርእሲን ሞት ንርእሲን። ስለዚ እዩ ጐይታና ንእኡ ምምስዓብ ማለት መስቀል ምልዓል – መዓልታዊ! – ማለት እዩ ዝበለ። እዚ መዓልታዊ ውሳነ ንዘይቅዱስ ዝርርባት ኣብ ስራሕ ወይ ኣብ ካምፓስ ምጥላም የጠቓልል ይኸውን፣ ከም ውጽኢቱ ድማ ዕርክነት ክትስእንን ኣብቲ “ውሽጣዊ ጉጅለ” ከይትኣቱ ትፈልጥ። ንርእሲ ንምእባይ ንኣምላኽ ንምኽባር መዓልታዊ ንኣሽቱ ምርጫታት የጠቓልል፣ ከም ዘይስነምግባራዊ ወይ ጸያፍ ናይ ቲቪ ትርኢታት ምጥፋእ፣ ወይ ንመንፈሳዊ ጥዕናኻን ናይ ስድራኻን ዝጎድኡ ንጥፈታት ምጥላም።
ሓደ ምምስሳል
ብምምስሳል፣ ንጐይታና፣ መገዲ ምእባይ ርእሲን መስቀልን እቲ ዝዓበየ ሓጐስን ዓስብን ዝመልኦ መገዲ ነበረ። ንዓና እውን ከምኡ ክኸውን እዩ! ኣብ ኣሰሩ ክንከይድ ኣሎና፣ “ናብ የሱስ፣ ናይ እምነትና ጀማሪን ፈጻምን፣ ንሱ ምእንቲ እቲ ኣብ ቅድሚኡ ዝነበረ ሓጐስ መስቀል ዝጸወረ” እናጠመትና (እብራውያን 12:2)። ቪያ ዶሎሮሳ ዘይሓጐስን ጸሊምን ኣይኮነን፣ ግናኸ ቀሊልን ተፈጥሮኣዊን ኣይኮነን። ጸሊም፣ ኣስኬቲካዊ መገዲ ኣይኮነን፣ ግናኸ “ወንጌል ብልጽግና” መገዲ ኣይኮነን። ብዘይ ሳሕቂ ኣይኮነን፣ ግናኸ ንብዓት ክህልው እዩ።
ትሕትና፣ ትዕግስቲን ልቢ ኣገልጋሊን ብቐሊሉ ኣይረኸቡን። ግዜን ምቾትን ምእንቲ ክርስቶስ ንኻልኦት ንምግልጋል መስዋእቲ ምግባር ሓጐስ የምጽእ፣ ግናኸ ከቢድ እዩ – ካብ ንሓደ ጽቡቕ ዕላማ ገንዘብ ምሃብ ዝኸበደ እዩ። ንርእሰ-ወዳድ ድሌታትና ኣብ ቦታ ሞት ምግባር ከቢድ ቃልስን ክቡር ውሳነታትን የጠቓልል። ቪያ ዶሎሮሳ መገዲ መከራ እዩ፣ ግናኸ ከምቲ ንጐይታና እንስዕቦ መገዲ ሓጐስ እውን እዩ፡ “ኣምላኸይ፣ ፍቓድካ ምግባር የሐጕሰኒ” (መዝሙር 40:8)።
ቆሎሴ 1:10-12 ከምዚ ይምዕደና፡ “ብኽብሪ እቲ ጐይታ ዝግባእ ኣነባብራ ክትነብሩ፣ ብኹሉ መገዲ ንእኡ ከተሐጕስዎ፣ ኣብ ኩሉ ጽቡቕ ግብሪ ፍረ ክትፈርዩ፣ ኣብ ፍልጠት ኣምላኽ ድማ ክትዓብዩ፤ ብሓይሊ ... ንኹሉ ጽንዓትን ትዕግስትን ንምርካብ፣ ብሓጐስ ንኣቦ እናኣመስገንኩም”። ቀሊል ኣይኮነን፣ ከቢድን ኣሳቒ ውሳነታትን የጠቓልል፣ ግናኸ እቲ ቅኑዕ መገዲ እዩ።
ብዙሓት ሓጃጅ ንቪያ ዶሎሮሳ የሩሳሌም ዝጓዓዙ ኣብ መዓልታዊ ህይወቶም መገዲ ጐይታ ክጓዓዙ ድሌት የብሎምን። ንሕናኸ? ነቲ ናይ ሓቂ ቪያ ዶሎሮሳ ክንከይድ ድሌት ኣሎናዶ? እቲ መሰረታዊ ነገር ንዕቤት ኣብ ክርስትያናዊ ህይወት የሱስ ዝኸደሉ ቦታ ምኻድ ዘይኮነስ፣ ከምቲ ንሱ ዝኸደሉ ምኻድ እዩ።
