እቲ ቦታ ኢየሩሳሌም እዩ፣ ኣስታት 2,600 ዓመታት ይገብር። ሰራዊት ከለዳውያን ኣብ ደገ እቲ ኸተማ ተሰሪዑ ነበረ። ነብዪ ኤርምያስ ኣብ ውሽጢ እቲ ኸተማ እናኸደ፡ እቲ ኸተማ ቐሪቡ ኸም ዚወድቕ ይንበን ንንጉስ ጼድቅያስን ንሰበ-ስልጣናትን ንህዝብን ኪምብልዑ የተባብዕ ነበረ። ምልክታት ጥሜትን ፍርህን ሕማምን ነበረ። መወዳእታ ቐሪቡ ነበረ፣ ግናኸ እቶም ገዛእቲ ገና ነዚ ሓድሽ ሓቂ እዚ ኣይተቐበልዎን ነበሩ። ካብቲ ብኤርምያስ ኣቢሉ ዚመጽእ ድምጺ ኣምላኽ ምእዛዝሲ፡ ንርእሶም ተቘጻጸርቲ ዀይኖም ኪስምዖም እዩ ዝያዳ ዜገድሶም ነይሩ። “ሽዑ እቶም ሰበ-ስልጣን ንንጉስ፡ ‘እዚ ሰብኣይ እዚ ኺቕተል ይግብኦ። ንሱ ነቶም ኣብ ከተማ ዝተረፉ ወተሃደራትን ንኹሉ ህዝብን፡ ብዚብሎም ዘሎ ነገራት ተስፋ የቝርጾም ኣሎ። እዚ ሰብኣይ እዚ ንጽቡቕ እዞም ሰባት እዚኦም ኣይደልን እዩ፡ እንታይ ደኣ ጥፍኣቶም እዩ ዚደሊ’ በሉ።” (ኤርምያስ 38:4)። ኣብተን ኢየሩሳሌም ከይትወድቕ ዝቐደማ ውጥረት ዝመልአን መዓልታት፡ ኤቤድ-ሜሌክ ዚብሃል ኣፍሪቃዊ ባርያ ኣብቲ ቤተ-መንግስቲ እታ ኸተማ የገልግል ነበረ። ቅድሚ እዞም ከለዳውያን ምውራሮም ሓጺር እዋን፡ እግዚኣብሔር ኣምላኽ ንዚሰርሕ ግብረ-ሰዶማዊ ፍሉይ መልእኽቲ ለኣኸ፡ “ክድሕነካ እየ፤ ብሰይፊ ኣይትወድቕን ኢኻ፡ እንታይ ደኣ ብህይወትካ ኽትድሕን ኢኻ” (ኤርምያስ 39:18)። ንኤቤድ-ሜሌክ ካብቶም ካልኦት ኣብ ኢየሩሳሌም ዝነበሩ ፍሉይ ዝገበሮ እንታይ እዩ?
ርሕሩሕ ሰብኣይ ብሰፊሕ ራእይ
እቲ ዕብራይስጢ ቃል ኤቤድ “ኣገልጋሊ” ማለት እዩ፣ እሞ ሜሌክ “ንጉስ” ማለት እዩ። እዚ ኢትዮጵያዊ ጃንደረባ ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት ሽዱሽተ ግዜ ተጠቒሱ ኣሎ፤ ብዛዕባኡ እንፈልጦ ኩሉ ኣብ ኤርምያስ 38-39 ይርከብ። ንመጀመርታ ግዜ ኺጥቀስ ከሎ፡ ንሱ እቶም ሰበ-ስልጣን ንጉስ “ንኤርምያስ ናብቲ ጕድጓድ ከም ዘእተውዎ” (38:7) ከም ዝሰምዐ ተነጊሩና። መልእኽቲ ኤርምያስ ዘይተፈታዊ ምዃኑን ኣብ ኢየሩሳሌም ዝነበረ ቅልውላውን ብምርኣይ፡ እቶም መራሕቲ ኺዓብድዎ ምድላዮም ቅቡል እዩ። ኤቤድ-ሜሌክ ስለምንታይ እዩ ኺኣቱ ዝደለየ? ብርግጽ እቲ ንኤርምያስ ዘጋጠሞ ሓላፍነቱ ኣይነበረን።
ሓደ ነገር ክንገብር ከይንደሊ ኸለና፡ ንዘይምንቅስቓስና ዜጽድቕ ብዙሕ ምኽንያታት ናብ ኣእምሮና ይመጽእ። ንኣገልገልቱ ምድሓርሲ ስራሕ እግዚኣብሔርዶ ኣይኰነን? ምናልባት እግዚኣብሔር ንባህርይ ኤርምያስ ብመከራ የጽርዮ ይኸውን። ሓደ መዓልቲ ኺመውት ኣለዎ፡ ስለምንታይ እዛ ሰሙን እዚኣ ዘይትኸውን? ከመይሲ፡ ኣብ ስራሕ እግዚኣብሔር ሓደ እኳ ዘይተካእ የልቦን። ግናኸ ኤቤድ-ሜሌክ ዘይተሓላሊፉ ኺተርፍ ዘይፈቕደሉ ርሕሩሕ ልቢ ኣማዕቢሉ ነበረ።
ኣብቲ ዘይውዳእ ዕዮ ናይ ንእሽቶ ዓለምና ኽንጠፍእ ክንደይ ቐሊል እዩ፡ ትምህርተይ፡ ስድራቤተይ፡ ገዛይ፡ ስራሐይ፡ ቤተ-ክርስትያነይ፡ ምቾተይ፡ መጻኢየይ። ኣብ ዝሰፍሐ መዳይ ንእግዚኣብሔር ጠቓሚታት ክንከውን እንተ ዄንና፡ ንቡር ሓላፍነትና ሓሊፉ ኽንሰምዕን ክንርእን ክንስምዕን ዜተባብዓና ርሕሩሕ ልቢ ኸነማዕብል ኣሎና።
ስነ-ምግባራዊ ሰብኣይ ምስ ኣምላኽ ዝሰማማዕ
እቲ ጕድጓድ ዓሚቝ ነበረ። ኤርምያስ ኣብቲ ሸታሕታሕ ዝበለ ጭቃ ተጣቢቑ ኺንቀሳቐስን ዕረፍቲ ኺረክብን ይጽግሞ ነበረ። ርጥብን ደኺሙን ጠሚዩን ነበረ። ነብያት ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ኩነታት እንታይ ኪገብሩ ኣለዎም? ተስፋ ዜቝርጽ ዘይምኽኣል ተሰሚዑኩምዶ ይፈልጥ? ኣብ መዝሙር ኤርምያስ ነዚ ወይ ከምዚ ዝኣመሰለ ኣዝዩ ኣገዳሲ ኩነታት ብግጥማዊ ቛንቋ ገሊጽዎ ኣሎ፦
ኦ እግዚኣብሔር፡ ካብ ዓሚቝ ጕድጓድ ስምካ ጸዋዕኩ ... ምስ ጸዋዕኩኻ ቐረብካኒ፡ ‘ኣይትፍራህ’ ድማ በልካኒ (መዝሙር 3:55,57)።
ድሕሪ ኸምዚ ዝኣመሰለ ለዋህ ቅርበት፡ እግዚኣብሔር ንኣገልጋሊኡ ኼድሕኖ ተበገሰ።
ንጴጥሮ ኣብ ማይ ኺመላለስ እንተ ፈቒዱሉ፡ ንኤርምያስ ኣብ ልስሉስ ጭቃ ኺመላለስ ምፈቐደሉ ነይሩ። ኤልያስ ናብ ኣየር እንተ ተላዒሉ፡ እግዚኣብሔር ንኤርምያስ ካብቲ ጕድጓድ ኬውጽኦ ይኽእል ነይሩ። ግናኸ ከምቲ ልሙድ፡ እግዚኣብሔር ብፍቓደኛታት ሰብኣውያን ወኪላት ኪዓዪ ፈተወ። ኣብ ኢየሩሳሌም ገና ንድምጹ ዚስምዕ መን ነበረ? እግዚኣብሔር ንመን ኪጥቀም ይኽእል ነይሩ?
ጼድቅያስ፡ ንጉስ ይሁዳ፡ ፍጹም ኣቕሓ ኣምላኽ ኪኸውን ይኽእል ነይሩ። ወዲ 32 ዓመት ነበረ፡ ን12 ዓመታት ድማ ንጉስ ነበረ። ነገራት ኪፍጸም ዚኽእለሉ ፍሉይ ቦታ ነበሮ። ግናኸ ብስነ-ምግባር ድኹም ነበረ። ስምዒቱ ናይ ጽቡቕን ሕማቕን ብዓመታት ፖለቲካዊ ስምምዕ ደብዚዙ ነበረ። ንሰበ-ስልጣናቱ ሕጉሳት ምግባር ንጥቕሙ ነበረ (38:4-5)።
ኣብ ክርስትያናዊ መሪሕነት፡ ካብቲ ኣእምሮ ክርስቶስ ምምርማርሲ፡ ንስምዒት ኣዕሩኽናን ጉባኤናን ምምርማር ዝያዳ ኽንክእል ንኽእል ኢና። ምስ ኣምላኽ ዝሰማማዕ፡ ኪሰምዕ ዚፍትን ሓደ እኳ ኣይነበረንዶ? ኤቤድ-ሜሌክ ንኤርምያስ ሰሚዑ ነበረ፡ ንጹር ስነ-ምግባራዊ እምነታት ድማ ነበሮ። እቲ ንኤርምያስ ዝተገብረሉ “ሕማቕ” ጌሩ ፈረዶ፡ ንሓደ ነገር ድማ ልቡ ኣዳለወ።
ሓደ ነገር ጌጋ ምዃኑ ኽንስምዕ ከለና እንታይ ንገብር? ብቐሊሉ ኣዒንትና ኽንመልስ ንኽእል ኢና። “ሓደ ሰብ ነዚ ሓደ ነገር ኪገብር ኣለዎ” ኢልና ኽንጉረም ንኽእል ኢና። ሽዑ “ምናልባት ከምኡ ሕማቕ ኣይኰነን” ኢልና ኽንሓስብ ንጅምር። ስነ-ምግባራዊ ብስለት ፍረ ናይ ንቡር ልምምድ እዩ (እብራውያን 5:14)። ሎሚ እኳ፡ እግዚኣብሔር ንጌጋታት ዜዐርዩ ኣምላኻውያን ሰብኡትን ኣንስትን ይደሊ። እግዚኣብሔር ንዓና ኺጥቀመና ይኽእልዶ?
ደፋር ሰብኣይ ንጽምዋ ዝሰበረ
ኤቤድ-ሜሌክ ካብቲ ቤተ-መንግስቲ ወጺኡ፡ ንንጉስ ረኸቦ እሞ፡ “ጐይታይ ንጉስ፡ እዞም ሰባት እዚኦም ንነብዪ ኤርምያስ ብዝገበርዎ ኩሉ ሕማቕ ገይሮም ኣለዉ” (38:8-9) በሎ። እዚ ካብ ኣገልጋሊ ናብ ጐይታኡ ዝወጸ ደፋር ቃላት እዩ። ነገስታት ንምዕራፍ ኣይፈትዉን እዮም፡ ብፍላይ ብዛዕባ ስነ-ምግባራዊ ጉዳያት፡ ብፍላይ ድማ ብኣገልጋሊ። ገና ኣብ ውሽጡ፡ ጼድቅያስ ኤቤድ-ሜሌክ ቅኑዕ ምዃኑ ይፈልጥ ነበረ። ንሱ ብቕጽበት ንኤቤድ-ሜሌክ 30 ሰባት ሃቦ፡ “ንነብዪ ኤርምያስ ከይመውት ካብቲ ጕድጓድ ኬውጽእዎ” (38:10)።
ምናልባት ኣብ ኢየሩሳሌም ብዛዕባ እቲ ንኤርምያስ ዝተገብረሉ ዘይተመችኦም ካልኦት ነበሩ፡ ግናኸ ጽምዋ ኺመርጹ ወሰኑ። ሓሳብና ኽንገልጽ ከለና፡ ኣብቲ ጸገም ንኣቱ ኢና። ምናልባት ከምቲ ንሕና እንደግፎ ዘሎና ኸምኡ ኺግበረልና ይኽእል እዩ። ንልዑል ዕላማ ዘሎና ተኣማንነትና ኺሕተት ይኽእል እዩ። ንጽምዋ ንምስባር ድፍረት የድሊ። ንዘሎ ኩነታት ንምቅዋም እምነት የድሊ። ምናልባት ሓደ ኺዕረ ዜድልዮ ነገር ኣስተብሂልና ንኸውን፡ ዓለማውነት ናብ ገዛና ኺኣቱ ኸሎ፤ ስነ-ምግባራዊ ጌጋ ዝዀነ ኣሰራርሓ ኣብ ንግድና ንቡር ኪኸውን ከሎ፤ ምስ ቅዱሳት ጽሑፋት ዚጋጮ ልምምድ ኣብ ክርስትያናዊ ሕብረትና ኺቕበል ከሎ። ኤቤድ-ሜሌክ ንንጉስ ወይ ንሰበ-ስልጣናቱ ንምውጋድ ስነ-ምግባራዊ ኣብዮት ከም ዘይጀመረ ኣስተብህል። ቅኑዕ ኣገባባት ተጠቕመ። ኣብቲ ጉዳይ ንሓሳብ ንጉስ ንምቕያር ኣገዳሲ ተራ ተጻወተ። ቅድሚ ምግባሩ ብህድኣት ገለጸ። ብዙሓት ጽቡቓትን ስነ-ምግባራውያንን ክቡራትን ዕላማታት ብሕማቕ ኣገባባት ኣዝዩ ተጎዲኡ እዩ። ስራሕ ኣምላኽ ክንገብር ተጸዊዕና ኢና፡ ግናኸ ብመንገዲ ኣምላኽ።
ሓላፍነቱ ዝተወጠሐ ሰብኣይ
ንጸገም ንምርኣይ ክፉት ኣዒንትን ትኩራት ኣእዛንን የድልየና፡ ንምምስሳል ርሕሩሕ ልቢ፡ ንምጕላሕ ድማ ድፍረት የድልየና። ገና ኤቤድ-ሜሌክ ብሓሳባትን ቃላትን ስምምዓትን ጥራይ ኣይተዓገሰን። ገለ ሰባት፡ ጨርቅን ገመድን ወሲዱ፡ “ኣውጽእዎ ... ካብቲ ጕድጓድ ድማ ኣውጽእዎ” (38:11-13)። ኢዱ ጸሊኡ ሓላፍነቱ ተወጠሐ።
እግዚኣብሔር ኣብ ልብና ሓደ ዜቃጽል ሓሳብ ኬንብር ከሎ፡ ብሓደ መገዲ ኽንዓዪ ይደልየና። ምሕሳብን ምዝራብን ጥራይ ኣይበቅዕን። እግዚኣብሔር ብዛዕባ መንፈሳዊ ኩነታት ዓርክና ወይ ዘመድና ሓሳብ እንተ ሂቡና፡ ክንዓዪ ምስ እንጅምር እቲ ጾር ጥራይ ኪውስኽ እዩ። ጸልዩ። ኢ-መይል ወይ ካርድ ስደድ። ሲዲ ወይ መጽሓፍ ስደድ። ናብ ክርስትያናዊ ፍጻሜ ዕድሞ/ኣ። ንኣጋጣሚታት ብንጥፈት ድለዩ።
እግዚኣብሔር ንደቀ-መዛሙርቱ ኣብቲ ግራት ዘሎ ዜድሊ ነገራት ኪርእዩ ፈቐደሎም፡ ድሕሪኡ ድማ ኪጽልዩ ሓተቶም፡ “ስለዚ፡ ንጐይታ እቲ ዓጺድ፡ ናብ ግራቱ ዓየይቲ ኺሰድድ ለምንዎ።” ድሕሪ ሓጺር እዋን፡ የሱስ ነቶም ዓሰርተው ክልተ ኣብቲ ግራት ሓደ ነገር ኪገብሩ ለኣኾም (ማቴዎስ 9:35-10:16)። ኣብ ኤቤድ-ሜሌክ ኣብ መንጎ ልብን ኢድን፡ ኣብ መንጎ ሓሳብን ግብራዊ ምትእትታውን፡ ኣብ መንጎ ቃላትን ተግባርን ሓጐስ ዝመልኦ ስምምዕ ንርኢ።
ህዱእ ሰብኣይ ንኣምላኽ ኪእመን ዝመረጸ
ኤርምያስ ካብቲ ጕድጓድ ምስ ወጸ፡ እቲ ኣቓልቦ እንደገና ናብቲ ቅልውላው – ናብቲ ቐሪቡ ዝነበረ ወራር – ተመሊሱ። ንጉስ ጼድቅያስን ኤቤድ-ሜሌክን ክልቲኦም ነቲ ኣብ ከባቢ እቲ ኸተማ ሰፊሩ ዝነበረ ጨካን ሰራዊት ይፈርሁ ነበሩ። ምናልባት ኤቤድ-ሜሌክ ንኤርምያስ ብምሕጋዙ እቶም ሰበ-ስልጣን ንጉስ እንታይ ኪገብርዎ ከም ዚኽእሉ ይፈርህ ነበረ። ንጉስ ጼድቅያስ ንኤርምያስ ብውልቁ ጸዊዑ፡ ካብ እግዚኣብሔር መልእኽቲ ሓተቶ። መልእኽቲ ኤርምያስ ኣይተቐየረን፡ “ንሰበ-ስልጣን ንጉስ ባቢሎን እንተ ተምቢልካ፡ ህይወትካ ኽትድሕን እያ፡ እዛ ኸተማ እዚኣ ድማ ኣይትነድድን እያ” (38:17)። ጼድቅያስ ንምእዛዝ ዘሎ ዕድል ኪሓስብ ከሎ፡ ብፍርሂ ተሰንቢዱ ነበረ።
ንመን እዩ ዝፈርህ ነይሩ? “ነቶም ናብ ባቢሎናውያን ዝኸዱ ኣይሁድ እፈርህ እየ” (38:19)። ስለምንታይ እዩ ዝፈርሖም ነይሩ? ምኽንያቱ ጼድቅያስን ሰበ-ስልጣናቱን ነቶም ኪምብልዑ ዝፈተኑ ብሕማቕ ይሕዝዎም ነበሩ። ከሓድትን ከዳዕትን ይብልዎም ነበሩ። ይኣስርዎምን ይወቅዕዎምን ነበሩ (37:13-15)። ጼድቅያስ ኣብ ኣጸጋሚ ኩነታት ከም ዘሎ ይፈልጥ ነበረ፡ ንባቢሎናውያን ንምምባል፡ ቅድሚኡ ዝዅነኖ ዝነበረ ኺገብር ነበሮ። ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ኩነታት ረኺብና ዶ ንፈልጥ? ጌጋ ኸም ዝገበርና ኽንፈልጥን ክንእመን ክኢልና ዶ? ህዝባዊ ጌጋታት ህዝባዊ ንስሓ የድልዮም።
ኢየሩሳሌም ወደቐት። ባቢሎናውያን ነታ ኸተማ ኣንደድዋ። ደቁ ናይ ጼድቅያስ ተቐትሉ። ተኣሲሩ፡ ኣዒንቱ ተወጺኡ፡ ኣብ ስደት ብዝሑል ሞተ። ጼድቅያስ ንመሪሕነት እግዚኣብሔር ብምቅዋሙ ዓቢ ዋጋ ከፈለ። ኣብዚ ንሕማቕ ሳዕቤናት ዘይምትሕትና ኣብ መሪሕነት፡ ኣብ ገዛ ይኹን ኣብ ቤተ-ክርስትያን፡ ንጹር ስእሊ ኽንርኢ ንኽእል ኢና።
ንድምጹ ንምስማዕን ባህርይና ንምዕራይን ድልውነት እንተ ዘይብልና፡ “ኣዒንትና” – ንመጻኢ መሪሕነትና ንምርዳእ ዘሎና ዓቕሚ – ክንሰኣን ኢና። ተኣሲርና ኽንተርፍ ኢና – ብዘይጥዑይ ልምድታትን ወግዕታትን ተገቲርና። ንደቅና ምትብባዕ ክንገድፍ ኢና – ንዝቕጽል ወለዶ ክንሰኣን ኢና። ኣብ ካልኦት ስቓይ ክንፈጥር ኢና። ኣብ መወዳእታ ኽንመውት ኢና – ግናኸ እግዚኣብሔር ካብ ዝደለየና ቦታ ርሑቕ።
እሞ ብዛዕባ ኤቤድ-ሜሌክኸ? ንሱ ሰላም ነበሮ።
በታ መዓልቲ እቲኣ ኸድሕነካ እየ፡ ይብል እግዚኣብሔር፤ ናብቶም እትፈርሖም ኣይትዋሃብን ኢኻ። ክድሕነካ እየ ... ምኽንያቱ ንዓይ ትእመነኒ ኢኻ (ኤርምያስ 39:17-18)።
ሓራ ዀይኑ፡ ብሓጐስን ብብርሃን ልብን ብምእዛዝ ዚመጽእ፡ ኤቤድ-ሜሌክ ብህድኣት ናብ ዘይምፍላጥ ተመልሰ።
ብዛዕባኻኸ?
ምናልባት ኣብ መሪሕነት ቦታ ኣይትህሉን ትኸውን። ኤቤድ-ሜሌክ እውን ኣይነበረን። ምናልባት ብሰንኪ ዜግነትካ፡ ዓሌትካ፡ ዘይምኽኣልካ፡ ዕድሜኻ ወይ ማሕበራዊ ቦታኻ ንዘይነጥፍ ክርስትያናዊ ህይወት ክትቅበል መሪጽካ ትኸውን። ኤቤድ-ሜሌክ ብብዙሕ መገዲ ጉድለት ነበሮ፡ ግናኸ ሎሚ፡ ድሕሪ ሞቱ ልዕሊ ክልተ ሽሕን ፈረቓን ዓመታት፡ ተግባራቱ ገና የነቓቕሰና! ኣብ ኢድ ኩሉ ዚኽእል ኣምላኽ፡ ንስኻን ኣነን እውን ፍልልይ ክንፈጥር ንኽእል ኢና።
