መበገሲ ኤድስን ናይ ኣምላኽ ምክልኻል ትእዛዛትን

ኤድስ እንታይ እዩ፧

ኤድስ (Acquired Immune Deficiency Syndrome ዝብል ምሕጻር) ብኤችኣይቪ (Human Immuno-deficiency Virus ዝብል ምሕጻር) ዝመጽእ ናይ ስርዓተ ምክልኻል ሕማም ድኻም እዩ። በዚ ድኻም እዚ ንብዙሓት ሕማማት ዝኸውን እኹል ምክልኻል ስለ ዘይብሉ፣ ሽዑ ሕማምን ሞትን የኸትል።

ኤድስ ኣስታት 25 ዓመት ይገብር ብሃንደበት ተራእየን ብቕልጡፍ ድማ ኣብ መላእ ዓለም ተዘርግሐን። ሎሚ ኣብ መላእ ዓለም ኣስታት 33 ሚልዮን ጉዳያት ኤድስ ኣሎ።1 ግናኸ ኤችኣይቪ ካበይ መጸ፧ ኣምላኽ ብሃንደበት ፈጢርዎ ድዩ ወይስ ኩሉ ግዜ ነይሩ፧ ከምኡ እንተኾይኑኸ፣ ስለምንታይ ክሳዕ ሕጂ ከም ወረርቲ ሕማም ዘይተላዕለ፧

መበገሲ ኤችኣይቪ

እግዚኣብሔር ኩሉ ስለ ዝፈጠረ፣ ንሱ ከም ዝፈጠሮ ክንብል ንኽእል ኢና፦

ብእኡ ኵሉ ተፈጥረ፣ ብዘይካኡ ዝኾነ ነገር ኣይተፈጥረን። (ዮሃንስ 1:3 NIV)

እቲ «ኵሉ ነገራት» ከኣ ቫይረሳትን ማይክሮኦርጋኒዝምን የጠቓልል። ቅዱሳት ጽሑፋት ስለምንታይ ከም ዝፈጠሮም ኣይነግረናን፣ ግናኸ ገሊኦም ንጥዕናና ብፍጹም ኣድለይቲ እዮም። ንኣብነት፣ ንጥጡሕ ተግባራቶም ኣብ ኣግራብና ጀርም የድልየና እዩ። ብዙሕ ካብቲ ንደም ምጥብባቕ ዘድልየና ቫይታሚን ኬ ከኣ ብኣግራብ ጀርም እዩ ዝፍጠር። ቅዱሳት ጽሑፋት ንሕማምን ሞትን ንምምጻእ ጀርም ከም ዝፈጠረ ኣይብልን!

እግዚኣብሔር ንሓደጋታት ብኣውቶማቲክ ከም መቕጻዕቲ ሓጢኣት ዝርእዩ ዝነበሩ ናይ ፈሪሳውያን ኣተሓሳስባ ከም ዝገሰጸም ክንርኢ ይግባእ። ንሱ «እዞም ገሊላውያን ካብ ካልኦት ገሊላውያን ዝኸፉ ሓጥኣን ስለ ዝነበሩ ድዩ እዚ ኹሉ መከራ ዝበጽሖም ... ወይስ እቶም ኣብ ሲሎም ዝወደቐት ግንብ ዝቐተለቶም ዓሰርተ ሾሞንተ ሰባት ካብ ካልኦት ኣብ የሩሳሌም ዝነብሩ ዝያዳ ገበነኛታት ነበሩ ኢልኩም ትሓስቡ፧ ኣይፋል፣ እብለኩም ኣሎኹ!» (ሉቃስ 13:1-5) በለ።

ኣምላኽ ንፍጥረታቱ ካብ ሕማም ይከላኸለሎም! ንሰብን እንስሳታትን ካብ ማይክሮኦርጋኒዝም ዝመጽእ ሕማማት ንምክልኻል ዘደንቕ ስርዓተ ምክልኻል ሂብዎም እዩ። እዞም ስርዓተ ምክልኻል እዚኦም «ብፍጹም» እንተ ዝሰርሑ ነይሮም፣ ፈጺምና ኣይምሓመምናን። ብሓቂ፣ ሰባት ጽዑቕ ሕማም ዘምጽኡ ማይክሮኦርጋኒዝም «ተሰከምቲ» ክኾኑን ምልክት ዘይብሎም ክኾኑን ይኽእሉ እዮም። ንኣብነት፣ 90 ሚእታዊት ካብቶም ብሕማም ሳንቡእ ዝመጽእ ጀርም ዝተለኽፉ ሰባት ፈጺሞም ሕማም ሳንቡእ ኣይሓሙን!2 ሽዑ ኤችኣይቪ ንዘመናት ኣብ ተሰከምቲ ነይሩ ክኸውን ይኽእል ድዩ፧ እወ፣ ግናኸ እቶም ተሰከምቲ ሰባት ኣይነበሩን።

ዘይ-ሰብኣዊ ተሰከምቲ

ኤችኣይቪ ንኣሽሓት ዓመታት ኣብ ቺምፓንዚታት ነይሩ እዩ ዝመስል።3 ሕጂ ድማ ዝተረኽበ መርትዖ2,4 ነቲ ንነዊሕ ግዜ ዝተጠራጠረ ነገር የረጋግጽ፣ ማለት እቲ ቫይረስ መበገሲኡ ካብ ማእከላይ ኣፍሪቃ ዝነብሩ ቺምፓንዚታት እዩ፣ ኣብኡ ድማ ኤድስ ኣብ ሰባት ጀሚሩ።1,3 ዝገርም ነገር ከኣ፣ ናይ ብሉይ ኪዳን ደንብታት እንተ ዝተሓለውን ናይ ሓድሽ ኪዳን ስነ-ምግባር ጾታዊ ርክብ እንተ ዝተተግበርን ኤችኣይቪ ናብ ሰባት ኣይምኣተወን ነይሩን ብቕልጡፍ ኣይምተዘርግሐን ነይሩን።

ኤችኣይቪ ከመይ ገይሩ ናብ ሰባት ኣተወ፧

ቫይረሳት ከም ኤችኣይቪ ብቐሊሉ ናብ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ክቕየሩ (mutate) ይኽእሉ እዮም፣ ብዙሕ ግዜ ድማ ይገብሩዎ። እዚ ክኸውን ከሎ፣ ኣብ እንስሳታት ዝነብሩ ቫይረሳት ንሰባት ከይለኽፉ፣ ናብ ሰባት ምስ ዝሰግሩ ሕማም ሰብ ከምጽኡ ዝኽእሉ ዓይነታት የፍርዩ። ስለዚ፣ «ሕማም ሓሰማ» ዝመጸ ቫይረስ ካብ ሓሰማ ናብ ሰባት ምስ ሰገረን ሓድሽ «ሕማም» ምስ ኣምጸአን እዩ፣ እቲ ብሉይ ክታበት ከኣ ዘይሰርሕ ኮነ።

እቲ መርትዖ ዝቕየረ ቫይረስ ኣብ ቺምፓንዚታት እንተ ወሓደ ሰለስተ ግዜ ናብ ሰባት ከም ዝሰገረ እዩ።1,3 ከምኡ’ውን ዝምስጥ መገዲ ምትሕልላፍ ኣሎ። ኣብ ማእከላይ ኣፍሪቃ ቺምፓንዚታት ንምግብነት ይድነኑ፣ ደም ካብ ስጋኦም ከኣ ብቐሊሉ ብውሽጣዊ ቁስሊ ናብ ኣካላት ደናኑ ክኣቱ ይኽእል ነይሩ።1 እቲ ቀጻሊ ተግባር ምድናን ቺምፓንዚታት ሓድሽ ቫይረስ ናብ ህዝቢ ሰብ ከምጽእ ይኽእል እዩ!

ናይ ኣምላኽ መደብ ምክልኻል

ኣምላኽ ንእስራኤል ንምክልኻሎም ዝተፈላለዩ ብዘይ ምኽንያት ዝመስሉ ናይ ምግብን ጥዕናን ሕግታት ሃቦም። ብፍላይ፣ ንሱ ኣዘዘ፦

ስለዚ፣ ኣብ መንጎ ንጹህን ርኹስን ፍልልይ ክትገብሩ ኣለኩም። ... ብዝኾነ እንስሳ ወይ ኣዕዋፍ ኣይትርከሱ ... እቶም ንኣይ ርኹሳት ዝገበርኩሎም (ዘሌዋውያን 20:25)።

ንኣብነት፣ ጦጣ ክትበላዕ ዝተኸልከለት ምግብን ስጋኣ ኸኣ ርኹስን ነበረ (ዘሌዋውያን 11)። ንስጋ ምትንካፍ እኳ ንሰብ ርኹስ ይገብሮ ነበረ (ዘሌዋውያን 5:2፤ 11:27)። ስለዚ፣ ሕጊ ዝሕሉ እስራኤላዊ ንጦጣ ንምግብነት ኣይምሰርሓን ነይሩን፣ ከምኡ’ውን ምስ ደም ዝተለኽፈ እንስሳ ንምርኻብ ኣይምተጋደደን ነይሩን።

ናይ ኣምላኽ «ብዘይ ምኽንያት» ዝበሃሉ ሕግታት ንህዝቡ ካብ ካልኦት ቫይረሳት፣ ከም ቫይረስ ኢቦላ፣ ከም ዝከላኸሉሎም ክንርኢ ይግባእ። ቅድሚ ገለ ዓመታት እዚ ምስጢራዊ ሕማም እዚ ተራእየ። ንሓካይም ብዘይ ምሕጋዝ ብብዙሕ ደም ምፍሳስ ሞት ኣምጽአ። ሓደገኛ ወረርቲ ሕማም ክኸውን ተፈራሪሑ ነበረ፣ ግናኸ እቲ ሕማም ብቫይረስ ኢቦላ ከም ዝመጸ ምስ ተፈልጠ ደው በለ። እዚ ቫይረስ እዚ ብምርኻብ ምስ ኣካላት ግዳያት እዩ ዝዝርጋሕ ነበረ። ማሕዩር ተመስረተ፣ ምዝርጋሕ እቲ ቫይረስ ከኣ ደው በለ። ኣምላኽ ንህዝቡ ካብ ሕማም ኣብ ዝሞቱ ኣካላት ዝነበረ ብምእዛዝ ከም ዝከላኸለሎም፦

ዝኾነ ሰብ ንስጋ ዝሞተ ሰብ ዝትንክፍ ንሸውዓተ መዓልቲ ርኹስ ክኸውን እዩ። ብማይ ርእሱ ከንጽህ ኣለዎ (ዘሁልቍ 19:11-12)።

ስለምንታይ እዩ ብሃንደበት ዝተዘርግሐ፧

ንዓመታት ኤችኣይቪ ኣይተዘርግሐን። ምጉዓዝ ኣጸጋሚ ነበረ፣ ሰባት ኣብ ዝነበሩሉ ይጸንሑ ነበሩ፣ ከምኡ’ውን ባህላዊ ልምድታት ጾታዊ ርክብ ይቆጻጸሩ ነበሩ - እቲ ቀንዲ መገዲ ምትሕልላፍ። ሽዑ ጽርግያታት፣ ባቡራት፣ ከምኡ’ውን ነፋሪት መጹ - ምጉዓዝ ከኣ ወሰኸ። ሰባት ይንቀሳቐሱ ነበሩ፣ ናብ ከተማታት ይኣትዉ ነበሩ፣ ኣብኡ ድማ ባህላዊ ጽልዋታት ጠፍኡ፣ ብዙሕ ጾታዊ ርክብ ከኣ ዝያዳ ቀሊል ኮነ።

ኣብ ኣፍሪቃ ኤድስ ናይ ሄተሮሴክሹዋል ሕማም እዩ። ይኹን እምበር፣ ብሆሞሴክሹዋላት ናብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ስለ ዝኣተወ፣ ብዙሓት ብቐንዱ ናይ ሆሞሴክሹዋላት ሕማም ገይሮም ይርእይዎ - ግናኸ እዚ ጌጋ እዩ። ቫይረስ ዝጸርሑ ሰባት ክጓዓዙን ብዙሕ ሆሞሴክሹዋልን ሄተሮሴክሹዋልን ጾታዊ ርክብ ክገብሩን ከለዉ፣ እቲ ሕማም ብቕልጡፍ ኣብ መላእ ዓለም ይዝርጋሕ ኣሎ።

እንታይ ክንገብር ንኽእል፧

ብዙሕ ዘይፍለጥ ነገር እቲ ናይ ተላባዒ ሕማም ምትሕልላፍ ዕድል ዝዓበየ ብዝኾነ መጠን፣ እቲ ሕማም ዝያዳ ሓደገኛ (ሞት ዘምጽእ) ምዃኑ እዩ። ስለዚ፣ ናይ ሎሚ ሰፊሕ ጾታዊ ምዝርጋሕ ኣብ ሞት ኤድስ ዓብዪ ግደ ይጻወት ኣሎ። ከምቲ ሳይንቲስታት ኣብ Scientific American ዝገልጽዎ፦ «ቲዮሪ ትንቢት ትገብር ... ጽቡቕ ጾታዊ ርክብ ንብዙሓት ሰባት ካብ ኤችኣይቪ ምልካፍ ንምድሓን ጥራይ ዘይኮነስ፣ ናይ ሰብ ባህሪ ባዕሉ ንምትሕልላፍ ኤችኣይቪ እንተ ኣዝጊሙዎ፣ ንኣካሎም ብቕልጡፍ ዘይቐትሉ ዓይነታት ... ሽዑ ምስ ኣካሎም ይሞቱ፣ ንምዝርጋሕ ዕድል ይስኣኑ።»4 ብኻልእ ኣዘራርባ፣ ሰባት ነቲ ናይ ቅዱሳት ጽሑፋት ምዕዶ እንተ ዝሰምዑ ነይሮም፦