ትምህርቲ ካብ እብራውያን 11
እብራውያን 11:1 «እምነት ድማ ንዝተስፈወ ነገር ርግጽነት፣ ንዘይርኤ ነገር ከኣ መርኣያ እዩ» (NKJV) ይብል። እዛ ናይዚ ዘደንቕ ምዕራፍ እዚ ናይ መጀመርታ ፍቕዲ ክልተ ኣገደስቲ ባህርያት እምነት ትገልጽ። ገሊኦም ከም ዝብልዎ፡ እምነት እንታይ ምዃና ኣይትገልጽን እያ፣ የግዳስ እምነት እንታይ ከም እትገብርን ከመይ ከም እትሰርሕን ትጠቕልል።
እምነት ከም ቴሌስኮፕ እያ፣ ንርሑቕ ዝርከብ ነገር ናባና ተቕርቦ፣ ከምቲ «ዝተስፈወ ነገር» (ፍ.1)። በቲ ሓደ ሸነኽ ድማ፡ ንእምነት ምስ ማሽን ኤክስሬይ ወይ ካልኦት ዘመናውያን መሳርሒታት ክነነጻጽራ ንኽእል ኢና፣ እዚኣቶም ከኣ ብዓይኒ ዘይርአ ዘደንቕ ነገራት ይገልጹ። ነገራት ብእምነት ምርኣይና፡ ንርሑቕ ዝርከብ ነገር፣ ንኣብነት፡ ንዝመጽእ ዓለም፣ ከም ዘሎ የርእየናን የርእየናን። ከምቲ ኣብራም ዝነበሮ፡ ገና ዘይርአ ነገር ውሽጣዊ ምትእምማን ይህበና። እምነት ካብ ዑር ናይ ከለዳውያን – ኣብቲ ግዜ እቲ ዝበለጸ ስልጣነ ዝነበሮ – ጣኦታቱ ሓዲጉ ንኽወጽእ ድሉው ገበረቶ (እያሱ 24:2-3)። ኣብርሃም ኣቦ እቶም ዝኣምኑ ኮነ (ሮሜ 4:16)፣ ምኽንያቱ ኣምላኽ ኣብኡ ንኹሎም ዝኣምኑ፣ ቅድሚኡ ንዝነበሩ እውን ከይተረፈ፣ ስርዓታት ኣማዕበለ (እብራውያን 11:2)።
እተን ዝስዕባ ሒደት ፍቕድታት «ኣርባዕተ መሰረታዊ ነገራት እምነት» ክንብሎም እንኽእል ነገራት የቕርባ፣ እዚኣቶም ከኣ ብእምነት ንርድኦም ኢና፦
- እብራውያን 11:3 – ፍጥረት ዓለም (ዘፍጥረት 1–2)፣ ከምቲ ኣብ ብዙሓት ቅዱሳት ጽሑፋት ዝተረጋገጸ።
- እብራውያን 11:4 – ብሰንኪ ምውዳቕ ኣዳምን ሄዋንን መስዋእቲ ምድላይ (ዘፍጥረት 3፤ ሮሜ 5:12)።
- እብራውያን 11:5 – ምጥቃዕ ሄኖክ ካብ ዓለም ዓመጻ፣ ኣብኣ ኸኣ ንኣምላኽ ባህ ኣቢሉ ይነብር ነበረ (ዘፍጥረት 6:5፤ 1 ተሰሎንቄ 4:13-18)።
- እብራውያን 11:7 – ኖህ ንዓለም ምኹናኑ፣ ኣምላኽ ከኣ ብማይ ኣይሂ ክፈርዳ ነበረ፣ ንሱ ድማ ንርእሱን ንስድራቤቱን ንሓዳስ ዓለም ኣዳልዩ፣ ኣብኣ ኸኣ ኣምላኽ ክሰፍሮም ነበረ። ድሕሪ እቲ ፍርዲ እቲ፡ መስዋእቲ ኖህ (ዘፍጥረት 8:20-22) ኣምላኽ ንሓዳስ ዓለምን ንኹሉ ወለዶ ሰብን ንኽባርኽ ዝድለ ዝነበረ ስነ-ምግባራዊ መሰረት ኣንበረ (9:1)።
እምነት ብኣምላኽ
ሓድሓደ ግዜ ሰባት ብርእሶም ዓብዪ እምነት ኣለዎም፣ ግናኸ እብራውያን 11 ብዛዕባ እምነት ብኣምላኽ ትዛረብ። ከምዚ ዓይነት እምነት ምስዚ ዝስዕል ይራኸብ፦
- ሓቀኛ ኣምላኽ።
- ካልእ ሰብ ኣብ ክንዲ ርእስኻ።
- ካልእ ዓለም – ዓለም ኣምላኽ።
ፍቕዲ 6 «ግናኸ ብዘይ እምነት ንእኡ ባህ ምባል ኣይከኣልን እዩ፣ ምኽንያቱ ናብ ኣምላኽ ዝመጽእ ዘበለ ንሱ ከም ዘሎን ንዝደልይዎ ድማ ዓስቢ ከም ዝህብን ክኣምን ይግባእ» ትብል። እዚ ብእምነት ምኻድ ከሎ ንኣምላኽ ባህ ምባል ዝገልጽ ሓሳብ እዩ፣ ንሱ ኸኣ ንሄኖክ ካብታ ክፈርዳ ዝቐረበላ ዓለም ኣውጺኡ ናብኡ ብዘይ ሞት ብምውሳድ ዓስቡ ሃቦ። ፍቕዲ 7 ንእምነት ኖህን ንግብሩን ትገልጽ፣ ኣብቲ 120 ዓመታት ንርእሱን ንስድራቤቱን መርከብ እናዳለወ ከሎ፣ ተቓውሞን ምጽራፍን እኳ እንተነበሮ። ድሕሪ ዓሰርተ ወለዶታት (ዘፍጥረት 11 ተመልከት)፡ ኣብርሃም ይነብረሉ ዝነበረ ቦታ ሓደገ፣ ምኽንያቱ ብእምነት ንኣምላኽ ታዘዞ፣ ንሱ ኸኣ «ካብ ሃገርካን ካብ ስድራቤትካን ካብ ቤት ኣቦኻን ናብታ ኣነ ዘርእየካ ምድሪ ውጻእ» (12:1) በሎ። ድሕሪ ኣስታት 400 ዓመታት፡ ብእምነትን ንመሪሕነት ኣምላኽ ብምስዓብን፡ ሙሴ ንእስራኤል ካብ ግብጺ ኣውጺኡ ናብታ ተስፋ ዝተዋህበቶ ምድሪ መርሖም። እምነት ነገራት ከምቲ ኣምላኽ ዝርእየን – ካብ ኣረኣእያኡ – ንኽንርእየን ትሕግዘና፣ ከምኡ ድማ ብመሰረትኡ ንኽንሰርሕ ተበርትዓና። ብእምነት ጥራይ ኢና ንኣምላኽ ባህ ከነብሎ እንኽእል ኢና።
እምነት ብኣምላኽ ትምርኮስ
ጸሓፊ እብራውያን «ኣርባዕተ መሰረታዊ ነገራት እምነት» ገምጊሙ፣ እዚ ኸኣ ብዛዕባ እምነት እንታይ ከም እትገብር ብዝሃቦ መግለጺ ዝተመርኮሰ እዩ። እምነት ብኣምላኽ ትምርኮስ፣ ንሱ ኸኣ ዘይከኣል ዝመስል ነገር – «ዝተስፈወ ነገር» (እብራውያን 11:1) – ናይ ሓቂ ይገብሮ።
ኣብ ሮሜ 4:17-21 ሃዋርያ ጳውሎስ ኣብርሃም ዝነበሮ እምነት ጠቕሊሉ ገሊጹ፣ ብኣረኣእያ ሰብ ዘይከኣል ዝመስል ነገር ብምጥቃስ፦
- ኣብርሃም ብሓቀኛ ኣምላኽ ተኣምነ፣ ብእቲ ንምዉታት ህይወት ዝህብ – «ንምዉታት ህይወት ዝህብ» – ንዘይብሉ ነገር ከም ዘሎ ጌሩ ዝጽውዕ (ፍ.17)።
- እቲ ኣቦ ኣብ ዘይተስፋ ተስፋ ገበረ፣ ኣቦ ብዙሓት ኣህዛብ ንኽኸውን፣ ከምቲ ኣምላኽ ኣብ ዘፍጥረት 15 ዝነገሮ (እቲ ምዕራፍ እቲ ኣንብብ)፣ እዚ ኸኣ ብብዙሕ ምኽንያታት ዘይከኣል እኳ እንተመሰለ።
- ምስቲ ናይ ኣምላኽ ተስፋ ዘይከኣል ምዃኑ እኳ እንተረኣየ፣ ኣብርሃም ብእምነት ኣይደኸመን፣ የግዳስ ኣምላኽ ዝበሎ ነገር ክኣምን ቀጸለ፣ ንሱን ሳራን ወዲ ከም ዝህልዎም፣ ንሱ ኸኣ ወራሲን ኣቦ ብዙሓት ወለዶታትን ክኸውን፣ ክሳዕ መሲሕ ዝበጽሕ (ማቴዎስ 1 ተመልከት)።
ሳራ ኣብ ምሉእ ናይ መርዓ ህይወታ መኻን ነበረት። ኣምላኽ ቅድሚኡ ዝሃቦ ተስፋ እኳ እንተረጋገጸ፣ ንሳ ግና ካብቲ ንቡር ዕድመ ምጥናስ ሓሊፋ ነበረት። ኣብዚ ጉዳያት እዚ፡ ሰብኣያ ወዲ ንምውላድ ኣዝዩ ኣሪጉ ነበረ። ደቁ ኣብ ዘፍጥረት 25:1-4 ካብ ካልእ መርዓ እዮም ነይሮም፣ ካብ ሳራ ወይ ካብ ሃጋር ኣይነበሩን። ብኣረኣእያ ሰብ ውሉድ ንምውላድ ዘይከኣል ዝገብር ዝነበረ ኩነታት እናገጠሞም፣ ኣብርሃምን ሳራን ብሰንኪ እምነት ብተስፋ ኣምላኽ ርክብ ክህልዎም ቀጸሉ። ኣብ ግዜኡ ኣምላኽ ዓብዪ ተኣምር ገበረ። ይስሃቅ – ስሙ «ሳሕቂ» ማለት እዩ – ምስ ተወልደ ሰባት ክስሕቁ ገበረ፣ እቲ ተኣምር ድማ ንኣምላኽ ክብሪ ኣምጽኣሉ።
- እምነት ኣብርሃም ብኣምላኽ ተደጊፋ ነበረት፣ ስለዚ ብዘይ እምነት ኣይተጠራጠረን፣ ጥርጣረ እውን ኣይነበሮን (ሮሜ 4:20)። እዚኣቶም ንኹሉ ዝኣምን ክሓስቦምን ክትግብሮምን ዘለዎ ኣገደስቲ ጉዳያት እዮም።
- ሮሜ 4:20 ከምኡ ድማ «ብእምነት ብርቱዕ ነበረ» (KJV) ይብል። እዚ ኣምላኽ ንእምነት ኣብርሃም ከም ዘበርትዓን ስራሕ ኣምላኽ ምስ ምላሽ ኣብርሃም ብእምነት ከም ዝሰማማዕን የርኢ። ኣብዚ ሓሳብ እዚ፡ ኣብ እብራውያን 11 ምብራህ ኣገዳሲ እዩ፦ «ብእምነት ሳራ ንርእሳ ንምጥናስ ሓይሊ ተቐበለት፣ ዕድመኣ እኳ እንተሓለፈ፣ ምኽንያቱ እቲ ዝተስፈወላ እሙን ምዃኑ ስለ ዝሓሰበት» (ፍ.11 ESV)። እቲ መደምደምታ ኣገዳሲ እዩ፦ «ስለዚ ኻብ ሓደ ሰብ፣ ንሱ ኸኣ ከም ምዉት ዝነበረ፣ ከም ከዋኽብቲ ሰማይ ዝበዝሑን ከም ዘይቑጸር ሓመድ ባሕሪ ዝበዝሑን ዘርኢ ተወልዱ» (ፍ.12)። እዚኣቶም እዮም እቶም ንኽብሪ ኣምላኽ ዝኾኑ ዘደንቑ ውጽኢታት፣ ብዙሓት ግልጽታት ዘይከኣል ነገራት እኳ እንተነበሩ!
- ኣብርሃም ብእምነት ብርቱዕ ጥራይ ኣይነበረን፣ ንኣምላኽ ድማ «ክብሪ ሃበ» (ሮሜ 4:20)። እዚ ኣገዳሲ ጉዳይ እዩ። ኣብ ገለ ኩነታት ኣምላኽ ጥራይ እዩ ክሕግዝ ወይ መፍትሒ ከምጽእ ዝኽእል ምዃኑ ክንርዳእ ንኽእል ኢና፣ ግናኸ ድሕሪ ምላሹ ንምሕታትና ንምስጋኑ ወይ ንምክባሩ ንርስዕ። ኣብርሃም፣ ኣቦ እቶም ዝኣምኑ፣ ንኣምላኽ ክብሪ ወይ ምስጋና ንምሃብ ኣይረሰዐን።
- እቲ ሃዋርያ ኣብርሃም ኣምላኽ ዝተስፈዎ ነገር «ክገብር ከም ዝኽእል» (ፍ.21) ምሉእ ብምሉእ ከም ዝተረጋገጸ ደምደመ። ሓድሓደ ግዜ ብዝበለጸ ድሌት እኳ እንተኾነ፣ ዝተስፈናዮ ነገር ክንገብር ኣይንኽእልን ንኸውን። ምስ ኣምላኽ ግና ከምኡ ኣይኮነን! ንሱ እሙንን ድሉውን ጥራይ ኣይኮነን፣ የግዳስ ክፍጽም እውን ይኽእል። ስለዚ እምነት ብኣምላኽ ትምርኮስ።
ክሳዕ ሕጂ ዝረኣናዮ ብምግምጋም፣ ድሕሪ እተን «ኣርባዕተ መሰረታዊ ነገራት እምነት» ኣብ እብራውያን 11:3-7፣ ኣብ እምነት ኣብርሃም ኣተኲርና፣ እዚ ኸኣ «ዝተስፈወ» ነገር ናይ ሓቂ ገበሮ። ሳራ ምስ ኣብርሃም ሓንቲ ሓሳብ ከም ዝኾነትን ኣምላኽ ከመይ ዘደንቕ ተኣምር ከም ዝገበረን ረኣና። እብራውያን 11:8-22 ብዛዕባ እምነት ኣብርሃምን ኣብ ሳራን ኣብ ዘርኦምን፣ ብፍላይ ኣብ ይስሃቅን ያእቆብን ዮሴፍን ዘለዎ ጽልዋን ዝያዳ ዝርዝራት ይገልጽ። እዚኣተን ፍቕድታት እዚኣተን ንሎሚ ኣገደስቲ ትምህርቲ ይህባና። ኣብዚ ርክብ እዚ፡ ገለ ናይ ገዛ ስራሕ ክህበኩም እፈቱ፣ ንሱ ኸኣ ኣብ ዘፍጥረት ብዛዕባ ኣርባዕተ መሰውኢታት ኣብርሃም፣ ኣርባዕተ ዒላታት ይስሃቅ፣ ኣርባዕተ ኣዕኑድ ያእቆብ፣ ከምኡ ድማ ኣርባዕተ ክዳውንቲ ዮሴፍ ምጽናዕ እዩ። ጻዕርኹም ብጸጋ ኣምላኽ ክትክስክሱ ኢኹም።
ርግጽነት ዘይርአ ነገር
እቲ ናይ መጀመርታ መግለጺ እብራውያን 11:1 ብዛዕባ «ዝተስፈወ ነገር» ይዛረብ፣ እዚ ኸኣ ገለ ክንሓስቦ ጸኒሕና። እቲ ካልኣይ ክፋል ናይታ ፍቕዲ እቲኣ ን«ዘይርአ ነገር» የረክብ፣ እንተኾነ «ርግጽነት ዘይርአ ነገር» (jnd) ወይ «መርኣያ ዘይርአ ነገር» (KJV)። ንዝፍለጥ ነገር ብኽልተ መገዲ ክንፈልዮ ንኽእል ኢና፦
- ሓደ ተጨባጢ መገዲ – ኣምላኽ ንኣብርሃም ዘቕረቦ፣ ንሱ ኸኣ ብእምነት ዝመለሰሉ።
- እቲ ንገለ ጉዳያት ዘለዎ ስነ-ኣእምሮኣዊ ጽልዋ፣ ከምቲ ኣብ ሙሴ ዝተገለጸ።
እቲ ስነ-ኣእምሮኣዊ ሸነኽ ካብቲ ተጨባጢ ሸነኽ ክንፈልዮ የብልናን፣ ምኽንያቱ ክልቲኡ ብሓንሳብ ዝኸይድ እዩ። እቲ ዝሰርዖ ፍልልይ ምስ ሙሴ እቲ ኣተኩሮ ኣብቲ ብእምነት ዝተሰርሐ ውሽጣዊ ምትእምማን እዩ፣ ኣብቶም ኣቦታት ግና ተስፋ እምነት እዩ ዝተኣትኩሮ። ኣብርሃምን ዘርኡን ንዝመጽእ ምፍጻም ተስፋታት ኣምላኽ ይጽበዩ ነበሩ፣ ሙሴ ግና ናብቲ ንተስፋታቱ ንዕኡን ንህዝቡን ንምፍጻም ዝሰርሕ ዘሎ ይጥምት ነበረ።
እምነት ሙሴ፣ ቢያንስ ክሳዕ ሓደ ደረጃ፣ ካብ እምነት ወለዱ ዝመጸት እያ (ፍ.23)። ሙሴ ሓደ ዕድመ ምስ በጽሐ፣ ብሰንኪ እምነቱ ክእዘዝ ክኢሉ (ፍ.24-26)። እምነት ወለዱ ኣብኡ ግልጽ ዝበለ ጽልዋ ከም ዝነበራ ምርኣይ ባህ ይብል፣ ድሕሪ እቲ ኣምላኽ ንወዶም መደብ ከም ዝነበሮ ምፍላጦም። ብግልጺ፣ ኣምላኽ ንኹሉ ዝውለድ ህጻን መደብ ኣለዎ።
ነገራት ካብ ኣረኣእያ ኣምላኽ ብምርኣይ፣ ንህጻኖም «ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ ጽቡቕ» (ግብሪ ሃዋርያት 7:20 ESV) ገይሮም ረኣይዎ። ብሓቂ፣ ኣምላኽ ኣብኦምን ኣብ ሙሴን፣ ከምኡ ድማ ኣብ ክልተ ዓበይቲ ደቆምን ይሰርሕ ነበረ። እዚ ንወለዲ ንእሽቶ ዕድመ ንእግዚኣብሔር ክእመኑ ዓብዪ ምትብባዕ እዩ፣ ውሉድ ብምውላድ፣ ብምምሃርን ብምብርትዓውን፣ ምስ ኩሉ እቲ ዝኸብቦም ጸቕጥን ኣሉታዊ ጽልዋታትን እኳ እንተኾነ። እግዚኣብሔር ይሕግዘና – ውሉድ፣ መንእሰያት፣ ወለዲ፣ ኣቦሓጎታት፣ ኣሓት፣ ብጾት ክርስትያናት – ምኽንያቱ ኩላትና ኣብዚ ነገራት እዚ ግደ ክህልወና ይኽእል እዩ!
እምነት ወለዲ ሙሴ፣ ብፍላይ ኣዲኡ፣ ኣምላኽ ንወዶም መደብ ከም ዝነበሮም ንኽርድኡ ገበረቶም (ፍ.20-21፤ እብራውያን 11:23)። እዚ ነገራት እዚ ምድግጋሙ ኣገዳሲ እዩ፣ ኣብ ሙሴ ከምዚ ዝበለ ጽልዋ ስለ ዝነበሮ እምነቱ ተሓልያ፣ ስልጠናኡ ብጓል ፈርኦን ምስ ተወስደ። ንሳ ከም ወዳ ኣሕዲጋቶ ነበረት፣ ንርእሳ ኸኣ ክትሕዞ ደልያ ነበረት (ግብሪ ሃዋርያት 7:21)። ብኹሉ ዕድል፣ መደባ ንሙሴ ቀጺሉ ዝመጽእ ፈርኦን ንኽኸውን ነበረ፣ ምስ ንእሽቶ ሓዋ ብምወዳደር። ከምቲ ካብ ታሪኽ እንፈልጦ፣ እዚ ሓው እዚ ብትሪ ይጸልኣ ነበረ። ቅዱስ ጽሑፍ ብዛዕባ እዚ ነገራት እዚ ዓባስ እዩ፣ ግናኸ እቲ «ከም ወዳ» ዝብል ኣበሃህላ ነዚ ነጥቢ እዚ ዘረጋግጽ ይመስል።
ስልጠና ኣምላኽን ሰብኣዊ ተግባራትን
ወለዲ ሙሴ ካብ ንእሽቶ ዕድመኡ ጀሚሮም ከም ዝምህርዎ ክንኣትኩር ኣይንኽእልን ኢና፣ ቅድሚ ትምህርቱ ብጓል ፈርኦን ምውሳዱ። እቲ ብወለዱ ዝተዋህበ ስልጠና ሙሴ ቅድሚ ምውላዱ ጀሚሩ፣ ድሕሪ ምውላዱ ብኣዲኡ ንሰለስተ ወርሒ ቀጺሉ።
በቲ ግዜ እቲ እታ ልዕልቲ ንህጻን ሙሴ ኣሕደገቶ። ካብታ ኣብ ሩባ ኒል ዝነበረት ቅርጫት ኣውጺኣቶ፣ ኣብኡ ኸኣ ክትሕጸብ ከላ ረኺባቶ። ሓብቱ ማርያም ትዕዘብ ነበረት፣ ንልዕልቲ ኸኣ ንእኡ መሓዛ ክትረኽበሉ ከም እትኽእል ሓበረታ። ብፍቓድ እታ ልዕልቲ፣ ማርያም ንኣዲኣ ጸውዓታ። እታ ልዕልቲ ንሙሴ ክሳዕ ምስ ወለዱ ዝነብር ዝነበረሉ ግዜ እውን ከይተረፈ ከፊላቶ። ኣቦን ኣደን ሙሴ ነዚ ግዜ እዚ ተጠቒሞም ንእኡ ብመንገዲ ኣምላኽ ዝያዳ ኣሰልጠኑዎ፣ ቅድሚኡ ብኹሉ ጥበብ ግብጻውያን ምምሃሩን ኣብ መወዳእታ ድማ «ብቓልን ብግብርን ብርቱዕ» (ፍ.22 NKJV) ምዃኑ።
40 ዓመት ምስ ገበረ፣ ንህዝቡ ክበጽሕ ኣብ ልቡ መጸ (ፍ.23)። ጭቆናኦም ምስ ረኣየ፣ ሙሴ ንሓደ ግብጻዊ ሰበ-ስልጣን ቀተሎ፣ ንሱ ኸኣ ንሓደ ካብ እስራኤላውያን ኣሳቕዩዎ ነበረ (ፍ.24)። ሙሴ፣ ከም ግብጻዊ ልኡል ዝዓበየ፣ ህዝቡ – ህዝቢ እስራኤል – ከም ኣድሓኒኦም ኣብ ጐድኖም ከም ዘሎ ክፈልጥዎ ተስፋ ገበረ፣ ግናኸ ኣይፈለጥዎን። ድሕሪ እዚ ተስፋ ምቑራጽ እዚ ሙሴ ንህይወቱ ሃደመ (ፍ.23-29)።
ኣምላኽ ድሕሪኡ 40 ዓመት ስልጠና ኣብ በረኻ ኣብ ቤት ትምህርቱ ተጠቒሙ ንሙሴ መሃሮ (ፍ.30፤ ዘጸኣት 2–3)። እወ፣ ኣምላኽ ዩኒቨርሲቲ ክጥቀም ይኽእል እዩ፣ ግናኸ ንህዝቡ ንምስልጣን በረኻ ወይ ከምኡ ዝኣመሰሉ ኩነታት እውን ይጥቀም። በረኻ ሲና ናይ ኣምላኽ ዩኒቨርሲቲ ኮይኑ፣ ኣብኡ ኸኣ ንሙሴ ንዝመጽእ ዕማማቱ ከም ኣድሓኒን መራሒ እስራኤልን ኣዳልይዎ (ዘጸኣት 4–6)።
ድሕሪ እተን 40 ዓመታት ኣምላኽ ንዕኡን ንሓዉ ኣሮንን ናብ ፈርኦን ለኣኾ፣ ነቲ ገዛኢ ንእስራኤል ካብ ባርነት ክፈትሖም ንኽነግሮ። እዚ መልእኽቲ እዚ ብብዙሓት ዘደንቑ ምልክታት ተሰንዩ ነበረ፣ ግናኸ ፈርኦን ኣበየን ንኣምላኽ ኣቖጥዐን። ብሰንኪ ምእባዩ፣ ኣምላኽ ብዙሓት መዓት ለኣኸ (ዘጸኣት 7–10)። ድሕሪ እቲ ትሽዓይ መዓት፣ ኣምላኽ ንሙሴ ሓደ ዝያዳ ክእውጅ ኣዘዞ፦ ሞት ኩሎም በዅራት ኣብ ሰባትን እንስሳታትን (ዘጸኣት 11)።
ምድሓን እስራኤል ካብ ግብጺ ዝመጽእ ነበረ ድሕሪ ፋስጋ በጊዕ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ስድራቤት ምቅራቡ። እዚ መስዋእቲ እዚ ናይ በዅራት ተካኢ ነበረ፣ እታ ምሉእ ስድራቤት ድማ ኣብ ድሕሪ እቲ ዝፈሰሰ ደምን ኣብ መዓጹን ኣብ ልዕሊ መዓጹን ዝተቐብአ ደምን ድሕንነት ክትረክብ ነበረት፣ እቲ ኣጥፋኢ ኣብ ምድሪ ክሓልፍ ከሎ (ዘጸኣት 12)። ነፍሲ ወከፍ ስድራቤት ኣብቲ ዘይርሳዕ ኣጋጣሚ ብሓንሳብ ክበልዑ ተኣዘዘ፣ እቲ ብሓዊ ዝተጠበሰ ፋስጋ በጊዕ ብምብላዕ። እቲ ህዝቢ ኣምላኽ ንኽኸዱ ምልክት ምስ ሃቦም ድሉዋት ክኾኑ ነበሮም። ብመሪሕነት ሙሴ፣ እቲ ህዝቢ ንኹሉ መምርሒታትን ካልኦት ምድላዋትን ንምውጻኦም ካብ ግብጺ ተኸተለ (ዘጸኣት 13–15)።
እዚኣተን ምዕራፋት ኣብ ዘጸኣት ንሎሚ ንዝኣምኑ ብዙሓት መንፈሳዊ ትምህርትን መምርሒታትን የጠቓልላ፣ ብምርዳእ ከምቲ ሎሚ ኣብ ትሕቲ ሕጊ ሙሴ ዘይኮናስ ኣብ ትሕቲ ሕጊ ክርስቶስ ዘሎና። ሃዋርያ ጳውሎስ ነዚ ገሊጹዎ እዩ፣ ንኣብነት ኣብ ገላትያ 5–6፣ ብድጋፍ ካልኦት ጸሓፍቲ ሓድሽ ኪዳን።
መምርሒታት ኣምላኽ ብዛዕባ ምብዓል ፋስጋ
ቅድሚ ካብ ግብጺ ምውጻኦም፣ እስራኤል ንመምርሒታት ኣምላኽ ብዛዕባ ፋስጋ በጊዕ ፈጸሙ። ፋስጋ በጊዕ ኣብ ቅዱስ ጽሑፍ 77 ግዜ ተጠቒሱ ኣሎ። እዚ መስዋእቲ እዚ ንዝመጽእ ምድሓኖም መሰረት ሃበ፣ ብብዙሕ ምኽንያታት ድማ ኣገዳሲ እዩ። ንኽብሪ ኣምላኽ ኩሉ ዓመት ክበዓል ነበሮ፣ ስለዚ ዝመጽኡ ወለዶታት ብሓሳባቱ ክምሃሩ (እባኻ ዘጸኣት 12:1-25 ኣንብብ)።
ድሕሪኡ መደምደምታ ነንብብ፦ «ውሉድኩም ድማ፡ እዚ ኣገልግሎት እዚ እንታይ ማለት እዩ፧ ምስ በሉኹም፡ ንስኻትኩም ድማ፡ እዚ መስዋእቲ ፋስጋ ንእግዚኣብሔር እዩ፣ ንሱ ኸኣ ኣብ ግብጺ ንግብጻውያን ምስ ቀተሎም ንኣባይቲ ደቂ እስራኤል ሓሊፉ ኣባይትና ኣድሓነ። እቲ ህዝቢ ድማ ርእሶም ኣድኒኖም ሰገዱ። ደቂ እስራኤል ድማ ከዱ፣ ከምቲ እግዚኣብሔር ንሙሴን ንኣሮንን ዝኣዘዞም ገበሩ፣ ከምኡ ድማ ገበሩ» (ፍ.26-28 JND)። እዚኣተን ፍቕድታት እዚኣተን ኣምላኽ ብዛዕባ ዝመጽኡን ኣብ መጻኢ ዝመጽኡን ወለዶታት ከም ዝሓሊ የርእያ፣ ንሳቶም ከኣ ብዛዕባ ካብ ግብጺ ምውጻእን ኩሉ ዝውክልዎ ነገራትን ክሰርሑ፣ ከምኡ ድማ ምስኡ – ምስ ሓቀኛ ኣምላኽ፣ ምስ የሆዋ ናይ ፋስጋ – ክለለዩ። ሃዋርያ ጳውሎስ ካብዚኣተን ፍቕድታት እዚኣተን ኣገደስቲ መደምደምታታት ሰሓበ፣ ንዝኣምኑ ናይ ቤተ ክርስቲያን ዘመን፣ ብዛዕባ ኣድላይነት ምድሓን ካብዚ ዓለማዊ ስርዓትን መሰረታዊ ስርዓታት ኣምላኽ ኣብ ኩለን ከባብያዊ ኣብያተ ክርስቲያናት ወይ ኣኼባታት ከመይ ክሰርሑ ከም ዘለዎምን።
እብራውያን 11 ሙሴ ምስ ህዝቡ ክለለይ ከመይ ከም ዝመረጸ ትገልጽ፣ እኳ እንተኾነ ኣብ ድኽነትን ኣብ ትሕቲ ብርቱዕ ጭቆናን ይነብሩ ነበሩ። 40 ዓመት ምስ ገበረ፣ ሙሴ ከም ምስ ስድራቤት ፈርኦን ዝተኣሳሰረ ዝነበሮ ዓበይቲ መሰላት ሓደገ፣ ምስ ህዝቡ ክለለይ መረጸ፣ እኳ እንተኾነ ከም ባሮት ይነብሩ ነበሩ። «ብእምነት ሙሴ፣ ዕድመ ምስ በጽሐ፣ ወዲ ጓል ፈርኦን ክበሃል ኣበየ፣ ኣብ ክንዲኡ ምስ ህዝቢ ኣምላኽ መከራ ምቕባል መረጸ፣ ካብቲ ሓላፊ ሓጎስ ሓጢኣት፣ ንጸርፊ ክርስቶስ ካብቲ ኣብ ግብጺ ዝነበረ መዝገብ ዝዓበየ ሃብቲ ጌሩ ስለ ዝሓሰበ፣ ምኽንያቱ ንዓስቢ ይጥምት ነበረ» (ፍ.24-26 NKJV)።
እምነት ሙሴ ኣብቲ ግዜ እቲ ኣብ ምሉእ ወለዶኡ ጽልዋ ነበራ፣ ግናኸ እግዚኣብሔር ንኣብነቱ ተጠቒሙ – ገና እውን ይጥቀመሉ ኣሎ – ንዝኣምኑ ቅኑዕ ምርጫታት ንኽገብሩን ቅኑዕ ቅድሚያ ንኽህቡን ንምሕጋዝ። «ብእምነት ንግብጺ ሓደገ፣ ንቝጥዓ ንጉስ ኣይፈርሀን፣ ምኽንያቱ ንዘይርአ ከም ዝርኢ ጌሩ ተጻወረ። ብእምነት ፋስጋን ምፍሳስ ደምን ሓለወ፣ እቲ ንበዅራት ዘጥፍእ ከይትንክፎም። ብእምነት ንቀይሕ ባሕሪ ከም ብየብስ ሓለፉ፣ ግብጻውያን ግና ከምኡ ንምግባር ምስ ፈተኑ ሰጠሙ» (ፍ.27-29)። እዚ ኣምላኽ ብሙሴን ብእምነቱን ዝፈጠሮ ዘደንቕ ጠቕላሊ መግለጺ እዩ።
ካብ ወለዱ ንልዕለኛታት ስልጣናት ኣምላኽ ኣብ ልዕሊኦም ዘንበሮም ከም ዝኸብሩ ተማሂሩ ነበረ። ሓድሓደ ግዜ ንሰብኣዊ ስልጣን ክእዘዙ ኣይከኣሉን፣ ብሰንኪ ምስ ላዕለዋይ ስልጣን ኣምላኽ ዝነበረ ግጭት። ካብኡ ንላዕሊ፣ ብእምነት፣ ንዘይርአ፣ ንሓቀኛ ኣምላኽ ረኣዩ፣ እዚ ኸኣ ንትእዛዝ ንጉስ ከይፈርሁ ገበሮም። እዚ ንሲቪላዊ ዘይምእዛዝ ጸዋዒት ኣይኮነን፣ ብኣንጻሩ! የግዳስ፣ ኣብ ትሕቲኦም ንዘሎና ስልጣናት ንኽንእዘዝ ጸዋዒት እዩ፣ እንተኾነ ብቐጥታ ምስ ትእዛዝ ኣምላኽ ዝጻረር ነገር ምስ ዝሓትቱ ጥራይ።
መደምደምታ
እብራውያን 11 ዝያዳ ክትብል ኣለዋ፣ ግናኸ ነዚ መግለጺ እዚ ኣብዚኣቶም ክልተ ጀጋኑ እምነት ንሓጽሮ፦ ኣብርሃምን ሙሴን። እምነት ኣብርሃም ካብ መስጴጦምያ ንኽወጽእ ደጊፋቶ፣ ንሱ ኸኣ ንዝመጽእ ዝነበረ ነገራት ይጥምት ነበረ፣ ሕጂ እውን ከምኡ እዩ። እምነት ሙሴ ናብቲ ዘይርአ ንኽጥምት ሓጊዛቶ። ብሓቂ፣ እምነቱ ኣብ ምሉእ ወለዶኡ ጽልዋ ነበራ፣ ከምቲ «ንግብጺ ሓደገ» ከምኡ ድማ «ብእምነት ፋስጋ ሓለወ» (ፍ.27-28)።
ሎሚ ንሕና፣ ንኽብሪ ኣምላኽን ንጥቕምናን፣ ንኽልቲኡ ኣብነታት ክንስዕብ ንኽእል ኢና።
መወዳእታ ሓሳብ
- ኣብ ግሪኽ ሓድሽ ኪዳን እቲ ቃል «ቤተ ክርስቲያን» ምስቲ ቃል ዝተኣሳሰረ እዩ kurios፣ ብእንግሊዝኛ «ጐይታ» ማለት እዩ። እቲ ቃል «ኣኼባ» (ecclesia) ካብቲ ግሲ «ምጽዋዕ» ዝመጸ እዩ። ንሓደ ዝተጸውዑ ጉጅለ የረክብ።
እቲ ንኣይ ረብሓ ዝነበረኒ፣ እዚ ንክርስቶስ ከም ክሳራ ቖጺረዮ። ግናኸ ብሓቂ ኩሉ ነገር ንላዕለዋይ ፍልጠት ክርስቶስ የሱስ ጐይታይ ከም ክሳራ እቖጽሮ፣ ንሱ ኸኣ ኩሉ ነገር ክሳራ ተሰኪመሉ፣ ከም ሓርጭ እቖጽሮ፣ ንክርስቶስ ምእንቲ ክረክብን ኣብኡ ምእንቲ ክርከብን፣ ናተይ ጽድቂ ዘይብለይ፣ እዚ ኸኣ ካብ ሕጊ ዝመጽእ እዩ፣ የግዳስ ብእምነት ብክርስቶስ ዝመጽእ፣ እቲ ኻብ ኣምላኽ ብእምነት ዝመጽእ ጽድቂ፣ ንዕኡን ንሓይሊ ትንሳኤኡን ንምሕዝነት መከራኡን ምእንቲ ክፈልጥ፣ ምስ ሞቱ እናተሰማማዕኩ … ናብቲ ዕላማ ንዓስቢ ናይቲ ናይ ኣምላኽ ናይ ላዕለዋይ ጸዋዒት ብክርስቶስ የሱስ እጽዕር። (ፊልጲ 3:7-10,14 NKJV)
