ምምላስ ናብ ጽሑፋት

ሰብኣይ ኣምላኽ፡ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ኣብነታት ካብ ሙሴ ክሳብ ጢሞቴዎስ

አልፍሬድ ቦውተር
10 ሓም 2023
10 ዝተሓተ ንባብ

ሰብኣይ ኣምላኽ

እኳ እንተኾነ ብኣምላኽ ንእኡ ወኪሉ ሰብ ክኸውን ተቐሚጡ ነበረ፡ ቅዱስ ንኣዳም ሰብኣይ ኣምላኽ ኣይብሎን። ክእለታት ነይርዎ፡ እንስሳታት ምስማይን ንገነት ኤድን ምሕላውን የጠቓልል ()። ብሓዘን፡ ሓጢኣት ገበረ። በዚ ምኽንያት ኣዳምን ሄዋንን ንገነት ክገድፉ ነይርዎም፡ እኳ እንተኾነ ብመሰረት መስዋእቲ ምስ ኣምላኽ ተመልሱ ()። ብምኽንያት ቀዳማይ ሓጢኣቶም ፡ ፡ ኣብ መወዳእታ ድማ ሞት ነበረ። ወድሰብ ብሓጢኣት ተበከለ፡ ኣብ ትሕቲ ሰይጣናዊ ጭቆና ()።

እዚ ድማ ኣብ ዘመን ኖህብኣምላኽ ኣብ ልዕሊ ኩላ ዝመጸ ኣምጽአ (2 ጴጥሮስ )። ንሓደ ዓመት ዝበዝሐ ዝጸንሐ፡ ናብ ምጅማር ኣምጽአ ()። ብመሰረት መስዋእቲ ኖህ፡ ኣምላኽ ንዝነጽሐት ምድርን ንዝነበሩዋን ባረኸ፡ ዓመታዊ ከም ዝቕጽል ድማ ተስፋ ሃበ ()። ኣምላኽ ሰብኣዊ መንግስቲ እውን ኣቖመ ()። ይኹን እምበር፡ ኖህ ጽቡቕ ኣመሓዳሪን ገዛእን ክኸውን ፈሺሉ፡ ከመይሲ ሰኺሩ ነበረ (ቁ.21)። ኣብ ሓጺር ጽልዋ ሰይጣን ናብ ዝበዝሐ ጣኦት ኣምልኾ ኣምጽአ ()፡ ኣብ ባቤል ዘብጽሕ ግምቢ ድማ ኣምጽአ ()። ድሕሪኡ ኣምላኽ ንወድሰብ ኣብ ልዕሊ ክብተን ገበሮን ንኣህዛብ ድማ ብገዛእ መንገዶም ክኸዱ ፈቐደሎምን።

ን ጣኦት ኣምልኾ ብምጽዋዕ፡ ኣምላኽ ፍጹም ነገር ጀመረ (እያሱ )ን ምስዚ ሰብኣይ እዚ ድማ ጥቡቕ ርክብ ኣማዕበለ። ስሙ ኣብርሃም ተባሂሉ ተቐይሩ፡ «ፈታዊ ኣምላኽ» ተባሂሉ ተጸውዐ ( NKJV)። ግን ከምቶም ቅድሚኡ ዝነበሩ፡ ኣብርሃም እውን ሰብኣይ ኣምላኽ ኣይተባህለን፡ ከመይሲ ኣብ ቅዱሳት ጽሑፋት እዚ እዚ ኣምላኽ ምስቶም ናቱ ፍሉይ ርክብ ምስ ኣቖመ፡ ማለት ኣብቲ እዋን እቲ ንእኡ ዝኸውን ሰብ ምስ ነበሮ፡ ምፍልላይ ምስ ኣተወ እዩ ዝጥቀመሉ። ድሕሪ ኣምላኽ ምስቶም ናቱ ፍሉይ ርክብ ምስ ኣቖመ – ኣብቲ እዋን እቲ ንእኡ ዝኸውን ሰብ ምስ ነበሮ – እቲ ኩነታት።

ገለ ኣብነታት

«ሰብኣይ ኣምላኽ» ዝብል ድሕሪ ኣብርሃም ብዙሕ ዓመታት እዩ ንመጀመርታ ዝተጠቕመ፡ ዘርኡ ኣብ ግብጺ ባሮት ኣብ ዝነበሩሉ እዋን። ኣብኡ ድማ ን«ሙሴ ሰብኣይ ኣምላኽ» (መዝሙር 90 ኣርእስቲ) ንረኽቦ፡ ከምኡ’ውን « እግዚኣብሔር» ተባሂሉ ተጸውዐ (እያሱ )። ኣብ ሙሴ፡ ሰብኣይ ኣምላኽ ብእኡ ከም ዝተጸውዐን ከም ዝተላእከን ንርኢ። ከምዚ ዝኣመሰለ ሰብ ንጥቕሚ ኣምላኽ ንምምዕባል ዝተወፈየ ነበረ፡ ከም ናብ ላዕሊ ዝዋሕዝ፡ ንዝበዝሐ ፍሰት ይጻረር ነበረ። ንሱ ድማ ምንጭታቱ ኣብ ኣምላኽ ረኸበ፡ ብድኻሙን ብተቓውሞ ካልኦትን – እንተላይ ህዝቢ ኣምላኽ – እኳ እንተኾነ ንእኡ ጸኒዑ ደው በለ። ሙሴ ንህዝቢ ኣምላኽ ባርነት ግብጺ ከውጽእን ብምድረበዳ ናብ ተስፋ ክመርሖምን ሰብኣይ ኣምላኽ ነበረ። ነዚ ኩሉ ብዓብዪ ቅንኣትን ሓይልን ክገብሮ ጀመረ፡ ብርእሱ ከም ዘይተኣማመን ብገዛእ ሓይሉ ወይ ጥበቡ ከም ዘይተኣማመን ምስ ተማህረ፡ ንርእሱ ኣብ ኣምላኽ ኣንበረ።

ይኹን እምበር፡ እቲ ህዝቢ ብዙሕ ግዜን ብብዙሕ መገድን ፈሺሉ፡ ኣብ እዋን ጉዕዞ ምድረበዳ ብተደጋጋሚ ንኣምላኽ ዓለወ። ሙሴ እውን ፈሺሉን ንድምጺ ኣምላኽ ኣይተኣዘዘን፡ ከመይሲ ንእኡ ነቲ ቅድሚኡ ዝወቕዖ ኸውሒ ክዛረቦ ነጊርዎ ነበረ። ብኣንጻሩ፡ ብቝጥዓ፡ ሙሴ ክልተ ወቕዖ። ብኣካላዊ መገዲ፡ እቶም ኣብ ክልቲኡ ፍጻመታት ዝነበሩ ኣኻውሕ ፍሉያት ኣኻውሕ ነበሩ፡ ግን ክልቲኦም ንክርስቶስ የመልክቱ ነበሩን በቲ መንገዲ እቲ ሓደ እዮም ነይሮም (1 ቈረንቶስ )።

ንሓጺር ደው ኢልካ፡ ንታሪኽ እስራኤል ብኸመይ ከም ዝገምገሞ፡ ካብኡ ድማ ንኣመንቲ ኣብዚ ዘመን ጸጋ ዝነብሩ ትምህርቲ ከም ዝወሰደሉ ሕሰብ (1 ቈረንቶስ )። ኣምላኽ መንፈስ እዩ ()፡ ስለዚ ካብኡ ዝመጽእ ድማ መንፈሳዊ ምግቢን መስተን እዩ (1 ቈረንቶስ ) – ብሓቂ ምግቢ እዩ፡ ግን መንፈሳዊ ትርጉም ኣለዎ። እቲ ኸውሒ (ዘጸኣት ) ንክርስቶስ የመልክት ነበረ፡ ንሱ ድማ ተወቕዐ ()፡ በዚ ድማ በረኸት ማይ ኣምላኽ ብሓይሊ መንፈስ ቅዱስ ናባና ክመጽእ ይኽእል ( 2፤ )። እዚ እቲ ንእስራኤል ብምድረበዳ ዝሰዓበ ማይ ምሳሌያዊ ትርጉም እዩ፡ ንሱ ድማ ንምድላው ኣምላኽ ንህዝቡ 2 ክሳብ ምምጻእ የመልክት። ሓንሳብ ተወቕዐ፡ ብምኽንያት ምፍሻል ህዝቢ ኣምላኽ ድማ፡ ኣብ እዋን ጸጋ ብድጋፍ ናይ ክህነታዊ (ኣሮን) ክዛረቦ ይግባእ – ብበትሪ ፍርዲ ሙሴ እንደገና ኣይትወቕዖ። እስራኤል ጽቡቕ ተሓልዩ ነበረ፡ ግን ዓለወ – እዚ ድማ ንታሪኽ ቤተ ክርስቲያን እውን እዩ።

ብምኽንያት ዘይምእዛዝ ሙሴ ኣብ መወዳእታ ጉዕዞ ምድረበዳ ንኸውሒ ምውቓዑ ኣብ ክንዲ ምዝራቡ፡ ንሓድሽ ናብ ተስፋ ክመርሕ ኣይተፈቕደሉን። ኣምላኽ ነዚ ዕማም እዚ ንእያሱን ካሌብን ሃቦም፡ ንሳቶም እውን ዓወት ዝረኸቡ ነበሩ። ሙሴ ሰብኣይ ኣምላኽ ነበረን ብብዙሕ መገዲ ናይ ዓወት ዝረኸበ ነበረን፡ ግን እዚ ሓደ ተግባር ዘይምእዛዝ ኣሰቃቒ ሳዕቤናት ነይርዎ (ዘሁልቍስ )። ሓደ ሰብ ጥራይ እዩ ፈጺሙ ዘይፈሸለ – የሱስ ።

ኣምላኽ ንሙሴ ተስፋ ኣርኣዮ፡ ግን ንሱ ፈጺሙ ኣይኣተዋን ( 34)። ይኹን እምበር፡ ኣብ ዝነበረ ናይ ኣባል ነበረ፡ እቲ ንሱ ክነብር ዝደለየሉ ቦታ ()። ድሕሪ ብዙሕ ዓመታት ኣብ ፡ እቲ ህዝቢ ሓተተን ኣምላኽ ድማ ብመሰረት ድሌቶም ሃቦም፡ ። ብሓዘን፡ ጥቕሙ ርእሰ-ጥቕሚ ነበረ። ንኣምላኽ ወይ ንታቦት ኣይደለየን፡ ህዝቡ እውን ኣይደለዩን (1 ዜና መዋእል )። ብኣንጻሩ፡ ንጥቕሚ ኣምላኽ ቀዳምነት ሃበ ኣብ ንእስነቱ። ንሱ ኣዝዩ ጽቡቕ ነይርዎ (1 ሳሙኤል )፡ ከመይሲ ኣምላኽ ዝነበረሉ ቦታ ይደሊ ነበረ – ኣምላኽ ንህዝቡን ንታቦትን ክህልዎም ዝደለየሉ ቦታ። ብእምነት ምስቶም ሓደ ዝነበሮም ብምልላይ ረኸቦ (መዝሙር )።

ሰብኣይ ብልቢ ኣምላኽ ዝነበረ (1 ሳሙኤል )፡ ብሓቂ ንታቦት ኣምላኽ ዝሓሊ ነበረ፡1 ንሳ ድማ ናብ የሩሳሌም ኣምጽኣ (2 ሳሙኤል 6)። ድኻማቱ እኳ እንተነበረ፡ ንህዝቢ ንኣምላኽ ከምልኹን ኣብ ማእከሎም ቅኑዕ ቦታኡ ክህብዎን ክመርሖም ክኢሉ እዩ። እዚ ድማ ንየሩሳሌም ብዳዊት ንምውራርን፡ ኣብ ትሕቲ ወዱ ንቤተ ንምህናጽን ምጅማርን ኣምጽአ፡ ንሱ ድማ ብኣምላኽ ከም ፍቑር ወዱ ተቐበለ (2 ሳሙኤል )።

ድሕሪ እቲ ክብሪ ዝመልኦ ዘመናት ዳዊትን ሰሎሞንን፡ ህዝቢ ኣምላኽ ናብ ጣኦት ኣምልኾ ወደቐ። በዚ ምኽንያት፡ ኣምላኽ ንህዝቢ ናብ ክልተ መንግስታት ክምቀሉ ፈቐደ፡ ነብያት ድማ ናብኡ ክምለሱ ክጽውዑ ላእከ። ንሓደ ዘይተሰምየ ሰብኣይ ኣምላኽ ናብ ቤቴል፡ ማለት «»፡ የሮብዓም ንዓሰርተ ነገዳት፡ ሰሜናዊ መንግስቲ፡ ኣብ ትሕቲ ጽልዋኡ ንምሓዝ ሓሶት ዝጀመረሉ ቦታ፡ ላእከ። እዚ ሰብኣይ ኣምላኽ፡ ነብዪ፡ ብስም ኣምላኽ ተዛረበን ብዛዕባ ኣብ መጻኢ ክዛረብ ከሎ ድማ መርትዖ ሃበ (እቲ መሰውኢ ብክልተ ተመቕለ)። እቲ ነቲ ሓሶት መሰውኢን ምስኡ ዝተኣሳሰረ ኩሉን ከጥፍእ እዩ። ይኹን እምበር፡ እዚ ሰብኣይ ኣምላኽ፡ ከም ሙሴ፡ ንገዛእ ርእሱ ንትእዛዛት ኣምላኽ ክእዘዝ ፈሺሉ፡ እዚ ድማ ቅድሚ ግዜኡ ንሞት ኣምጽኦ (1 ነገስት 13)።

ኣብ መንጎ ዓሰርተ ነገዳት ዝያዳ ምብልሻውን ጣኦት ኣምልኾን ነበረ፡ ስለዚ ኣምላኽ ንኣቶም ን ላእከ፡ ንሱ ድማ «ሰብኣይ ኣምላኽ» ተባሂሉ ተጸውዐ (1 ነገስት ,24)። ንህዝቢ ናብ ናይ ኣምላኽ መለሶም፡ እኳ እንተኾነ ተቓውሞ ኣሓብን ኤልዛቤልን ነበረ። ዘመን የሮብዓም ዝነበረ ጣኦት ኣምልኾ (1 ነገስት 13) ብተወሳኺ፡ ብወጻኢ ንስም የሆዋ እናኣኽበረት፡ ኤልዛቤል ኣምልኾ በኣል ኣእተወት፡ ንሓጢኣት እቲ ዘመን እናተክአት ወይ እናኸፍአት። ድሕሪ ጣልቃ ምትእትታው ጸጋ ኣምላኽ ብፍሉይ ተግባራት ፡ እቲ ህዝቢ፡ ብሓዘን፡ ንጣኦት ኣምልኾኦም ቀጸሉ።

ድሕሪኡ ኣምላኽ ን ላእከ፡ ንሱ ድማ ሓጋዚ ነበረን ድሕሪኡ ዝተተክአን። ንላዕሊ ሰብኣይ ኣምላኽ ተባሂሉ ተጸውዐ። ኣምላኽ ንኤልሳዕ ንምድላዋቱን ንመፍትሒታቱን ብጸጋ ተጠቕመሉ፡ እኳ እንተኾነ ብዙሕ ምፍሻል ኣብ ውሽጢ እታ ሃገር ንዘመናቱ ይሕብር ነበረ (2 ነገስት 2-13)።

ሙሴ ንህዝቢ ኣምላኽ መሰረታት ኣንበረ። ድሕሪኡ፡ ኣምላኽ ነዞምን ካልኦት ሰብኡት ኣምላኽን ንህዝቡ ናብኡ ክመልሱ ላእከ፡ ከምቲ ኣብ መጻኢ እንደገና ዝገብሮ ( ተመልከት)። ኣብ መንጎ ዓሰርተ ነገዳት ዝተረፉ ናይ ኣመንቲ ነበሩ፡ ግን ኣብ መወዳእታ ኣምላኽ ናብ ኣሶር ምርኮ ክሰዶም ነይርዎ (2 ነገስት 17)። ይሁዳን ብንያምን፡ እቶም ካልኦት ክልተ ነገዳት ወይ ደቡባዊ መንግስቲ፡ ብቐጥታ ምስ ቤተ ኣምላኽ ኣብ የሩሳሌም ዝተኣሳሰሩ ነበሩ፡ ግን ኩሉ ዓይነት ምፍሻላት ኣብ መንጎኦም ኣማዕበለ፡ ገሊኡ እውን ካብቶም ካልኦት ዓሰርተ ነገዳት ዝኸፍአ። ስለዚ፡ ኣምላኽ ዝያዳ ነብያት ላእከ። ካልኣይ ዜና መዋእል ብፍላይ ንኣገልግሎት ነብያት ይገምግም፡ ከመይሲ ነገራት ኣምላኽ ኣረኣእያ ይርእዩን ንነገስታትን ንህዝብን ብመሰረትኡ ይዛረቡን ነበሩ። እቶም ነብያት፡ ንሳቶም ናይ ሰብኡት ኣምላኽ እኳ እንተነበሩ፡ ከምኡ’ውን ዘደንቕ ምትሕድዳር እኳ እንተነበረ፡ ኣምላኽ ነዞም ክልተ ነገዳት ናብ ባቢሎናዊ ምርኮ ክሰዶም ነይርዎ።

እዚ ነገራት እዚ ኩሉ ንትምህርትናን ምትብባዕናን ከም ዝተጻሕፈ ዘክር (፤ 1 ቈረንቶስ ፤ 2 )።

ምስ ዘሎ ምትእስሳር

ሃዋርያትን ነብያትን ሰብኡት ኣምላኽ ነበሩ፡ ንሳቶም ድማ ንቤተ ክርስቲያን ምስ ዝኸበረ ኣብ ዝተኣሳሰረ ኣንበሩ (, )። ይኹን እምበር፡ ኣምላኽ ከምቲ ምስ ምድራዊ ህዝቡ ዝነበረ ምፍሻል ከም ዝኸውን ኣቐዲሙ ረኣየ። ብኣቶም ሃዋርያትን ነብያትን፡ ንሳቶም ንቤተ ክርስቲያን ዝኣንበሩ (1 ቈረንቶስ )፡ ኣምላኽ ሎሚ እንታይ ክንገብር ከም ዘለና ይምህረና። ኣብ ማእከል ምፍሻል፡ እንተላይ ኣብ ዘመን ሃዋርያት፡ ኣምላኽ ንደቀ መዛሙርቲ ከም «ሰብ2 ኣምላኽ» ክኾኑ ተጠቕመሎም።

ብዙሕ ነገራት ተማህረ (2 , 1 ቈረንቶስ )፡ ብድኻሙ እኳ እንተኾነ ንፍቓድ ኣምላኽ ንምፍጻም ዝተወፈየ ነበረ። ስሙ «ንኣምላኽ ምኽባር» ወይ «ብኣምላኽ ዝኸበረ» ማለት እዩ፡ ንሱ ድማ ክልተ «ሰብኣይ ኣምላኽ» ተባሂሉ ተጸውዐ ኣብ እዋን ዝተፈላለየ ዓይነት ተቓውሞ (1 ፤ 2 )። ንእኡ ከም ወኪሉ ብብዙሕ ኣጋጣሚታት ላእኮ፡ ናብ ተሰሎንቄን ቤርያን ( 17)፡ ናብ ፊልጲ (ፊልጲ )፡ ናብ ()፡ ናብ ቈረንቶስ (1 ቈረንቶስ , )፡ ናብ (1-2 )፡ ከምኡ’ውን ናብ ኣብ እዋን ቀዳማይ ምእሳር ኣብኡ (እብራውያን )። ኣብ ንኻልኣይ ምስ ተኣስረ፡ ቅድሚ ምቕትሉ፡ ንጢሞቴዎስ «ቅድሚ ክረምቲ» ክመጽእ ሓተቶ (2 )። ኣብ ክልቲኦም ጳውሎስን ጢሞቴዎስን ዓብዪ ምውፋይን ቅንኣትን ንርኢ።

ንኣመንቲ ኣብ ዘመኑ መምርሒታት ዝወጹ ዝነበሩ ኣብነትን ሞዴልን ኮይኑ ኣገልገለ። ሎሚ ንሱ ከም የገልግል፡ ከመይሲ ብዙሓት ክርስትያናት ንጳውሎስን ትምህርቱን ይነጽጉ፡ ከምቲ ኣብቶም ዘመናት እቲ ዝነበረ ()። በዚ ድማ፡ ንላኣኺ ፡ ንሱ ድማ ጐይታናን ጐይታኦምን እዩ፡ ይነጽጉ። እዚ ኣዝዩ ከቢድ እዩ!

እቶም ብሰብኡት ኣምላኽ – ሃዋርያትን ነብያትን – ዝተዋህቡ መለኮታዊ ስርዓታት ኣይተቐየሩን፡ እዞም ሰባት እዚኦም ኣብ ምሳና እኳ እንተዘይሃለዉ። ንትምህርቲ እዞም ሰብኡት ኣምላኽ፡ ንሳቶም መሰረታት ትምህርቲ ዝኣንበሩ፡ ኣብ ግብሪ ነብጽሖ። ንኣብነታት ኣምላኽ ኣብ ኣገልገልቱ ዝተዋህቡ ስዓብ። ንሳቶም ህያዋን ኣብነታት ነበሩ – ሎሚ ንዓና ምትብባዕ። ባህርያት ሰብኡት ኣምላኽ ንትምህርትናን መጠንቀቕታናን ተጻሒፉ።

መወዳእታ ማስታወሻታት

  1. እቲ ታቦት ኣካስያ ዕንጨይቲ ዝተሰርሐ ነበረ፡ እዚ ድማ ዘይበላሾ ተባሂሉ ይቑጸር፡ ንፍጹም ሰብኣውነት የመልክት። ውሽጡን ወጻኢኡን ብንጹህ ተሸፊኑ ነበረ፡ ንሓቂ መለኮትነቱ የርኢ። በዚ ድማ እቲ ታቦት ንጐይታ የሱስ ጽቡቕ ዓይነት ነበረ። ፡ ብኣምላኽ ዝተዋህበ ፡ እውን ንጐይታ የሱስ ዓይነት ነበረ፡ ከመይሲ ንሱ ናይ ሓቂን ናይ መወዳእታን እዩ (እብራውያን ሕሰብ)።
  2. ምስ «ሰብኣይ ኣምላኽ» ዝመሳሰሉ ብዙሓት ኣገላልጻታት ኣለዎ። ንኣብነት፡ «እሙን ሰብኣይ መን ክረክብ ይኽእል?» () – ብሓቂ «ሰብኣይ » ተባሂሉ ተተርጒሙ፡ ገሊኡ ድማ «ሰብኣይ ምስትውዓል» ተባሂሉ ይትርጐም። ብዙሓት ካልኦት ከምዚ ዝኣመሰሉ ምምስሳላት ኣለዉ፡ ብፍላይ ኣብ ፡ ንሳቶም ድማ ብፍጹምነት ኣብ ጐይታና የሱስ ተጠቓሊሎም ኣለዉ። ንሱ ናይ ሰብኣይ ኣምላኽ ነበረን ኣብተን እቲኣተን – ዘይፍለጥ ምስጢር – ወዲ ኣምላኽ፡ ኣምላኽ ኣብ ልዕሊ ኩሉ ዝተባረኸ።

ተዛማጅ ጽሑፋት

ብመጀመርታ ኣብ GTPress ተኣሊዩ። ብሰውራዊ ኣእምሮ ተተርጒሙ፣ ጥቕስታት መጽሓፍ ቅዱስ ከኣ ተኣቲቶም — ዝኾነ ኣገናዕቲ ክፈቱ ኣብ መፅሓፍ ቅዱስ ንኽትንብቡ።

© Bible Society of Ethiopia