ህንጻ

እብራውያን ፈጺሞም ናይ ገዛእ ርእሶም ቅዲ ህንጻ ኣየማዕበሉን። ብልሓት እቲ ህዝቢ ኣብ ካልእ ነበረ። ኣብ ሲቪላዊ፣ ሃይማኖታዊ፣ ከምኡ’ውን መቓብር ህንጻታት፣ ንወጻእተኛታት ሞዴላት ምኽታል ይሕጎሱ ነበሩ። ቤተ መንግስቲ ዳዊት ኣብ ሓዳስ ርእሰ ከተማኡ ምናልባት ድሕሪ ምውራር ንመጀመርታ ግዜ ንህንጻዊ ምግላጽ ዕድል ዝሃበ ህንጻ ነበረ፣ ኣብዚ እዋን እዚ ድማ ሰራሕተኛታት፣ ትልምታት፣ ከምኡ’ውን መሳርሒታት ስልማት ኩሎም ፊንቄያውያን ነበሩ (2 ሳሙኤል 5:11)። ቤተ መንግስትን ቤተ መቕደስን ሰሎሞን ብተመሳሳሊ ስራሕ ፊንቄያውያን ኣርኪተክትስ ነበረ፣ እቲ ቀዳማይ ድማ ንዝበለጸ ዝዓበየ ናይ ብሕቲ ህንጻታት ኣብ ትሕቲ ንግስና ሞዴል ኮይኑ ነበረ። ድሕረ-ግብጻዊ ጽልዋ ኣብ መቓብር ሸሎሞን ተረኺቡ ኣሎ፣ ግን እቲ ካብ መጀመርታ ሳልሳይ ክፍለ ዘመን ንነጀው ዝነበረ ጽልዋ ብርግጽ ግሪኻዊ ነበረ (ምስ ሚልክያስ 1:14፣ 2 መቃብያን 4:12 ኣነጻጽር)። እቶም ብዙሓት ግሩም ህንጻታት ሄሮድስ፣ ንኣብነት፣ ምሰሶታትን ኣፍደገታትን ቤተ መቕደስ ዝርከብዎም፣ ብምሉኦም ብዝነበረ ግሪኻዊ-ሮማዊ ቅዲ ተሰሪሖም። እቲ ኣብ ገዘር ዝካየድ ዝነበረ ቊፋሮ፣ ሚስተር ማካሊስተር ምስ ብዙሕ ካልእ ህንጻዊ ኣገዳስነት፣ ቤተ መንግስቲ ስምኦን ማካበዎስ (1 መቃብያን 13:48)፣ ታዓናክ፣ ከምኡ’ውን መጊዶ ረኺበ እየ ዝብል፣ ምስ ተወድአን ውጽኢታቱ ብወግዒ ምስ ተሓትመን፣ ከምኡ’ውን ካልኦት ታሪኻዊ ቦታታት፣ ከም ሰማርያ (ምስ ኣሞጽ 3:15፣ 1 ነገስት 22:39 ኣነጻጽር)፣ ብተመሳሳሊ ምስ ተቓልዑ፣ ታሪኽ ፍልስጥኤማዊ፣ ቅድመ-እስራኤላዊ ወይ ኣሞራዊ ህንጻታት ምጽሓፍ ይከኣል ይኸውን፣ ግን እቲ መዓልቲ ገና ኣይበጽሐን። ንዝበለጸ፣ ምሽግ፣ ቤተ መንግስቲ፣ ቤተ መቕደስ፣ መቓብር ርአ። ኤ. ኣር. ኤስ. ከነዲ።