ሄክሳቱክ

ቀዳሞት ሓሙሽተ መጽሓፍቲ ብኣይሁዳውያን ከም ‘ሓሙሽተ ካብ ሓሙሽተ ናይ ሕጊ መጽሓፍቲ’ ተባሂሎም ይፍለጡ ነይሮም። ክርስትያናት ምሁራት ከም ተርቱልያንን ኦሪገንን ገና ብጥንቲ ነቲ ጴንታቱክ ዝብል ስም ተቐቢሎምዎ፣ እዚ ድማ ምስቲ ኣይሁዳዊ ስሞም ዝሰማማዕ ኮይኑ፣ ንዞም መጽሓፍቲ እዚኦም ምቹእ መጸውዒ ኮይኑ ኣገልጊሉ እዩ። ‘እቲ ሕጊ’ ኣብ ውሽጢ እስራኤል ንኹሉ ውልቃውን ማሕበራውን ባህርያት ፍሉይን ስልጣናውን መግለጺ ኮይኑ ይርአ ነይሩ፡ ካብቲ ንተኸታታሊ ታሪኻዊ መጽሓፍቲ ‘እቶም ድሕረኛታት ነብያት’ ተባሂሎም ዝፍለጡ ዝጀመረ መጽሓፍ ኢያሱ ዓቢ ፍልልይ ዘለዎ ይመስል ነይሩ። ብሓቂ እዚ ምፍልላይ እዚ ብምሉኡ ምትላል እዩ። እቶም ሓሙሽተ መጽሓፍቲ ሕጊ ብቐዳምነት ንኣንባቢ ስርዓት ሕጊ ንምቕራብ ዘይኮነስ፣ ብዛዕባ ጥንታዊ ታሪኽን መበገሲን እስራኤል፣ ብዛዕባ ሃይማኖታዊ ኣምልኾኦም፣ ፖለቲካዊ ቦታኦም፣ ከምኡ’ውን ማሕበራዊ ምትእስሳሮም ገለ ሓበሬታ ንምሃብ እዮም ዝዓለሙ። ካብዚ ኣረኣእያ እዚ፣ ንመጽሓፍ ኢያሱ ከም መጀመርታ ናይ ምሉእ ብምሉኡ ሓድሽ ተኸታታሊ ምውሳድ ካብዚ ንላዕሊ ዘይተደለየ ነገር የለን፡ ‘ትሕዝቶኡ፣ ከምኡ’ውን ብዝያዳ ስነ-ጽሑፋዊ ኣሰራርሓኡ፣ ምስቲ ጴንታቱክ ብቐረባ ዝተኣሳሰረ ምዃኑ የርኢ፣ ከምኡ’ውን ነቲ ናይ መበገሲ ታሪኽ ህዝቢ እብራውያን ናይ መወዳእታ ደረጃ ይገልጽ’ (ድራይቨር፣ መእተዊ ናብ ስነ-ጽሑፍ ብሉይ ኪዳን 103)። ተንተንቲ ድማ ነዚ ሓድነት እዚ ንምጕላሕ ሄክሳቱክ ዝብል ስም ፈጢሮምዎ፤ እዚ ስም እዚ ድማ ሕጂ ከም ቅቡል መግለጺ ናይቶም ቀዳሞት ሽዱሽተ መጽሓፍቲ ብሉይ ኪዳን ብሓፈሻ ተቐቢሉ እዩ። ኣብዛ ዓንቀጽ እዚኣ (I.) ኣሰራርሓ፣ (II.) ትንተና፣ ከምኡ’ውን (III.) ባህርያት ናይቲ ሄክሳቱክ ክንርኢ ንሓስብ።

I. ኣሰራርሓ ናይቲ ሄክሳቱክ።

1. እቲ ሙሴ ደራሲ ጴንታቱክ ምዃኑ ንነዊሕ እዋን ከም ዘይተሓተተ ሓቂ ተቖጺሩ ነይሩ። መሰረት ናይዚ እምነት እዚ ድማ እቲ ቤተ ክርስትያን ምስቶም መጽሓፍቲ ዝወሰደቶ ኣይሁዳዊ ትውፊት መበገሲኦም እዩ። ይኹን እምበር እዚ ሰፊሕን ንነዊሕ እዋን ዝጸንሐን ትውፊት ብዘይኣድልዎ ምርመራ ናይ ኩሉ ሓቅታት ክጸንዕ ኣይክእልን እዩ። ብሓቂ እቲ ጴንታቱክ ባዕሉ ከምዚ ዝበለ ደራሲ ከም ዘለዎ ፈጺሙ ኣይድሕርን እዩ። እቲ ብዛዕባ ሞት ሙሴን ኢያሱን ዝገልጽ ጽሑፍ፣ ብድሕሪኡ ብዝመጸ ጸሓፊ ተወሰኸ ክኸውን ኣለዎ። እቲ ኣብ ዘሁልቍስ 12:3 ዘሎ መግለጺ ባህርይ ሙሴ፣ ናይቲ ሕጊ ሰራሒ ባዕሉ ርእይቶ ክኸውን ኣይክእልን እዩ፤ እቲ ንባህርይኡ ዘድንቕ መግለጺ ኣብ ዘዳግም (ዘዳግም 34:10) ዝዛዝም ድማ፣ ኣብ መንጎ እቲ ናይቲ ጸሓፊ ግዜን ሞት ሙሴን ነዊሕ መስመር ነብያት ከም ዝነበሩ የርኢ። ብተመሳሳሊ፣ ዘፍጥረት 12:6 ንኣንበብቲ እቶም ከነኣናውያን ቀዳሞት ነበርቲ ፍልስጥኤም ከም ዝነበሩ ዘዘኻኽር እዩ፣ እዚ ድማ ሙሴ ክመዝግቦ ዘየድሊ ዝነበረ ሓቂ እዩ፣ እንተኾነ ግን ድሕረኛ ወለዶታት ክርስዕዎ ይኽእሉ ነይሮም። ከምኡ’ውን፣ ኣብ ዘፍጥረት 36:31 ብዛዕባ እቲ ‘ንደቂ እስራኤል ዝገዝእ ንጉስ ከይነበረ’ ዝብል ግዜ ተጠቒሱ ኣሎ፣ እዚ ድማ ብንጉሳዊ ግዝኣት ዝነበረ ደራሲ ርእይቶ ጥራይ እዩ ዝግለጽ። እቲ ቃላት ከምቲ ካብ ሕጊ መንግስቲ (ዘዳግም 17:14) ዝውሰድ ትንቢታዊ ሓሳብ ዝኾነ ፍንጪ የብሉን፣ እንተኾነ ግን ሙሴ ንንጉሳዊ ቅዋም እንተደኣ ኣዳልዩ፣ እቲ ምኽሩ ዝተመዝገበሉ ኣገባብ ብዝበዝሐ ብዝኽርታት ናይቲ ኣብ ግዝኣት ሰሎሞን ዝነበረ ታሪኻዊ ኩነታት ዝተቐልቀለ ምዃኑ ክንነጽግ ኣጸጋሚ እዩ። ገለ ክፍሊታት ብሓቂ ንሙሴ ደራሲ ምዃኑ ይድሕሩ እዮም፣ ንኣብነት ስዕረት ኣማሌቃውያን (ዘጸኣት 17:14) ከምኡ’ውን መጽሓፍ ኪዳን (ዘጸኣት 24:4)፣ እቲ ማእከላይ ክፋል ናይቲ ዘዳግዳጊ ሕጊ፣ ማለት ምዕራፋት 12-26 (ዘዳግም 31:24)። (ብተመሳሳሊ ኢያሱ 24:26 ነቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ክፋል እዩ ዝጠቅስ፣ ንምሉእ መጽሓፍ ኣይኮነን።) ብሓቂ እቲ ጸሓፍቲ ወይ ኣዳለውቲ ንገለ ክፍሊታት ሙሴ ደራሲ ምዃኑ ንምጕላሕ ዝገበሩዎ ጻዕሪ፣ እቲ ዝተረፉ ክፍሊታት ናይቲ መጽሓፍ ንሙሴ ወይ ንኢያሱ ከም ዘይብሉዎም ዝርግጽ መርኣያ እዩ፣ ከምኡ’ውን ኣንበብቶም ኣብ ከምዚ ዝበለ ጉዳያት ከምኦም ፍልልይ ክገብሩ ይደልዩ ነይሮም። እቲ ብሙሴ ደራሲ ጴንታቱክ ምዃኑ ዝብል እምነት ከመይ ገይሩ ተበገሰ? ምናልባት ካብቲ ቋንቋ ዘዳግም ዝተፈጥረ ባህርያዊ መደምደምታ እዩ። ስሙ ከም ዝኾነ ደራሲ ናይቶም ቀዳሞት ኣርባዕተ መጽሓፍቲ ዝሕብር ፈጺሙ ዝኾነ ነገር የለን፤ እንተኾነ ግን ዘዳግም ናብቲ ስብስብ ምስ ተወሰኸ፣ ስም ሙሴ ካብቲ መጽሓፍ ናብቲ ምሉእ ስራሕ ተሰጋገረ፤ ከምቲ ድሕሪኡ፣ ስም ዳዊት ናብቲ መዝሙራት ዝተወሰኸ፣ እዚ ድማ ብዙሓት ድሕሪ ዳዊት ዝመጹ መዝሙራት ኣብቲ ስብስብ ሃይማኖታዊ ግጥምታት ምእታዎም ፈጺሙ ዘይተሓተተ እዩ።
2. እቲ ዘይቀጥታዊ መርትዖ ናይቲ ሄክሳቱክ ግን፣ ዝያዳ ኣገዳሲ እዩ፤ እቶም ብዙሓት ምድግጋማት፣ ፍልልያት፣ ከምኡ’ውን ግርጭታት ብርሃን ዘውጽኡ፣ እቶም መጽሓፍቲ ሄክሳቱክ ውጽኢት ናይ ዝተሓላለኸ ስነ-ጽሑፋዊ መስርሓት ምዃኖም፣ ከምኡ’ውን ብሓደ ደራሲ ፈጺሞም ክጽሓፉ ከም ዘይክእሉ ዘርኢ ዘቕንዕ መርትዖ ይህቡ። ነዞም ፍጻሜታት እዚኦም ብዛዕባ እቶም ሕጋውያንን ታሪኻውያንን ክፍሊታት ሄክሳቱክ ብዝምልከት ክንርእዮም ጽቡቕ እዩ።

(ሀ) ኣብቲ ሄክሳቱክ ቢያንስ ሰለስተ ነጻ ሕጋዊ ኣካላት ከም ዘለዉና ዘርኢ መርኣያ፣ እዚ ድማ ምስቲ ናይ ብዙሓት ፍሉያት ታሪኻዊ ኩነታት ዝሰማማዕ፣ ካብቶም ዝበለጹን ዝርግጹን ዓወታት ናይ መጽሓፍ ቅዱስ ትንተና ተባሂሉ ክውሰድ ይከኣል።

(i.) መጽሓፍ ኪዳን (= C)፣ ዘጸኣት 20:1-26፤ ዘጸኣት 21:1-36፤ ዘጸኣት 22:1-31፤ ዘጸኣት 23:1-33። ኣብዞም ሕግታት እዚኦም ንጥንታዊት እስራኤል ንርእያ። ንቀሊል ድሌታት ናይ ሕርሻዊ ማሕበረሰብ እዮም ዝዓለሙ። ኣብ ሃይማኖታዊ ጉዳያት፣ ሰለስተ በዓላት ተጠቒሶም ኣለዉ፣ ኣብዚ ድማ መቕደስ ክበጽሑ ኣለዎም፤ መስዋእቲ ድማ ኣብ ዝኾነ ቦታ፣ ኣብ ሸኻራ መሰውኢታት ምድሪ ወይ ዘይተቐርጸ እምኒ ንእግዚኣብሔር ክቐርብ ይከኣል።

(ii.) እቲ ዘዳግዳጊ ሕጊ (= ዘዳግዳጊ) ናይ ዝማዕበለ ስልጣኔ ዘይተጠራጠረ መርትዖ ይህብ። ሸውዓተ በዓላት ተጠቒሶም ኣለዉ፤ እቲ ቀዳማይ ሕርሻዊ ባህርዮም ድማ ብምሉኡ ንሃይማኖታዊ ትርጉሞም ተገዚኡ እዩ፤ እቲ እግዚኣብሔር ክረኸብን ክምለኽን ዝኽእለሉ ብዙሓት ቦታታት ዝፈቕድ ፍቓድ ብዘይፍትሓዊን ብጽኑዕን ተሰሪዙ እዩ።

(iii.) እቲ ሌዋውያን ሕጊ፣ ወይ ክህነታዊ ሕጊ (= ክህነታዊ ጽሑፍ)፣ ምሉእ ብምሉኡ ዝተቐየረ ኩነታት ቅድሚ ምግማቱ ይግምት። እቲ ናይ ሓጢኣት ንቕሓት፣ ከምኡ’ውን እቲ ናይ ይቕረታ ድሌት፣ ነቲ ቀዳማይ ናይ ሓጐስ በዓል መንፈስ ተኪኡዎ እዩ፣ እዚ ድማ ኣብ ዝተወሰነ ግዜ ‘ንእግዚኣብሔር ንምርኣይ’ ዝመጽእ ነይሩ (እዚ መግለጺ እዚ ብኦርቶዶክሳውያን ጸሓፍቲ ድሕሪኡ ‘ብእግዚኣብሔር ንምርኣይ፣ ወይ ኣብ ቅድሚ እግዚኣብሔር ንምቕራብ’ ተባሂሉ ብጥበብ ተቐይሩ እዩ)። ስለዚ ክህነታዊ ጽሑፍ ብዝርዝር ነቲ ስርዓት መዓልቲ ምምሕሓር ይገልጽ፤ እዚ ‘ዝለዓለ ትካል ናይቲ ሌዋውያን ስርዓት’ ንኹሉ ቅድሚኡ ዝነበረ ሕጊ ዘይፍለጥ ይመስል። ክህነታዊ ጽሑፍ፣ ብተወሳኺ፣ ብዛዕባ ክህነት ምስ ዘዳግዳጊ ብግልጺ ይጋጮ። ኣብ ቅድሚ ስደት ዝነበሩ ግዜያት እቶም ሌዋውያን ካህናት ነይሮም፣ ሓንቲ ስድራቤት፣ ማለት ናይ ኣሮን፣ ፍሉይ ክብሪ እንተደኣ ነይሩዋ እኳ፤ እንተኾነ ግን ክህነታዊ ጽሑፍ ‘ነቶም ካህናት፣ ደቂ ኣሮን’ ካብ ‘እቶም ሌዋውያን’፣ እቶም ትሑታት ኣገልገልቲ መቕደስ ንምፍላይ ብዙሕ ጻዕሪ ይገብር፣ እዚ ድማ እቲ ክህነታዊ ሕጊ ድሕሪ እቲ ብሕዝቅኤል ዝተጠቕሰ ምምሕያሻት ከም ዝተጻሕፈ ብተግባር ዘርኢ ሓቂ እዩ። ካልእ ምምሕያሻት ድማ ኣብቲ ንክህነት ዝተወስደ ኣገባብ ምድላው ክረአ ይከኣል። ስለዚ፣ ኣብ ዘዳግዳጊ እቲ ኣምላኺ ባዕሉ ነቶም በዅራት ይበልዕ፣ እቲ ካህን ድማ ግቡኡ ይቕበል እዩ፣ ኣብ ክህነታዊ ጽሑፍ ግን እቲ ኣምላኺ ኣብኡ ዝኾነ ክፋል የብሉን፣ ከመይሲ ንኣገልጋሊ ብዘይገደብ እዮም ዝውሰዱ። ካልእ ፍልልያት ድማ ተረኺቦም ኣለዉ። ሕጂ እዞም ፍልልያት እዚኦም ብሓባራዊ ብልሓት ክግለጹ ይኽእሉ ነይሮም፣ እንተዘይኮይኑ እቶም ዝጠቕሱዎም መደምደምታታት ካብ ክልተ ነጻ ምንጭታት ብዝተረኽበ መርትዖ ኣይተደገፉን። ብታሪኽ እዞም ፍሉያት ሕግታት ምስ ፍሉያት ደረጃታት ምዕባለ እስራኤል ዝሰማማዑ ምዃኖም ክርአ ይከኣል። ዘዳግዳጊ ቅድሚ ዮስያስ ከም ዘይፍለጥ፣ ክህነታዊ ጽሑፍ ድማ ቅድሚ ስደት ከም ዘይፍለጥ ክርአ ይከኣል። ብዝርዝርን ብትዕግስትን ዝተገብረ ምርመራ ናይቲ ኣብ ታሪኻዊ መጽሓፍቲ ዘሎና ዘመናዊ መርትዖ፣ ብዙሓት ሕግታት ጴንታቱክ ንዘመናት ብምሉኡ ንሃይማኖታዊ መራሕቲ ወይ ማሕበራዊ ምምሕያሻውያን ናይቲ ሃገር ዘይፍለጡ ምዃኖም ብርግጽ ኣረጋጊጹ እዩ። ከምኡ’ውን ኣብ ክልተ ኣጋጣሚታት ዓበይቲ ለውጥታት ብመሰረት እቶም ክልተ ድሕረኛ ሕግታት፣ ኣብ ዘዳግምን ዘሌዋውያንን ዝተሓወሱ፣ ከም ዝተወስዱ ተርኢዩ እዩ። ብቋንቋ እውን እቲ ነፍሲ ወከፍ ሕጊ ናይ ገዛእ ርእሱ ፍሉይ ቃላት፣ ናይ ገዛእ ርእሱ ስነ-ጽሑፋዊ ፍሉይነት፣ ናይ ገዛእ ርእሱ ፍሉይ ኣገባብ ኣቕራርባ ከም ዘለዎ ግልጺ ኮይኑ እዩ። እቲ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሰለስተ ሕግታት ዝርአ ተደጋጋሚ ምብራኽ ናይ ፍሉያት ቃላት፣ ሓረጋት፣ ከምኡ’ውን ዓረፍተ ነገራት፣ ምስቲ እዚ ፍሉይ ኣገላልጻን ቃላትን ኣብቲ ፍሉይ ሕጊ ጥራይ ዝተሓጽረ ምዃኑ፣ ከምኡ’ውን ኣብ ካልኦት ከም ዘይረአ፣ ካብ ሓደ ደራሲ ምምጽኦም ብተግባር ይኽልክል። ስለዚ እቶም ሕጋዊ ክፍሊታት ሄክሳቱክ ምስ ሓድነት ደራሲ ወይ ምስ ግምታዊ ምዝርጋሕ ዘይሰማማዑ ምዃኖም ካብ ምክንያታዊ ክርክር ወጻኢ እዩ ተባሂሉ ክውሰድ ይከኣል። ቋንቋ ናይ ሓደ ሕጊ ሰራሒ ስራሕ ከም ዘይኮኑ የርኢ፤ ታሪኽ ድማ ናይ ሓደ ዘመን ፍርያት ከም ዘይኮኑ ብተመሳሳሊ ይውስን።

(ለ) ካብቲ ሕጋዊ ናብቲ ትረኻዊ ክፋል ናይቲ ሄክሳቱክ ክንሰጋገር ከለና፣ ምስ ዝያዳ ዝተሓላለኸን ዝተኣሳሰረን ጸገም ንገጥም።

(i.) ተደጋጋሚ ምድግጋማት ኣለዉ። ብተደጋጋሚ እቲ ሓደ ፍጻሜ ክልተ ግዜ ዝተመዝገበሉ ግልጺ ምልክታት ንርኢ። ንኣብነት ታሪኽ ፍጥረት፣ ማይ ኣይሂ፣ ታሪኽ ዮሴፍ፣ መዓት ግብጺ፣ ምሃብ ድርጭን ምልኣኽ መናን፣ ታሪኽ ሰለይቲ፣ ዕልወት ቆራሕ፣ ምምዛዝ ኢያሱ፣ ምውራስ ከነኣን ክንጠቅስ ንኽእል። ስማት ብዙሓት ሰባት ከምኡ’ውን ፍሉያት መቕደሳት ክልተ ግዜን ሰለስተ ግዜን ይግለጹ። እዞም ኣብነታት እዚኦም ብዝኾነ ይኹን መገዲ ምሉኣት ተባሂሎም ክውሰዱ የብሎምን፡ ብዘይገደብ ክበዝሑ ይኽእሉ። እቲ ደራሲ ብፍላጥ ባዕሉ ደጊሙዎ እዩ ተባሂሉ ክከራኸር ይከኣል እዩ፣ ግን

(ii.) እዞም ምድግጋማት እዚኦም ብዝሰማማዕ ለውጢ ቋንቋ፣ ከምኡ’ውን ብፍልልይ ኣገላልጻ ኣብቶም ዝገልጹዎም ፍጻሜታት ይምልከቱ። ነቲ ድሕረኛ፣ ማለት ነቶም ፍልልያት ትሕዝቶ፣ ቅድም ክንርኢ ኢና። እቲ ካልኣይ ታሪኽ ፍጥረት (ዘፍጥረት 2:4-25) ብዛዕባ እቶም ሽዱሽተ መዓልታት ዝኾነ ነገር ዘይፈልጥ ይመስል፣ ከምኡ’ውን ናይቲ ፍጥረት ተግባራት ቅደም ተኸተል (ሰብ ዕምባባ እንስሳታት ሰበይቲ) ብግልጺ ምስቲ ኣብ ቀዳማይ ምዕራፍ ዝተዋህበ ዝጋጮ ይህብ። ኣብቶም ክልተ ጽሑፋት ማይ ኣይሂ (ዘፍጥረት 6:18-22፣ ዘፍጥረት 7:1-24)፣ እቲ ቀዳማይ ክልተ ካብ ነፍሲ ወከፍ ዓይነት እንስሳ ናብ መርከብ ከም ዝኣተዉ ይገልጽ (ዘፍጥረት 6:19፣ ዘፍጥረት 7:15)፣ እቲ ካልኣይ ድማ ብተመሳሳሊ ግልጽነት ንሓደ ጽምዲ ርኹሳት እንስሳታት፣ ሸውዓተ ጽምዲ ንጹሃት እንስሳታት ክኣትዉ ከም ዝነበሮም ይገልጽ (ዘፍጥረት 7:2-3)። ሓደ ጽሑፍ ንነዊሕ ግዜ ማይ ኣይሂ 61 መዓልታት ይብል፤ እቲ ካልኣይ ድማ ሓደ ዓመትን 10 መዓልታትን። ኣብ ታሪኽ ዮሴፍ፣ ሓደ ጸሓፊ ብሓሳብ ሮቤል ናብ ጕድጓድ ከም ዝተደርበየ፣ ካብኡ ድማ ብሚድያናውያን ከም ዝተሰርቐ ይገልጽ፣ እቲ ካልኣይ ድማ ይሁዳ ንእስመኤላውያን ንምሻጡ መሪሕነት ከም ዝወሰደ ይምዝግብ (ዘፍጥረት 37:15-20 እቲ ግልጺ ምፍልላይ ዘይርግጽ እዩ)። ‘እቲ ትረኻ ናይቶም መዓት (ዘጸኣት 7:14 ክሳብ ዘጸኣት 11:10) ብተኸታታሊ ስርዓታዊ ፍልልያት ይምልከት፣ እዚ ድማ ንኣርባዕተ ፍሉያት ነጥብታት ዝምልከት እዩ (1) እቲ ንሙሴ ዝተዋህበ ትእዛዝ፤ (2) እቲ ንፈርኦን ዝቐረበ ሕቶ፤ (3) መግለጺ ናይቲ መዓት፤ (4) እቲ ንዕንቅፋት ፈርኦን ዝገልጽ ቀመር’ (ድራይቨር፣ l.c. ገጽ 25)። ኣብ ታሪኽ ሰለይቲ (ዘሁልቍስ 13:1-33፤ ዘሁልቍስ 14:1-45)፣ እቶም ክልተ ጽሑፋት ክሳዕ ክንድዚ ግልጽን ምሉእን ስለ ዝኾኑ ብዘይ ብዙሕ ጸገም ካብ ንሓድሕዶም ክፈላልዩ ይኽእሉ፣ ከምኡ’ውን ክልተ ምሉእ ብምሉኡ ነጻ ትረኻታት የቕርቡልና። ኣብ ሓደ፣ እቶም ሰለይቲ ንደቡብ ይሁዳ ጥራይ ይምርምሩ፣ ተመሊሶም ድማ ንምድሪ ብልጽግናኣ የንብሩ፣ ግን ንሓይሊ ነበርቲ ይፈርሑ፤ ካሌብ ጥራይ ካብቲ ናይ ተስፋ ምቑራጽ ምኽሮም ይፍለ፣ ከምኡ’ውን ካብቲ ናይ ቅድስቲ ምድሪ ምውጻእ ቅጽዓት ንሱ ጥራይ ይድሕን። ኣብቲ ካልኣይ፣ እቶም ሰለይቲ ክሳብ ሰሜን ይበጽሑ፣ ኣብ ምምላሶም ድማ ብዛዕባ ምድሪ ምብኻር ይገልጹ፤ ኢያሱ ምስ ካሌብ ኣብቲ ናይ ምዕራፍ ዘይጠቅም ዕዮን ኣብቲ ዝመጽእ ተስፋን ይተኣሳሰር። ከም ናይ መወዳእታ ኣብነት ዕልወት ቆራሕ (ዘሁልቍስ 16:1-50፤ ዘሁልቍስ 17:1-13) ክንወስድ ንኽእል፣ ኣብዚ ድማ ሰለስተ ትረኻታት ዝተሓዋወሱ ይመስል። ኣብ ሓደ፣ ዳታንን ኣቢራም፣ ካብ ነገድ ሮቤል፣ ንፖለቲካዊ ዕልወት ኣብ ልዕሊ ሲቪላዊ ግዝኣት ሙሴ ይመራመሩ፣ ብምድሪ ድማ ብህይወት ይውሓጡ፤ ኣብቲ ካልኣይ፣ ቆራሕን ክልተ ሚእትን ሓምሳን መራሕቲ ማሕበርን ንሓጽርነት ክህነታዊ ስርዓት ናብ ነገድ ሌዊ ይቃወሙ፣ ብሓዊ ድማ ይበልዑ፤ ኣብቲ ሳልሳይ፣ ቆራሕ ናይ ሃይማኖታዊ ምንቅስቓስ ኣፈኛ እዩ፣ እዚ ድማ ብሌዋውያን ኣብ ልዕሊ እቲ ብኣሮንን ኣሮናዊ ክህነትን ዝረኸቡ ፍሉያት መሰላት ዝተበገሰ እዩ። እዞም ፍልልያት ኣገላልጻ ብዘይካ ምቕያር ቋንቋን ፍሉይ ኣገላልጻን ይምልከቱ፣ ስለዚ ካብ ዘይተሓላለኸ ምብልባል ሰለስተ ስነ-ጽሑፋዊ ኣካላት ምስቶም ሰለስተ ዓበይቲ ሕጋዊ ደረጃታት ዝሰማማዑ ብቐስ ይረኣዩ።

1. ዘዳግም (= ዘዳግዳጊ) ብብዝሒ በይኑ እዩ ዝርከብ፤ ግን ኣብ መጽሓፍ ኢያሱ ብዙሓት ዘዳግዳጊ ወሰኽቲ ኣለዉ፣ እዚ ድማ ብመንፈስ ናይቲ ንኣረማውያን ዝነበረ መሪር ጽልኢ ዝተጸንሰ እዩ፣ እዚ ድማ ናይ ብሉጽ ቅንኣት ዘይተርፍ መተሓባበሪ ተባሂሉ ይውሰድ ነይሩ።
2. እቲ ቀንዲ ክፋል ናይቲ ስራሕ ምስ መጽሓፍ ኪዳን ዝሰማማዕ እዩ፣ እዚ ድማ ኣብ ገጻቱ ዝርከብ እዩ። ጻዕራም ምርመራታት እዚ ሓደ ዓይነት ሰነድ ዘይኮነስ፣ ግን ዝተሓዋወሰ ስራሕ ምዃኑ ኣረጋጊጹ እዩ። ክልተ ጸሓፍቲ ተፈላልዮም ኣለዉ፤ ካብቲ ሓደ ‘እግዚኣብሔር’፣ እቲ ካልኣይ ድማ ‘ኤሎሂም’ ከምቲ ንኣምላኽ ዝጥቀሙሉ ስም ምዃኑ፣ ብመሰረት እዚ ድማ ብጃህዊስትን ኤሎሂስትን ተባሂሎም ተጸዊዖም፣ እዚ ድማ ናብ ጃህዊስትን ኤሎሂስትን ተሓጺሩ፣ እቲ ናይዞም ታሪኻት ምትእስሳር ድማ ኣብ ቀደም ግዜ ዝተፈጸመ ይመስል፣ እዚ ድማ ከም ኣይሁዳዊ ኢንሳይክሎፔድያ ይፍለጥ።
3. እቲ ኣሰራርሓ ናይቲ ምሉእ ታሪኽ ናይቲ ደራሲ ክህነታዊ ሕጊ እዩ፣ እዚ ሰነድ እዚ ድማ ነቲ ስርዓታዊ መሰረት ንምድላው ናይቲ ምሉእ ስራሕ ይህብ፣ ስለዚ ድማ ከም ክህነታዊ ጽሑፍ ይፍለጥ። ብመደምደምታ፣ ሕጊ ቅድስና ክንጠቅስ ኣሎና፣ እዚ ድማ ንሕጊ ቅድስና (ዘሌዋውያን 17:1-16፤ ዘሌዋውያን 18:1-30፤ ዘሌዋውያን 19:1-37፤ ዘሌዋውያን 20:1-27፤ ዘሌዋውያን 21:1-24፤ ዘሌዋውያን 22:1-33፤ ዘሌዋውያን 23:1-44፤ ዘሌዋውያን 24:1-23፤ ዘሌዋውያን 25:1-55፤ ዘሌዋውያን 26:1-46)፣ ስብስብ ናይ ስነ-ምግባራውያን ከምኡ’ውን ስርዓታውያን ትእዛዛት እዩ፣ እዚ ድማ ብግልጺ ቅድሚ ስራሕ ክህነታዊ ጽሑፍ ዝነበረ እዩ፣ ኣብኡ ድማ ተሓዊሱ ኣሎ። ከምኡ’ውን እቲ ኣዳላዊ ወይ ኣርታዒ (= ኣዳላዊ) ኣሎ፣ እዚ ድማ ነቶም ፍሉያት ትረኻታት ሓደ ጽፉፍን ዝተኣሳሰረን ምሉእ ገይሩ ኣዋሃሂዱዎም። እዚ ምዝርዛር እዚ እውን ንዓቕሚ ተንተንቲ ንኻልኦት ምንጭታት ኣብ ኣሰራርሓ ሄክሳቱክ ዝተጠቕሙ ንምፍላይ ኣይውድኦን እዩ። እቲ ዝበዝሐ ብልሓትን ዘይፍትሓዊ ኣገባብን ብዝኾኑ ገለ ጸሓፍቲ ንህልውና ብዙሓት ደረስቲ፣ ኣዳለውቲ፣ ከምኡ’ውን መራመርቲ ንምርካብን ንግልጺ ወሰን ንምውሳንን ዝኸኣሉሉ፣ ብዙሕ ግዜ ድማ ንግምቶታቶም ኣብ ዘይርግጽ መሰረት ናይ ግላዊ ምርጫታት ጥራይ ዝምርኮሱ፣ ካብ ሕጋዊ ምዕባለ ናይ ትንተናዊ ብልሓት ንላዕሊ ከም ምትላል ክውሰድ ኣለዎ።

II. ትንተና ናይቲ ሄክሳቱክ።

ዕዮ ትንተና ድማ ነቲ ዝምልከቶም ዕለታት ንምርካብ፣ ከምኡ’ውን ንሓድሕዳዊ ዝምድናታት ናይቶም ኣካላት ሄክሳቱክ ንምውሳን እዩ።

1. ኣብ መበል 17 ክፍለ ዘመን ብተደጋጋሚ ንሄክሳቱክ ብትሪ ንምምርማር ፈተነታት ተገይሩ እዩ፤ ግን ንዣን ኣስትሩክ፣ ሓኪም ሉዊስ 14ይ፣ እቲ ጉዳይ ብሳይንሳዊን ስርዓታውን ኣገባብ ንምምልካት ናይ ቀዳማይነት ክብሪ ይወሃቦ (1753)። ንሱ እዩ ኣብ ዘፍጥረት ንምልውዋጥ መለኮታዊ ስማት ንመጀመርታ ዝጠቐሰ፣ ከምኡ’ውን ነዚ ፍጻሜ እዚ ናብቶም ክልተ ቀንዲ ምንጭታት ዘፍጥረት ዝተኣከበሉ ኣትሒዙዎ። እዚ ምርግጋጽ እዚ ብኣይክሆርን ተማዕቢሉ፣ ከም መላግቦዊ ግምት ተባሂሉ ተፈለጠ። ኣይክሆርን እቲ ምልውዋጥ መለኮታዊ ስማት ብስርዓት ምስ ካልኦት ፍሉያት ፍልልያት ብቋንቋዊን ታሪኻዊን ኣረኣእያ ከም ዝምልከት ኣስተውዒሉ። ተወሳኺ ምርመራ ድማ ክልተ ምንጭታት ከም ዘለዉ ኣርኣየ፣ ክልቲኦም ድማ ‘ኤሎሂም’ ዝብል ስም ይጥቀሙ። እዚ ናይ ካልኣይ ኤሎሂስት ጽንሰ-ሓሳብ፣ ካብኡ ድማ ብመጀመርታ ብዙሓት ግጉያት መደምደምታታት ዝተወስዱ፣ ኣብ ዓውዲ መጽሓፍ ቅዱስ ትንተና ከምቲ ናይ ኣስትሩክ ባዕሉ ቀዳማይ ምርግጋጽ ዘይተሓተተ መደምደምታ ኮይኑ ተረኺቡ እዩ።
2. እዞም ኣብ ጽሑፍ ዘፍጥረት ዝተረኽቡ ዘይተጸበዩ ምርግጋጻት ብባህርያዊ መገዲ ንትንተና ናይቶም ዝተረፉ መጽሓፍቲ ሄክሳቱክ ኣመላኸቱ። ግን ከምቲ ናይ ክልተ መለኮታዊ ስማት ኣጠቓቕማ ዝበለ ፍሉይ መለክዒ ዘይምህላው ንምዕባለ ኣጸጋሚ ገበሮ። ገደስ ግን ኣብ ስኮትላንድ (1800) ከምኡ’ውን ቫተር ኣብ ጀርመን (1802) ነቲ ዕዮ ፈተኑ። እቲ ድሕረኛ፣ ብፍላይ፣ ስርዓታዊ ጽንሰ-ሓሳብ ኣማዕበለ፣ እዚ ድማ ከም ፍርፋር ግምት ይፍለጥ። ንሱ እቲ ተደጋጋሚ ምድግጋማትን ዝፈላለ ኣገላልጻን ናይቶም ፍሉያት ክፍሊታት፣ ከም ስብስብ ናይ ዘይተኣሳሰሩ ፍርፋራት ጥራይ ብምክንያታዊ መገዲ ክግለጽ ከም ዝኽእል ይኣምን ነይሩ፣ እዚ ድማ ድሕሪኡ ብጻዕራም ታሪኽ ጸሓፊ ናይ ጥንታዊ ስነ-ጽሑፍን ጥንታዊ ታሪኽን እስራኤል ተኣኪቡን ብዘይስምምዕነት ተሰፊሩን እዩ። ንሱ ዘዳግም ኣብ ግዜ ዳዊት ከም ዝተበገሰ ይኣምን ነይሩ፤ ከምኡ’ውን እቲ ዝተረፈ ጴንታቱክ ብቐስ ከም ዝተወሰኸሉ ቀንዲ ክፋል ኮይኑ ኣገልጊሉ እዩ።
3. እቲ ቀንዲ ድኻም ናይዚ ካልኣይ ጽንሰ-ሓሳብ (ባዕሉ ናይቲ ቀዳማይ ባህርያዊ ምግናን)፣ ነቶም ናይ ሓደ ኣዋሃሃዲ መርህ ከምኡ’ውን ናይ ፍሉይ መደብ ምልክታት ብምሉኡ ምዝንጋዑ እዩ፣ እዚ ድማ ብምምርማር ናይቲ ሄክሳቱክ ብሓፈሻ ይግለጽ። እቲ ዓቢ ክብርታት ደ ወተ ነዚ ብግልጺ ምግባሩ እዩ። ግን ንሱ እውን ዘመን ታሪኻዊ ትንተና ከምቲ ስነ-ጽሑፋዊ ትንተና ዝቃወም ወይ ዝምልእ ጀሚሩ እዩ። ንሱ ኣብ መንጎ ዘመናዊ ትረኻታትን ሕጊ ጴንታቱክን ጥንቁቕ ንጽጽር ብምግባር መሪሕነት ወሲዱ። ከም ውጽኢት ናይዚ ምርመራ እዚ፣ ዘዳግም ናይ እስራኤል ህይወትን ኣምልኾን ቅድሚ ግዜ ምምሕያሽ ዮስያስ ዘይፍለጥ ስእሊ ከም ዘቕርብ ኣሚኑ። ሓጺር ስጕምቲ ጥራይ ነዚ መደምደምታ እዚ ካብ ምልላይ ዘዳግዳጊ ምስቲ ኣብ ግዝኣት ዮስያስ ኣብ ቤተ መቕደስ ዝተረኽበ ሕጊ መጽሓፍን ብንጉስ ከም መሰረት ምምሕያሻቱ ዝተቐበሎን (2 ነገስት 22:1-20) ይፈልዮ። ምውጻእ ዘዳግዳጊ ነቲ ቀንዲ ጸገም ብዝበዝሐ ኣቀሊሉዎ፣ ግን ብመወዳእታ ኣይፈትሖን። ኣብ ልዕሊ እቲ ናይ ደ ወተ (ብመጀመርታ) ብምሉኡ ታሪኻዊ ኣገባባት ንስነ-ጽሑፋዊ ምርመራታት ዝደገፈ ምላሽ፣ ኣብ መንጎ ኤሎሂስት ዘፍጥረት ከምኡ’ውን ሕጊ ማእከላይ መጽሓፍቲ ዝነበረ ዝምድና ንምምስራት ኣኸለ። እዚ ድማ ከም ግሩንድሽሪፍት ወይ ቀዳማይ ሰነድ ተቖጺሩ፣ እዚ ድማ እቲ ጃህዊስታዊ ጸሓፊ ዝመልአን ዘመሓየሸን እዩ። ስለዚ እዚ ጽንሰ-ሓሳብ እዚ ከም ተወሳኺ ግምት ይፍለጥ፣ እዚ ድማ ክሳብ ሁፕፌል (1853) ንጃህዊስት ንሓድሕዶም ዘይሰማማዑ ትረኻታት ከም ዝብል፣ ከምኡ’ውን ንሓቀኛ ባህርዩ ፍጹም ዘይሰማማዕ ተወሳኺ ቦታ ከም ዝህብ ክሳዕ ዝጠቐሰሉ ግዜ ጸኒሑ።
4. ስለዚ ናብቲ ድሕረኛ ሰነድ ጽንሰ-ሓሳብ ንመጽእ። ዕዮ ሁፕፌል ሰለስተ ዘላቒ ውጽኢታት ኣፍሪዩ።
5. ኣብ ትሕቲ ዘፍጥረት ክልተ ፍሉያት ኤሎሂስታዊ ሰነዳት ኣለዉ፣ እቶም ምዕራፋት ብጃህዊስታዊ ኣዳላዊ ዝተመሓየሹ (ንኣብነት 20-22) ካብቲ ጸሓፊ ዘፍጥረት 1:1-31 ፍጹም ዝተፈላለየ ደራሲ እዮም ዝብሉ።
6. እቲ ጃህዊስት ከምቲ ኤሎሂስት ነጻ ምንጪ ኮይኑ ክውሰድ ኣለዎ።
7. እቶም ምድግጋማትን ፍልልያትን ናይቲ ጃህዊስት ነቲ ተወሳኺ ጽንሰ-ሓሳብ ብምሉኡ ይነጽጉ፣ ከምኡ’ውን ምስቲ ኤሎሂስት ፈጺሙ ዘይተፋለጠ ምዃኑ የርእዩ፣ ግን ባዕሉ ዝሓዘ፣ ምሉእ፣ ከምኡ’ውን ነጻ ጽሑፍ ይህብ። ሁፕፌል ኣብ ኖልደከ ጠቓሚ መሓዛ ረኺቡ፣ ንሱ ድማ ገለ ንኣሽቱ ምምሕያሻት እናኣእተወ፣ እቲ ኤሎሂስታዊ ኣሰራርሓ ኣብ ምሉእ ሄክሳቱክ ከመይ ገይሩ ክረአ ከም ዝኽእል፣ ከምኡ’ውን ብምርኣይ ምድግጋም ናይቲ ቋንቋዊ ፍሉይነቱን ጽንዓት ሃይማኖታዊ ሓሳባቱን ብቐሊሉ ከመይ ገይሩ ክፍለጥ ከም ዝኽእል ኣርኣየ።
8. ጽንሰ-ሓሳብ ግራፍ-ወልሃውዘን። ትንተና ነቶም ኣካላት ሄክሳቱክ ንምፍላይ ክጅምር እኳ እንተጀመረ፣ ንሓድሕዳዊ ዝምድናታት ናይቶም ፍሉያት ሰነዳት ንምምርማር ዝኾነ ጻዕሪ ከም ዘይተገብረ ክረአ እዩ። ካብዚ ንላዕሊ ድማ ነዞም ሰለስተ ስነ-ጽሑፋዊ ደረጃታት ከም መግለጺታት፣ ከምኡ’ውን ናይ ብዙሓት ታሪኻዊ መስርሓት፣ እዚ ድማ እቲ ህዝቢ ኣብ ዝተፈላለየ ግዜያት ዝሓለፎ፣ ዝኾነ ሰብ ከም ዝሓሰቦ ኣይመስልን። ግዝያዊ ፍታሕ ብዛዕባ ኣጠቓቕማን ስፍሓትን ናይቶም ፍሉያት ምንጭታት ተረኺቡ ነይሩ። ግራፍ (1866) ኣብ መንጎ እዞም ምንጭታት ባዕሎም ንጽጽር ኣካይዱ፤ ከምኡ’ውን ንዘዳግዳጊ ምስ ሕጊ መጽሓፍ ዮስያስ ከም ጽኑዕ ነጥቢ ንምጅማር ምርመራታት ብምውሳድ፣ ድሕሪ ዝርዝር ምርመራ፣ ዘዳግዳጊ ንሕግታት ጃህዊስት ኣብ ዘጸኣት 20:1-26፤ ዘጸኣት 21:1-36፤ ዘጸኣት 22:1-31፤ ዘጸኣት 23:1-33፤ ዘጸኣት 34:1-35 ይግምት እኳ እንተኾነ፣ እቲ ብዝበዝሐ ሌዋውያን ሕጊ (ማለት ክህነታዊ ጽሑፍ ወይ ኤሎሂስታዊ ግሩንድሽሪፍት) ንጸሓፊ ዘይፍለጥ ክኸውን ከም ዝነበሮ ደምደመ። ነዚ ውጽኢት እዚ ብውሽጣዊ መርትዖ ብምምርማር፣ ክህነታዊ ጽሑፍ ቅድሚ ስደት ክምረት ከም ዘይከኣለ፣ ከምኡ’ውን ብዝተኻእለ መጠን ብዕዝራ ከም ዝተኣከበ ደምደመ። ገለ ዝርዝራት ናይ ጽንሰ-ሓሳብ ግራፍ ብፍላይ ንጥቃት ዝተቓልዑ ነይሮም፤ ግን ብወልሃውዘን ተቐቢሉ፣ እቲ ፕሮለጎመና ናብ ታሪኽ እስራኤል (1883) ከም ዝለዓለ ነጥቢ ናይ መጽሓፍ ቅዱስ ትንተና ክውሰድ ይከኣል። ብኣረኣእያኡን ብሓፈሻ ድማ ንኣረኣእያኡ ብዛዕባ እቲ ቀንዲ ሕቶ ዘይከሓድ ክንወስዶ ንኽእል፣ ንጽጽር ናይ ሕግታት ምስቲ ብትንቢታዊን ታሪኻዊን መጽሓፍቲ ዝተዋህበ መርትዖ፣ ‘እቶም ሰለስተ ዓበይቲ ደረጃታት ሕግታት ኣብቶም መጽሓፍቲ ሙሴ ዝተሓወሱ ኩሎም ናይ ሓደ ዘመን ዘይኮኑ፣ ግን ምስ ሰለስተ ደረጃታት ምዕባለ ትካላት እስራኤል ዝሰማማዑ ምዃኖም’ የርኢ። ብተወሳኺ፣ ኣብ መንጎ ሕጋውያንን ታሪኻውያንን ክፍሊታት ንምፍላይ ዝኾነ ቅቡል ምኽንያት ከም ዘይነበረ ብፍትሓዊ መገዲ ጠቒሱ፤ ኣይሁዳዊ ኢንሳይክሎፔድያ፣ እዚ ድማ ብብዝሒ ትረኻዊ እዩ፣ ግን ንሕጊ ሲና ይሓውስ፤ ዘዳግም ምሉእ ታሪኻዊ ኣቕራርባ ይህብ፤ እቲ ክህነታዊ ሕጊ ነቲ ምሉእ ኣሰራርሓ ይህብ። እቲ ታሪኻዊ ቅደም ተኸተል ናይዞም ሕግታት ሕጂ ካብ ክርክር ወጻኢ ተባሂሉ ክውሰድ ይከኣል፣ ጃህዊስታዊ፣ ዘዳግም፣ ክህነታዊ ሕጊ። ‘እቶም ሕግታት ኣብ ቅኑዕ ቦታኦም ምስ ተቐመጡ እቲ ቀንዲ ምንጪ ምብልባል ኣብ ምጽናዕ ብሉይ ኪዳን ይርሓቕ፣ እቲ ማእከላይ ጸገም ትንተና ይፍታሕ፣ እቲ ኣብ መንጎ ዘመናዊ ትንተናን ወግዓዊ ትውፊት ክርክር ድማ ብሓቂ ይውሰን’ (ደብልዩ. ኣር. ስሚዝ፣ ብሉይ ኪዳን ኣብ ኣይሁዳዊት ቤተ ክርስትያን 2 388)።

III. ባህርያት ናይቲ ሄክሳቱክ።

ሕጂ ድማ ባህርያት ናይቶም ፍሉያት ሰነዳት ክንጥቅስ ኣሎና፣ እዚ ድማ ስነ-ጽሑፋዊ ፍልልያቶም ጥራይ ዘይኮነስ ሃይማኖታዊ ኣረኣእያኦም እውን ይፈልይ። ምናልባት ብዘዳግም ምጅማር ዝቐለለ ክኸውን እዩ፣ እዚ ድማ ዝያዳ ባዕሉ ዝሓዘ ስለ ዝኾነ፣ ዝያዳ ግልጺ መርትዖ ናይ ነጻ ሓሳብን ቋንቋን የርኢ፣ ከምኡ’ውን ግምታዊ ዕድሚኡ ብዘይተሓተተ ርግጽነት ክውሰን ይከኣል።

1. ዘዳግዳጊ። ካብ 2 ነገስት 22:1-20፤ 2 ነገስት 23:1-37 ኣብ ቤተ መቕደስ ዝተረኽበ ሕጊ መጽሓፍ ዓቢ ስምዒት ከም ዝፈጠረ፣ ከምኡ’ውን ንሃገራዊ ምምሕያሽ ብንጉስ ዮስያስ ኣብ ዓመት 621 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ብሓሳብ ናይቲ ትንቢታዊ ወገን ዝተጀመረ መሰረት ከም ዝሃበ ንመሃር። እቲ ጥንታዊ ጽንሰ-ሓሳብ እዚ ‘መጽሓፍ ኪዳን’ ብሓቂ ጴንታቱክ ከም ዝነበረ እዩ፣ እዚ ድማ ንዘመናት ቅድሚኡ ዝተጻሕፈ፣ ንነዊሕ እዋን ብምሉኡ ዝተረስዐ፣ ብኣጋጣሚ ድማ እንደገና ዝተረኽበ፣ ብመወዳእታ ድማ ከም ሕጊ ሃገራዊ ጽድቂ ዝተቐበለ እዩ። ግን እዚ ኣረኣእያ እዚ ብምሉኡ ዘይቅኑዕ እዩ።

(i.) ምሉእ ጴንታቱክ ክሳዕ ክንድዚ ብምሉኡ ክጠፍእ ወይ ክሳዕ ክንድዚ ብምሉኡ ክርስዕ ዘይከኣል እዩ። እቲ ኣብ ቤተ መቕደስ ዝተረኽበ መጽሓፍ ዓቢ ስምዒት ፈጢሩ፣ ከመይሲ ንኹሉ ዝምልከቶ ሰብ ምሉእ ብምሉኡ ሓድሽ መልእኽቲ ኣምጺኡ።

(ii.) ታሪኽ ብግልጺ ኣርኢዩ እዩ እቲ ዓቢ ክፋል ጴንታቱክ እቲ ሌዋውያን ሕጊ፣ ክሳዕ ብዙሓት ዓመታት ድሕሪኡ ከም ዘይተፈጥረ ወይ ከም ዘይተተግበረ፤ ስለዚ እዞም ሕግታት እዚኦም ብዝኾነ ይኹን መገዲ ኣብዚ ሓድሽ ዝተረኽበ ስራሕ ክሓወሱ ኣይክእሉን እዮም።

(iii.) እቲ ጽሑፍ ‘ኩሉ ቃላት ናይቲ መጽሓፍ’ ኣብ ሓደ መዓልቲ ክልተ ግዜ ብዓውታ ከም ዝተነበበ ይገልጽ ምዃኑ ክንውስኽ ንኽእል። እቲ ከምዚ ዝበለ ተግባር ብዛዕባ ምሉእ ጴንታቱክ ዘይከኣል ምዃኑ ንወግዓውያን ተንተንቲ ናይ ምቹእ ምርጫታት ጽንሰ-ሓሳብ ንምጥቃስ ኣገዲዱዎም እዩ፤ ግን እዚ ዘይፍትሓዊ ግምት ካብ ሓሳዊ ምምላጥ ዝሓሸ ኣይኮነን።

(iv.) ብመወዳእታ፣ እቲ ‘መጽሓፍ ኪዳን’ ዝብል ስም ንምሉእ ጴንታቱክ ፈጺሙ ኣይወሃብን፣ ግን ንገለ ኣካላቱ ጥራይ እዩ። እቲ ኣሉታዊ መርትዖ እቲ ከምዚ ዝተረኽበ ሕጊ መጽሓፍ ክፋል ጴንታቱክ ጥራይ ምዃኑ እንተደኣ ኣረጋጊጹ፣ እቲ ኣወንታዊ ምኽንያታት እዚ ክፋል ሕጊ ምስ ዘዳግም ሓደ ምዃኑ ንጥርጣረ ፈጺሙ ቦታ ኣይገድፍን።

(i.) እቲ ስም ‘መጽሓፍ ኪዳን’ ንዘጸኣት 24:7 ወይ ንዘዳግም ጥራይ ክምልከት ይኽእል። እቲ ካልእ ስም ‘መጽሓፍ ሕጊ’ ኣብ ዘዳግዳጊ ባዕሉ ከም ገዛእ ርእሱ ምቹእን ፍሉጥን መጸውዒ ብተደጋጋሚ ይጥቀስ።

(ii.) ግን ብዝበለጸ ብዛዕባ ትሕዝቶን ባህርይን ሕጊ መጽሓፍ ዮስያስ ብምርኣይ ውጽኢቱ ክንፈርዶ ንኽእል። ምርግጋጽ ናይቲ መጽሓፍ ናብ ክልተ ኣገዳሲ ውጽኢታት ኣኸለ፣ (ሀ) ምሉእ ምምሕያሽ ናይ ምሉእ ስርዓት ሃይማኖት እስራኤል፣ ምጥፋእ ከባብያዊ መቕደሳት፣ ከምኡ’ውን ምትእኽኻብ ኩሉ መስዋእታዊ ኣምልኾ ኣብ ቤተ መቕደስ የሩሳሌም፣ (ለ) ምብዓል ዓቢ ፋሲካ ብጥብቂ ብመሰረት እቲ ኣብቲ ሓድሽ መጽሓፍ ዝተወሰነ ስርዓታት፣ ብምሉእ ህዝቢ። ብስነ-ጽሑፋዊን ብቋንቋዊን፣ እቶም ፍሉያት ባህርያት ዘዳግዳጊ ብግልጺ ዝተመልከቱ እዮም። ‘ብቃላት፣ ብሓቂ፣ ንኣሽቱ ፍሉያት ቃላት እዩ ዘቕርብ፤ ግን ፍሉያት ቃላትን ሓረጋትን፣ ብዙሕ ግዜ ምሉእ ዓረፍተ ነገራት ዝሓዙ፣ ብዘይተለመደ ድግግሞም ይረኣዩ፣ ንነፍሲ ወከፍ ክፋል ናይቲ ስራሕ ፍሉይ ሕብሪ ይህቡ’ (ድራይቨር፣ op. cit. 99)። ክሳዕ ክንድዚ ድማ፣ ናይ ዘዳግዳጊ ደራሲነት ወይ ብዘዳግዳጊ ጽልዋ ዝተጻሕፈ ጽሑፍ ብቕጽበት ንምፍላጥ ይከኣል። (ንሓደ ምቹእ ዝርዝር ናይ ከምዚ ዝበለ ቃላትን ሓረጋትን ኣንባቢ ናብቲ ጥንቁቕ ዝርዝር፣ ib. 99-102 ክምርመር ይኽእል እዩ።) እቲ ኣገባብ ጽሑፍ ነጻን ዝፈስስን እዩ፤ ነዊሕን ክብረታውን ዓረፍተ ነገራት ይበዝሑ፤ ግን ኣብቲ ኣቕናዕቲ ቃላት እቲ ጸሓፊ ንእግዚኣብሔር ኣብ ልዕሊ እስራኤል ዘቕርቦ ዘይተደለየ ወይ ዘየሰልችው ነገር የለን። ብሃይማኖት፣ እቲ ፍሉይ ባህርይ ዘዳግዳጊ ሕጊ ሓደ መቕደስ እዩ፣ እዚ ድማ ብጽኑዕ መጠንቀቕታታት ብተደጋጋሚ ይትግበር፤ ግን፣ ብመወዳእታ፣ ንውሽጣዊ ሓሳብ ናይቲ መጽሓፍ ንምፍጻም ውሽጣዊ ኣገባብ ጥራይ እዩ፣ ማለት ዓብይ ፍቕሪ ኣምላኽ ኣብ ምምራጽን ምድሓንን እስራኤል፣ ከምኡ’ውን ንሱ ካብ ምሉእ ምውፋይ ልቢ ሰብ ዝጽበዮ ምላሽ። እዚ ብሓቂ ትንቢታዊ ቴማ ብኸምዚ ዝበለ ፍቕርን ለውሃትን ዝተሓዘ እዩ፣ እዚ ድማ ነቲ ብሓጐስ ዝተመርጸ ስያሜኡ ‘ወንጌል ብሉይ ኪዳን’ ንምጽድቕ የኽእል።

2. ክህነታዊ ጽሑፍ። ዘዳግዳጊ ነቲ ትንቢታዊ ኣሰራርሓ ሕጊ ሙሴ እንተደኣ ወኪሉ፣ እዚ ድማ ብብርሃን ናይቲ ድሕሪኡ ዝመጸ ታሪኽን ሃይማኖታዊ ተመክሮታት ኣርባዕተ ዘመናትን ዝተረኣየ፣ ክህነታዊ ጽሑፍ ድማ ድሕሪ ሚእቲ ዓመት፣ እቲ ቲኦክራሲ ብተግባር ኣብ ምፍጻም ክህነታዊ ሃሳባት ምስ ተረኽበ፣ እቲ ቀዳማይ ታሪኽ እስራኤል ብመሰረት ድሌታት ድሕረኛ ዘመን ከመይ ገይሩ ከም ዝተተርጐመ የርእየና። ከምቲ ሕጊ ሓደ መቕደስ ኣብ ዘዳግም እቲ ተግባራዊ ኣተገባብራ ናይ ትምህርቲ ኢሳይያስ ብዛዕባ ቅድስናን ዘይጥሕስነት ጽዮንን ዝኾነ፣ ከምኡ’ውን ምፍልላይ ሌዋውያን ካብ ካህናት፣ እዚ ድማ ኣብ ምሉእ ዘሌዋውያን ብተደጋጋሚ ዝጕላሕ፣ ብሓቂ ውጽኢት ናይ ሓሳብ ሕዝቅኤል እዩ፣ እዚ ድማ ብዛዕባ እቲ ዝበለጸ ፍታሕ ናይቲ ጸገም እዩ፣ እዚ ድማ ብምኽንያት ምምሕያሽ ዮስያስ፣ እቶም ልዑል ቦታታት ምስ ተዓጽዉ፣ እቶም ኣብኡ ዘገልግሉ ዝነበሩ ካህናት ድማ ካብ ኩሉ መዓልታዊ መነባብሮኦም ምስ ተገፈፉ። ሓሳብ ሕዝቅኤል እቶም ሌዋውያን፣ ቅድሚኡ ምሉእ ክህነታዊ መሰላት ይረኽቡ እኳ እንተነበሩ፣ ብምኽንያት ምስታፎም ኣብቲ ጣኦታዊ ተግባራት፣ እዚ ድማ ንኣምልኾ ኣብቶም ልዑል ቦታታት ዝምልከት ነይሩ፣ መሰላቶም ክስእኑ ከም ዝነበሮም፣ ከምኡ’ውን ናብ ምፍጻም ትሑት ዕዮታት ምስቲ ኣብ የሩሳሌም ዝተመስረተ ኣምልኾ ዝተኣሳሰሩ ክወርዱ ከም ዝነበሮም እዩ። ንጽጽር ናይ ሃይማኖትን ታሪኻዊ ኩነታትን ብክህነታዊ ጽሑፍ ዝግመት፣ መበገሲኡ ድሕሪ ሕዝቅኤል ምዃኑ ብተግባር የርኢ። ብርግጽ እዚ ንስነ-ጽሑፋዊ ምፍራዩ ጥራይ እዩ ዝምልከት፣ ንኹሉ ትሕዝቶኡ ኣይኮነን፣ ገለ ካብኡ (ንኣብነት ‘ሕጊ ቅድስና’) ብግልጺ ካብ ዝበዝሐ ጥንታዊ ምንጪ ዝተረኽበ እዩ። ይኹን እምበር፣ ንክህነታዊ ጽሑፍ ከም ስርዓት ሕጊ ብዛዕባ ስርዓታዊ ደንብታት ጥራይ ዝምልከት፣ ወይ ከም ሃይማኖታዊ ሕጊ መጽሓፍ ናይቲ ዝተመልሰ ማሕበረሰብ ምውሳድ ግጉይ እዩ። እቲ ደራሲ፣ ካብ ክህነታዊ ኣረኣእያ እናጸሓፈ፣ ምሉእን ስርዓታውን ጽሑፍ ብዛዕባ ‘መበገሲታት’፣ ፖለቲካዊን ሃይማኖታዊን፣ ናይ ህዝቡ ንምሃብ ይዓዪ። ስለዚ ታሪኻዊ ዝርዝራት፣ ምዝርዛር ስማት፣ ከምኡ’ውን ካልኦት ከምዚ ዝበሉ ስታቲስቲክስ ቀንዲ ባህርይ ናይ ትረኻኡ እዮም፤ ብዞም ምልክታት እዚኦም ድማ ኣብ ምሉእ ሄክሳቱክ ነቲ ጸሓፊ ንምፍላይ ቀሊል ይኸውን። ብሓፈሻ፣ ንሱ ንታሪኽ ሓጺር መግለጺ ጥራይ ንምሃብ ይሕጐስ፣ እንተዘይኮይኑ መበገሲ ናይ ገለ ስርዓታዊ ትካል ንምግላጽ ኣድላዪ እንተዘይኮይኑ። ንኣምላኽ ምስ ሰባት ዝገብሮ ዝርርብ ክገልጽ ከሎ፣ ነቲ ቀዳሞት ጸሓፍቲ ብዘይጥርጣረ ዝጥቀሙሉ ዝነበሩ ሓያልን ፍሉጥን ቋንቋ ንምጥቃም ይፈርሕ። ኣንትሮፖሞርፊዝምስ ብብዝሒ ኣይረኣዩን፣ መላእኽትን ሕልምታትን ኣይጥቀሱን። ብኻልእ ወገን፣ ክህነታዊ ጽሑፍ ፈጺሙ ነቶም ዝበዝሑ መንፈሳውያን ጸገማት፣ ማለት መበገሲ ክፉእ፣ ዕላማ ምምራጽ፣ ሓሳብ ዓለማዊ ተልእኾ፣ መሲሓዊ ተስፋ፣ እዚ ድማ ኣብ ሃይማኖታዊ ንቕሓት እስራኤል ፍሉይ ባህርይ ዝነበሮ፣ ከምኡ’ውን ካብ ካልኦት ደረስቲ ሄክሳቱክ ዝተረኽበን ዝተቐበለን፣ እንተዘይኮነስ ስርዓታዊ፣ ምምልካት የብሉን። ኣገባብ ጽሑፍ ክህነታዊ ጽሑፍ ካብቲ ናይ ዘዳግዳጊ ዝተፈለየ ኣይኮነን። ‘ዝተደጋገመ፣ ዝተመጣጠነ፣ ከምኡ’ውን ስድራዊ’ እዩ። ናይ ግጥማዊ ኣካል ፍሉይ ዘይምህላው ኣሎ፤ ከምኡ’ውን ናይ ዝተወሰኑ ቀመራት ተደጋጋሚ ምድግጋም ኣሎ። እቶም ታሪኻዊ ክፍሊታት እውን ብሕጋዊ ኣገላልጻ ይምልከቱ፣ እቲ ስርዓታዊ ምሉእነት ብዝርዝር ዝግለጽሉ፣ ከምኡ’ውን መምርሒታት ዝወሃበሉ፣ ብዙሕ ግዜ ናብ ዘየሰልችው ምብዝሓት ይቕየር። ክህነታዊ ጽሑፍ ብስርዓታዊ ታሪኽኡ ነቲ ታሪኻዊን ስነ-ጽሑፋዊን ኣሰራርሓ ሄክሳቱክ ከም ዝህብ ዘይጥርጥር እዩ፤ ግን እቲ ግልጺ መደምደምታ እቲ ቀዳማይ ሰነድ ምዃኑ፣ እዚ ድማ ካልኦት ብግዜ ዝተኣሳሰሩሉ፣ ብንጽጽርን ምትእስሳርን ታሪኻዊ፣ ስነ-ጽሑፋዊ፣ ከምኡ’ውን ሃይማኖታዊ ግምትታት ግጉይ ምዃኑ ተረጋጊጹ እዩ። ይኹን እምበር፣ ‘ምኽንያታት’፣ እዚ ድማ ብሓቂ ክከራኸር ዘይከኣል ምኽንያታት፣ ‘እቲ ክህነታዊ ሕጊ ድሕሪ ዘመን ሕዝቅኤል ነቲ ሕጂ ዘሎና ቅርጺ ከም ዝሓዘ ንምግማት’ እኳ እንተሃለዉ፣ ‘ብመወዳእታ ኣብ ጥንታዊ ትውፊታዊ መሰረት እዩ ዝምርኮስ። ሕግታት ክህነታዊ ጽሑፍ፣ ድሕረኛ ኣካላት እንተሓወሱ እውን፣ ገና ንሙሴ እዮም ዝምልከቱ ነይሮም፣ እዚ ድማ ብዘይጥርጣረ ብመሰረቱን መበገሲኡን እብራውያን ሕጊ ብሓቂ ካብኡ ዝተረኽበ፣ ከምኡ’ውን ብቐስ ጥራይ ዝተመሓየሸ ስለ ዝኾነ’ (ድራይቨር፣ op. cit. 154)።
3. ኣይሁዳዊ ኢንሳይክሎፔድያ። ሕጂ ናብቶም ዝተረፉ ክፍሊታት ሄክሳቱክ ንመጽእ፣ እዚ ድማ ንምቹእነት ከም ስራሕ ኣይሁዳዊ ኢንሳይክሎፔድያ ይፍለጡ። ሓደ ሰብ ንዝኾነ ዘየድሊ ምብዝሓት ጸሓፍቲ ወይ ሰነዳት ብባህርያዊ መገዲ ይጥርጥር እዩ፤ ግን እቲ ትንተናዊ ምርመራ ናይ ኣይሁዳዊ ኢንሳይክሎፔድያ ናብቲ ብሓቂ ዝተሓዋወሰ ስራሕ ምዃኑ፣ ክልተ ፍሉያት ትውፊታት ብዘይ ብዙሕ ብልሓት ብድሕረኛ ኣዳላዊ ዝተዋሃሃዱ ምዃኖም ናብቲ መደምደምታ የብጽሓና። ካብ ስነ-ጽሑፋዊ ከምኡ’ውን ካብ ቋንቋዊ ኣረኣእያ፣ ፍልልያትን ግርጭታትን ይረኣዩ፣ እዚ ድማ ንጥርጣረ ናብ ርግጽነት ይቕይር። ይኹን እምበር እቲ ስብስብ ናይ ገዛእ ርእሱ ባህርይ፣ ከምኡ’ውን ናይ ገዛእ ርእሱ መርህታት ኣለዎ፣ እዚ ድማ ካብቶም ኣብ ክህነታዊ ሕጊ ዝግለጹ ፍሉይ ብምግባር ትንቢታዊ ተባሂሉ ክጽዋዕ ይከኣል። ክልቲኦም ሰነዳት ካብኦም ኣይሁዳዊ ኢንሳይክሎፔድያ ዝተኣከበ፣ ብሓፈሻ ሓደ ዓይነት ቦታ ይሓልፉ፣ ከምኡ’ውን ምናልባት ኣብ ሓደ ግዜ ዝተጻሕፉ እዮም። እዚ ድማ ንተደጋጋሚ ምምስሳሎም ብብዝሒ የረድእ፤ ብርግጽ ድማ ዕላማ ናይቲ ኣዳላዊ ዝኾነ ግልጺ ፍልልያት ንምውጋድ ክኸውን እዩ። ስለዚ ንምሉእ ትረኻ ብሓደ ዓይነት ላዕለዋዊ ሓድነት፣ ከምኡ’ውን ብሓደ ዓይነት ሓፈሻዊ ሃይማኖታዊ እምነታትን ተስፋታትን ዝምልከት ንረኽቦ። ግን እዞም ግምትታት እዚኦም እኳ እንተሃለዉ፣ እቲ ቀዳማይ ነጻነት ናይቶም ክልተ ሰነዳት ኣብቲ ዝበዝሐ ክፋል ናይቲ ትረኻ ክሳዕ ክንድዚ ግልጺ እዩ፣ እዚ ድማ ናይ ሄክሳቱክ ትንተና ብሓፈሻ ዝተቐበሎ መደምደምታ ኮይኑ እዩ። እቶም ክልተ ምንጭታት ብሰለስተ መገዲ ይፍለዩ። ብዙሕ ግዜ ፍሉይ ታሪኽ ይነግሩ፤ ፍሉይ ቋንቋ ይጥቀሙ፤ ፍሉይ መልእኽቲ የውጁ። ኣብ ታሪኽ ኣቦታት እዩ ንመጀመርታ ብዛዕባ ሓደ ዓይነት ተግባር ፍሉያት ጽሑፋት (ካብኦም ድማ ዝኾነ ናብ ክህነታዊ ጽሑፍ ክምልከት ዘይከኣል) ብሓደ ዝርከቡ ንፈልጥ፣ እቲ ነጻነት ግን ክሳዕ ክንድዚ ግልጺ ስለ ዝኾነ ናብ ዘይተሰማምዑ ፍልልያት ይቕየር። ተመሳሳሊ ፍጻሜታት ኣብ ምሉእ ሄክሳቱክ ይበዝሑ። ሓደ ግዜ ናይ ክልተ ሰነዳት ዕድል ምስ ተጠርጠረ፣ ስነ-ጽሑፋዊ ፍልልያት፣ ባዕሎም ቅድሚኡ ዘይተጠርጠሩ፣ ነዚ መደምደምታ እዚ ንምርግጋጽ ጀመሩ። ኣጠቓቕማ ‘እግዚኣብሔር’ ብሓደ ጸሓፊ፣ ‘ኤሎሂም’ ብኻልእ፣ ቀሊል መለክዒ ሃበ፣ እዚ ግን ብሓፈሻ ዝተረኽበ ኣይነበረን፣ ብፍላይ ድሕሪ ዘፍጥረት። ግን ካልኦት ፍልልያት፣ ባዕሎም ንምፍልላይ ደራሲነት ንምርግጋጽ ዘይበቑዑ፣ ግን ንሓሳብ ዝድግፍ ብቑዕ ቁጽሪ ተኣኪቦም፣ እዚ ድማ ብፍጹም ፍሉያት ምኽንያታት ዝተረኽበ እዩ። ግን እቶም ፍልልያት ብዝኾነ ይኹን መገዲ ስነ-ጽሑፋዊ ብልሓት ጥራይ ኣይኮኑን። ኤሎሂስት ኣብ ሰሜናዊ እስራኤል ተበጊሱ እዩ፣ ከምቲ እቲ ደራሲ ኣብ ሰሜናዊ መቕደሳት ዘርእዮ ተገዳስነት ዝምስክር፣ ጃህዊስት ድማ ኣብ መንግስቲ ይሁዳ ዝተበገሰ ይመስል (ንኣብነት እቲ ፍሉይ ደቡባዊ ታሪኻት ኣብ ታሪኽ ኣቦታት ዝሕዙዎ ቀንዲ ቦታ፣ ከምኡ’ውን ልዕልና ይሁዳ፣ ካብ ሮቤል ንላዕሊ፣ ኣብ መንጎ ደቂ ያዕቆብ)። ጃህዊስት ሃገራዊ እዩ፣ ከምኡ’ውን ብጥንታዊ ታሪኽ እስራኤል ፍቕራዊ ኩርዓት ይወስድ፤ ግን ብሓቂታት ጥራይ ኣይሕጐስን፣ ፍልስፍና ታሪኽ ይደሊ። ኣብ ትረኻኡ ንሓሳባቱ ብዛዕባ መበገሲ ሓጢኣት፣ ከምኡ’ውን ብዛዕባ ባህርይ ኣምላኽ እስራኤል ይሓውስ። ንሱ ምምራጽ ኣቦታት ጥራይ ኣይነግርን፣ ግን እቲ ምምራጽ ብዕላማ ከም ዝኾነ፣ ከምኡ’ውን ዕላማ ኣምላኽ ንሰብኣዊነት ከም ዝሓውስ ይፈልጥ። ምሉእ ታሪኽ ኣቦታት ‘ብንቕሓት ናይ ዓቢ መጻኢ’ (ድራይቨር) ዝተመልአ እዩ፣ እዚ ድማ ኣብ ዓለም እንተዘይኮነስ ናብ ዓለም ብተልእኾ መልክዕ ይወስድ። ኣገባብ ጽሑፍ ጃህዊስት ነጻን ዝፈስስን፣ ህያውነት ዘለዎን ስእላዊን እዩ። ኣገላልጻ ባህርያቱ፣ ምእታው ዝርርብ፣ ሓያል መግለጺኡ ናይ ፍጻሜታት ካብ ንቡር ህይወት፣ ገለ ሃሳባዊ እንተኾነ እውን፣ ግን ክሳዕ ክንድዚ ባህርያዊን ጽቡቕን ስለ ዝኾነ ናይ ዘይበልጽ ውበት ስምዒት ይህብ። ብዛዕባ እግዚኣብሔር ክዛረብ ከሎ፣ ብሃይማኖታዊ ጥርጣረታት ኣይተሓዝን፣ ኣንትሮፖሞርፊክን ኣንትሮፖፓቲክን ኣገላልጻታት ብብዝሒን ብዘይገደብን ይጥቀም። ኤሎሂስት እቲ ኤሎሂስት ወይ ኤፍራማዊ ምንጪ ብቋንቋኡ ዝያዳ ዝተገደበ፣ ብታሪኹ ዝያዳ ትምህርታዊ፣ ብሃይማኖታዊ እምነታቱ ዝያዳ ሃይማኖታዊ እዩ። እቲ ትንቢታዊ ኣካል ብጽኑዕ ይጕላሕ። ኣብርሃም ብግልጺ ነብዪ ተባሂሉ ተጸዊዑ፣ ማርያም ድማ ነብዪት። ተግባር ሙሴ ብስም ጥራይ ዘይኮነስ ብኹሉ ትንቢታዊ እዩ፤ እቶም ሸውዓተ ሽማግለታት ትንቢታዊ መንፈስ ይቕበሉ፤ ዮሴፍ መንፈስ ኤሎሂም ይቕበል፤ ትንቢታዊ ዕዮ በለዓም ድማ ይፍለጥ። ኤሎሂስት፣ ብተወሳኺ፣ ብታሪኻዊን ሕጋዊን ክፍሊታቱ፣ ንኣገዳስነት ልዑል ስነ-ምግባራዊ ደረጃ የጕልሕ። ኣምላኽ ብመላእኽትን ሰብኣውያን ኣገልገልትን ይዛረብ፣ ባዕሉ ድማ ብሕልምታት ይግለጽ። ብኸምዚ መገዲ እቲ ደፋር ግን ሓያል ቋንቋ ጃህዊስት ብመሰረት ድሌታት ወይ ፍርሓት ናይ ዝያዳ ፈራሂ ኦርቶዶክሳዊነት ይቕንስ። ኤሎሂስት ንተልእኾ እስራኤል ናብ ዓለም ምዝንጋዑ ፍሉይ ሓቂ እዩ፤ ብሓቂ፣ እቲ ደራሲ ብዛዕባ ጉዳያት ካልኦት ሃገራት፣ ወይ ብዛዕባ ዓለማዊ ትርጉም ታሪኽ እስራኤል ወይ ተስፋ እስራኤል ንኣሽቱ ወይ ፈጺሙ ኣይግደስን። እቲ ኣብ እስራኤል ዘሎ ቲኦክራሲ እዩ ንኹሉ ኣቓልቦኡ ዝስሕብ፣ ስራሑ ድማ ካብ ጥንታዊ ታሪኽ ሃገራዊ ኣቦታት ንዝጸሓፈሉ ዘመን ኣዝዩ ኣድላዪ ትምህርቲ ከም ዝወስድ ክውሰድ ይከኣል፣ ማለት ትምህርቲ ናይ ኣገዳስነት ልዑል ስነ-ምግባራዊ ደረጃታት፣ ከምኡ’ውን ናይቲ ንእስራኤል ኣምላኽ ዝነበረ ልዑል ኣካል ዝግብኦ ኣኽብሮትን ኣምልኾን። ካብዞም ክልተ ታሪኻት እቲ ቀዳማይ ዝተጻሕፈ ኣርእስቲ እዩ፣ ኣብዚ ድማ ተንተንቲ ኣይሰማምዑን፤ ግን ክልቲኦም ደረስቲ ድሕሪ ምምስራት ንጉሳዊ ግዝኣት ከም ዝጸሓፉ ሓፈሻዊ ስምምዕ ኣሎ። እቲ ንቡር ዝተወሰነ ዕለት ድማ ቅድሚ 750 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ዘመን እዩ። ይኹን እምበር፣ እቲ ዕለት ናይ ሓደ ፍጻሜ ኣብ ንቡር ታሪኻዊ ስራሕ ምምዝጋቡ ምስቲ ናይ ሓቂ ፍጻሜኡ ዘመናዊ ምዃኑ ንሓንቲ ቅጽበት እውን ክሕሰብ የብሉን፣ ከምኡ’ውን ንትረኻታትን ኣገላልጻታትን ኣይሁዳዊ ኢንሳይክሎፔድያ ንምጽላእ ዝኾነ ቅቡል ምኽንያት የለን፣ ከመይሲ ድሕሪ ብዙሓት ዓመታት እዩ እቲ ብዛዕባኦም ዝነበረ ኣፋዊ ትውፊት ኣብ ጽሑፋዊ መዝገብ ዝተሰነደ። እቲ ትንተና ናይቲ ሄክሳቱክ ኣብ እምነትና ብመንፈሳዊነት ቅዱሳት መጽሓፍቲ ክሳዕ ክንደይ ጽልዋ ከም ዝገብር ብሕጋዊ መገዲ ክሕተት ይከኣል። መልስና ድማ ብዘይመጠን ረቢሕና ኢና።
4. ምሉእ ሄክሳቱክ ብሙሴ ከም ዝተጻሕፈ እንተደኣ ተገሚቱ፣ እቶም ፍልልያትን ምምሕያሻትን ኣብ ምሉእ ሕጊ ክሳዕ ክንድዚ ብዙሓትን ዝተፈላለዩን ስለ ዝኾኑ፣ ስራሕ እቲ ዓቢ ሕጊ ሰራሒ ናብ ዘይውዳእ ዘይምስምማዕን ‘ዘይፍትሓዊ ፈተነን’ ይቕልዕ።
5. ታሪኽ እቲ ዝተመርጸ ህዝቢ፣ ብወግዓዊ ኣረኣእያ፣ ፍጹም ዘይግመት ነይሩ። ንብዙሓት ዘመናት እቲ ብግምት ኣብ ሲና ዝተዋህበ ብዙሓት ሕግታት ዘይተተግበሩ ጥራይ ዘይኮኑስ ዘይፍለጡ እውን ነይሮም። ሕጂ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ደረጃ ሃይማኖታዊ ምዕባለ ህዝቢ ኣምላኽ ብመንፈሱ ዝተለዓዓሉ ሰባት ከም ዘተንስአ ንርኢ፣ እዚ ድማ ነቲ ዝሓለፈ ብብርሃን ናይ ሕጂ ድሌታት ንምትርጓም፣ ከምኡ’ውን ነቲ ሕጂ ብሓገዝ ናይ ዝሓለፈ ተመክሮ፤ እቶም ዝተመዘዙ ሰባት ነቲ ዝሓለፈ ሕጊ ናብ ህያው መልእኽቲ ንምምዕባል፣ ሕጊ ሙሴ ኣብ ውሽጡ ዘይጠፍእ ህይወት ዘፍሪ ዘርኢ ከመይ ገይሩ ከም ዝሓዘ ንምርኣይ፣ እዚ ድማ ንምዕቃብ ህዝብን ሃይማኖታዊ ሃሳባትን ዘድሊ ሕግታት ወይ ቅርጽታት ንምሕዳስ ኩሉ ግዜ ድሉው እዩ። እቲ ሄክሳቱክ ናብ ብዙሓት ኣካላት ከም ዝተተንተነ ሓቂ እዩ፤ ግን ብሓደ ሰብ ኣፍ ዘይኮነስ፣ ‘ብብዙሓት ፍርፋራትን ብብዙሓት ኣገባባትን እዩ ኣምላኽ ብጥንቲ ንኣቦታት ዝተዛረበ’ (እብራውያን 1:1)፤ እዚ ድማ ካብ ኩሉ ንላዕሊ ንክርስትያናት ነቲ ልዑልን ናይ መወዳእታን ስርዓት ንምርዳእ የኽእሎም፣ ኣብኡ ድማ እቲ ሓደ ኣምላኽ ብወዱ ንሓንሳብን ንሓዋሩን ተዛሪቡና። ኤርነስት ኤ. እንግሂል።