ህዝብታት

ብብዙሓት ቦታታት እቲ ፍቓድ ዝረኸበ ትርጉም ‘ኣህዛብ’ን ‘ኣረማውያን’ን ዚብል ዘሎ፡ እቲ ዝተሻሻለ ትርጉም ብግቡእ ‘ህዝብታት’ ብምትካእ፡ ነቲ ለውጢ ብተኸታታሊ እንተዘይገበሮ ምጥቃሙ ምተረፈ። እቲ ዕብራይስጢ (ጎይ) ከምኡውን ግሪኽ (ኤትኖስ) ዚብሉ ቃላት ብዘይካ ሰብ፡ ኩሉ ግዜ ህዝቢ ወይ ህዝቢ እዮም ዚገልጹ። ኣብቲ ፍቓድ ዝረኸበ ትርጉም (ብሓድሽ ኪዳን ጥራይ) ‘ኣረማዊ’ ብነጠላ (ሮሜ 2:9 ወዘተ) እንረኽቦ፡ እቲ ዝተሻሻለ ትርጉም ነቲ ኦሪጂናል ስዒቡ ‘ግሪኻዊ’ ይብል። ኣብ ኩሉ ኣብነታት እቲ ነጠላ ‘ህዝቢ’ ን‘እስራኤል’ ዚውክል እዩ፡ እኳ ደኣ ገለ ፍሉያት ኣለዉና፡ ከም ኣብ ዘጸ 9:24 (ግብጺ)፡ ምሳሌ 14:34 (ሓፈሻዊ)፡ ከምኡውን ማቴዎስ 21:43። ንእስራኤልን ንይሁዳን ብዙሕ ግዜ ምስ እግዚኣብሄር ዘይምእዛዝ፡ ሓጢኣት፡ ከምኡውን ከምኡ ዝኣመሰለ ነገር ምስ ዝህልዎም እዩ ዚውዕል። ዘዳግም 32:28፡ መሳፍንቲ 2:10፡ ኢሳይያስ 1:4 ወዘተ ርአ። እዚ ትርጉም እዚ ኣብቲ ድሕሪኡ ዝመጸ ጽሑፋት ብሉይ ኪዳን ኣዝዩ ልሙድ ኮይኑ። ኣብ ቀዳማይ ታሪኽ እስራኤል እቲ ነጠላ ንእስራኤል ዚውክል ቃል ብ‘ህዝቢ’ (‘ኣም) ዚብል ቃል ተተኪኡ፡ ስለዚ ‘ኣም’ (‘ህዝቢ’) ከምኡውን ‘ጎይ’ (‘ህዝቢ’) ከም ፍሉያት ቃላት ኮይኖም፡ ከም ኣብ ረባናዊ ዕብራይስጢ፡ ‘እስራኤላውያን’ን ‘ዘይ-እስራኤላውያን’ን ማለት እዩ። ምኽንያት እቲ ለውጢ ኣብ ኣጠቓቕማ ጎይ (‘ህዝቢ’) ንታሕቲ ርአ። ኣብቲ ፍቓድ ዝረኸበ ትርጉም ‘ኣህዛብ’ ብዙሕ ግዜ ምስ ‘ግሪኻውያን’ ኣብቲ ኦሪጂናል ይዛመድ፡ ከም ኣብ ዮሃንስ 7:35፡ ሮሜ 3:9 ወዘተ። ኣብቲ ዝተሻሻለ ትርጉም እቲ ቃል ‘ግሪኻውያን’ ብግቡእ ተተኪኡ፡ እኳ ደኣ ትርጉሙ ሓደ እዩ፡ ከመይሲ ንኣይሁድ ናይቲ ግዜ እቲ ግሪኻዊ ባህልን ሃይማኖትን ንባህልን ሃይማኖትን ናይቲ ዘይ-ኣይሁዳዊ ዓለም ይውክል ነይሩ። እቶም ክልተ ቃላት (ዕብራይስጢን ግሪኽን) ‘ህዝቢ’ ተባሂሎም ዝተተርጎሙ ኣብ ብዙሓት ክፍሊ ብሉይ ኪዳንን ሓድሽ ኪዳንን ኦሪጂናልን ቃል ብቓሉን ትርጉም ኣለዎም፡ ከም ኣብ ዘፍጥረት 10:5፡ ዘፍጥረት 10:10 ወዘተ፡ ኢሳይያስ 2:4 (= ሚክያስ 4:2 ወዘተ)፡ እዮብ 12:23፡ እዮብ 34:20፡ ግብሪ ሃዋርያት 17:28፡ ገላትያ 3:14። ኣብ ካልኦት ክፍሊ እዚ ሓፈሻዊ ትርጉም እዚ ንዘርኢ ኣብርሃም ንምሓዝ ይጸብብ፡ ንኣብነት ኣብ ዘፍጥረት 12:2፡ ዘፍጥረት 18:18፡ ዘፍጥረት 17:4-6፡ ዘፍጥረት 17:15። ግን እቲ ብዙሕ ግዜ ዚርአ ብዙሕ ቁጽሪ እዩ፡ ንዘይ-እስራኤላውያን ህዝብታት ዚውክል፡ ብሓፈሻ ምስቲ ጣኦታዊያን ከምኡውን ዘይስነ-ምግባራውያን ምዃኖም ዚገልጽ ሓሳብ፡ ዘጸ 9:24፡ ዘጸ 34:10፡ ዘሌዋውያን 25:44 ወዘተ፡ ዘሁልቍ 14:15፡ ዘዳግም 15:5፡ 1 ነገስት 4:31፡ ኢሳይያስ 11:10፡ ኢሳይያስ 11:12፡ ከምኡውን ብዙሕ ግዜ። እዚኦም ምስ እስራኤል ‘ህዝቢ ያህዌ’ ኣብ 2 ሳሙኤል 7:22፡ 1 ዜና መዋእል 17:21 ወዘተ ይነጻጸሩ። እዚ ንጽጽር እዚ ኣብ መንጎ እስራኤል (ሓደ ወይ ናብ መንግስታት እስራኤልን ይሁዳን ዝተኸፍለ) ከም ህዝቢ ያህዌ፡ ከምኡውን ኩሉ እቲ ዝተረፈ ወድሰብ ‘ህዝብታት’ ተባሂሉ ዚጽዋዕ፡ ኣብ ብሉይ ኪዳን ኩሉ ይርአ። ከምዚ ዝኣመሰለ ሓሳብ እስራኤላውያን ንሓድነት ሃገር ዘለዎም ንቕሓት ድሕሪ ምምዕባሎም ጥራይ እዩ ኺመጽእ ዚኽእል። ፈለማ፡ ኣብ መንጎ እስራኤላውያን እውን እንተኾነ፡ ነፍሲ ወከፍ ህዝቢ ንኣምላኹ ኬምልኽ ቅኑዕ እዩ ተባሂሉ ይሕሰብ ነይሩ (ዘዳግም 3:24፡ ዘዳግም 10:17፡ 1 ነገስት 8:23፡ ኢሳይያስ 19:1 ወዘተ ርአ)። እዚ ሓሳብ እዚ ክሳዕ ዝጸንሐ፡ ኣብ መንጎ እስራኤላውያንን ወጻእተኛታት ህዝብታትን ዘድሊ ጽልኢ ኺህሉ ኣይከኣለን፡ ብዘይካ እቲ ሃገራዊ ዝነበረ፡ ከመይሲ ኣምላኽ ናይቲ ህዝቢ ምስ ሃገራዊ ረብሓታት ይተሓሓዝ ነይሩ። ግን እቲ እምነት ኣብ ፍጹምን ፍሉይን ምዃን ያህዌ ንኣእምሮ እስራኤል ምስ ሓዞ፡ ከምቲ ኣብ ግዜ እቶም ቀዳሞት ነብያት ጸሓፍቲ ኺጅምር ዝጀመረ (ኣሞጽ 9:1-15 ወዘተ፡ ሚክያስ 7:18 ወዘተ ርአ)፡ እቶም ህዝብታት ጣኦታት ዜምልኹ ተባሂሎም ተራእዩ (ዘሌዋውያን 18:20)፡ ከምኡውን ኣብ መዝሙር 9:5፡ መዝሙር 9:15፡ መዝሙር 9:17 (ምስ ህዝቅኤል 7:21 ኣነጻጽር) ‘ህዝብታት’ን ‘እኩያት ሰባት’ን፡ ሓደ ስለ ዝኾኑ፡ ብምስላ ተቐሚጦም። ካብቲ ዝተባህለ ኺእከብ ዚከኣል፡ እቲ ጽልኢ ስምዒታት እስራኤላውያን ንኻልኦት ህዝብታት ዚርእዩሉ ዝነበሩ ኣብ ዝተፈላለየ ግዜ ይፈላለይ ነይሩ። ኣብ ኩሉ ግዜያት ብሕግታት ምቕባል ጋሻ (ኣርቲክል ጋሻ ርአ)፡ ብፖለቲካዊ ምሕዝነት (ምስ ኢሳይያስ 7:1 ወዘተ፡ ከምኡውን 2 ነገስት 16:5 ወዘተ፡ ኣሓዝን ኣሶርን ንእስራኤልን ሶርያን)፡ ከምኡውን ብድሌታት ንግዲ (ህዝቅኤል 27:11 [ጢሮስ]፡ 1 ነገስት 9:28፡ 1 ነገስት 10:11፡ 1 ነገስት 22:28 ወዘተ ርአ) ኺቕየር እዩ። እቲ ንጉስ ዮስያስ ኣብ ደቡባዊ መንግስቲ ዝገበሮ ምምሕያሻት (2 ነገስት 22:1 ወዘተ)፡ ኣብቲ ሓድሽ ኣብ ቤተ መቕደስ ዝተረኽበ ሕጊ ዘዳግም ዝተመስረተ፡ ንኹሉ ምሕዋስ ሃይማኖት ንምጥፋእ ከምኡውን ንንጹህ ሃይማኖት ያህዌ ንምምስራት ዝዓለመ እዩ ነይሩ። እዚ ምምሕያሽ እዚ፡ ከምኡውን ምንቅስቓስ ረካባውያን (ኤርምያስ 35:1-19)፡ ኣብ ኣተሓሳስባን ስምዒታትን ኣይሁድ ዓሚቕ ጽልዋ ነይርዎ፡ ነቲ ኣብ መንጎኦምን ወጻእተኛታት ህዝብታትን ዘሎ ፍልልይ ኣስፊሕዎ። ትምህርቲ እቶም ዝኣረጉ ነብያት ናብቲ ሓደ ኣንፈት እዩ ዚርኢ ነይሩ (ኣሞጽ 2:11፡ ኣሞጽ 3:15፡ ኣሞጽ 5:11፡ ኣሞጽ 5:25፡ ኣሞጽ 6:8፡ ኣሞጽ 8:5፡ ሆሴዕ 2:19፡ ሆሴዕ 8:14፡ ሆሴዕ 9:10፡ ሆሴዕ 10:13፡ ሆሴዕ 12:7 ወዘተ፡ ሆሴዕ 14:4፡ ኢሳይያስ 2:6፡ ኢሳይያስ 10:4፡ ኢሳይያስ 17:10፡ ጸፎንያስ 1:8፡ ጸፎንያስ 1:11፡ ኤርምያስ 35:1 ወዘተ፡ ኤርምያስ 37:6 ወዘተ ርአ)። ግን እቲ ሕጊ ዘዳግም (ኣብ 620 ቅ.ል.ክ. ዝነበረ) እቶም ቀዳሞት መምህራን ዝመሃርዎ ብሕጊ ግዴታዊ ገበሮ። እስራኤላውያን ምስ ዘይ-እስራኤላውያን ኪምርዓዉ ኣይነበሮምን (ዘዳግም 7:3)፡ ወይ ድማ ብዘይካ ዘይተርፍ ዝምድና ኺህልዎም ኣይነበሮምን። እቲ ስምዒት ሃገራዊ ፍሉይነትን ጽልእን ብምርኮ ባቢሎን ተጠናኺሩ፡ ሽዑ እቶም ነብያዊያን ከምኡውን ካህናዊያን መምህራን ናይቶም ስዱዳት ኣይሁድ፡ መከራኦም ዝመጸ ብሰንኪ ንያህዌ ዘይምእማኖምን ንሕግጋት ሃይማኖቱን ከምኡውን ምስ ጣኦታዊ ተግባራትን ኣረማውያን ህዝብታትን ስለ ዝተዋስኡ እዩ ኢሎም መሃርዎም። ኣብ ባቢሎን እዩ ህዝቅኤል ነቲ ድሕሪ ምምላስ ንህዝቢ ዚኸውን መደብ ኣምልኾን ውድብን ዝሰርዖ፡ እስራኤል ቅዱስ ህዝቢ ኪኸውን፡ ካብ ካልኦት ህዝብታት ዝተፈልየ ኪኸውን ከም ዘለዎ ኣብ ትምህርቲ ኣጕሊሑ (ህዝቅኤል 40:1-49፡ ህዝቅኤል 41:1-26፡ ህዝቅኤል 42:1-20፡ ህዝቅኤል 43:1-27፡ ህዝቅኤል 44:1-31፡ ህዝቅኤል 45:1-25፡ ህዝቅኤል 46:1-24፡ ህዝቅኤል 47:1-23፡ ህዝቅኤል 48:1-35 ርአ)። ድሕሪ ምምላስ ገለ ግዜ ጸኒሑ፡ እዝራን ነህምያን ምስቲ እቶም ኣብ ዓዶም ዝተረፉ ኣይሁድን ካልኦትን ዝተሓላለፉሉ ድኻም ኪቃለሱ ነይርዎም፡ ግን ንሳቶም ዘይተሓላለፉ ነበሩ፡ ከምኡውን ኣብ ሃይማኖት ንሃገራዊነት ዝምልከት ውግእ ረብሑ። ኣይሁድነት ድሕሪ ግዜ እስክንድርያ ዓቢይ ብዓለምለኻዊ ኣተሓሳስባን ሃይማኖትን ኪጠፍእ ኣብ ዝዓበየ ሓደጋ ነይሩ። ብሓቂ፡ ብዘይካ እቲ ደፋር ማካብያዊ ምንቅስቓስ ኣብ ቀዳማይ ፍርቂ ናይ 2ይ ክፍለ ዘመን ቅ.ል.ክ.፡ ሃይማኖትን ቋንቋን ናይ ኣይሁድ፡ ብሰብኣዊ ኣዘራርባ፡ ምጠፍአ ነይሩ። ኣፖክሪፋ ብዛዕባ ‘ህዝብታት’ ልክዕ ከምቲ ድሕሪኡ ዝመጸ ጽሑፋት ብሉይ ኪዳን ይዛረብ። ንሳቶም ‘ዘይተገዘሩ’፡ ‘ክፉእ ንምግባር ርእሶም ዝሸጡ’ እዮም (1 ማካብያዊያን 1:15)፡ ሰንበት ይጥሕሱ፡ ንያህዌ መስዋእቲ ኣየቕርቡን፡ ርኹስ ምግቢ ይበልዑ፡ ከምኡውን ንጣኦታት ዝቐረበ ምግቢ (2 ማካብያዊያን 5:6፡ 2 ማካብያዊያን 5:9፡ 2 ማካብያዊያን 5:18፡ 2 ማካብያዊያን 15:1 ወዘተ)። ሓድሽ ኪዳን ነቲ ሓደ ኣረኣእያ ንወጻእተኛታት ህዝብታት ብወገን ኣይሁድ ይገልጽ (ግብሪ ሃዋርያት 10:45 ወዘተ ርአ)። ኣብ ረባናዊ ጽሑፋት ኣይሁዳዊ ፍሉይነት ብዝያዳ ብንጹር ተገሊጹ (ኣይዘንመንገር፡ እንትደክተስ ዩደንቱም፡ ጥራዝ 1፡ ብፍላይ ምዕራፍ 16 ርአ)። ግን፡ ከምቲ ኣብ ብሉይ ኪዳን ዝሰፍሐ መንፈስ ብቐጻሊ ዚርአ፡ ኣብ ዓለምለኻዊነት ክርስትና ዚበጽሕ፡ ከምኡውን ብሩሃን ኣይሁድ ኣብ ኩሉ ዘመናት ነቲ ብዙሓት ደቂ ዓዶም ዘርኣይዎ ፋናቲካዊ ጽልኢ ዘርኢ ኣወጊዶምዎ። ቲ. ዊቶን ዳቪስ።